CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC CÁC DỰ ÁN HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH 1. Một số vấn đề về dạy học theo dự án 1. Khái niệm Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là “Project”, được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch, cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra. Trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội và trong nghiên cứu khoa học, người ta cũng thường dùng khái niệm “dự án”.
Sau đó, khái niệm dự án đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một hình thức hay phương pháp dạy học.[21,tr13] Cơ sở lý luận của phương pháp dự án (The Project Method) đã được các nhà sư phạm Mỹ xây dựng vào đầu thế kỷ XX, và coi đó là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm, nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống coi thầy giáo là trung tâm.[21,14] Ban đầu, phương pháp dự án được sử dụng trong dạy thực hành các môn kỹ thuật, về sau được dùng trong hầu hết các môn học khác. Có rất nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về dạy học dự án: Có người coi dạy học dự án là một tư tưởng hay một quan điểm dạy học; Cũng có người coi là một hình thức dạy học vì khi thực hiện một dự án, có nhiều phương pháp dạy học (PPDH) cụ thể được sử dụng. Tuy nhiên, cũng có thể coi dạy học dự án là một PPDH phức hợp. 9 Theo Lê Đình Trung (Chủ biên), Phan Thị Thanh Hội (2018): “Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm.
Nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hoá những kiến thức đã học trong quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm của chính mình. Chương trình dạy học theo dự án được xây dựng dựa trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung và tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế.”[23,tr7] Trịnh Văn Biều, Phan Đồng Châu Thủy (2019) lại đưa ra quan điểm: “Dạy học dự án là một phương pháp có chức năng kép (kết hợp giữa học tập và nghiên cứu), góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội, nó có vai trò tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề.”[5] Bài học thiết kế theo dự án chứa đựng nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau, chứa đựng nhiều yếu tố thực hành gắn liền với cuộc sống, có thể lôi cuốn được mọi đối tượng học sinh không phụ thuộc vào cách học của các em. Trong các dự án học sinh sẽ được sự hỗ trợ thêm của giáo viên hoặc chuyên gia để giải quyết vấn đề, hiểu sâu nội dung hơn. Các phương tiện kỹ thuật cũng được đảm bảo để hỗ trợ việc học.
Việc đánh giá quá trình thực hiện dự án cũng linh hoạt nhằm tạo điều kiện cho học sinh tạo ra những sản phẩm có chất lượng. Như vậy, từ các quan điểm trên có thể rút ra khái niệm về dạy học theo dự án như sau: “Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn và giúp đỡ của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lý thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành, thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố được. Đặc điểm của phương pháp dạy học dự án Phương pháp dạy học dự án có các đặc điểm như sau: 10 Thứ nhất, phương pháp dạy học dự án phải xuất phát từ định hướng thực tiễn: chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống. Nhiệm vụ của dự án liên quan đến vấn đề học tập, phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của người học.
Các dự án học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống nên nó đặc biệt có ý nghĩa thực tiễn xã hội,. Trong những trường hợp lí tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực. Thứ hai, khi áp dụng phương pháp dạy học dự án học sinh được tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân. Và trong quá trình thực hiện dự án hứng thú của người học tiếp tục được phát triển.
Thứ ba, phương pháp dạy học dự án mang tính phức hợp, liên môn: để hoàn thành một dự án rất cần có sự phối kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết một nhiệm vụ, vấn đề mang tính phức hợp. Thứ tư, trong quá trình áp dụng phương pháp dạy học dự án phải có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành. Qua đó người học sẽ được củng cố, mở rộng hiểu biết lý thuyết đồng thời cũng rèn luyện được kỹ năng thực hành, kinh nghiệm thực tiễn của người học. Thứ năm, trong dạy học theo dự án, người học cần tham gia tích cực, tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học.
Qua đó nâng cao tính trách nhiệm và sự sáng tạo của người học. Ở đây giáo viên đóng vai trò là người tư vấn, hướng dẫn và giúp đỡ. Tuy nhiên, để phát huy được hết khả năng sáng tạo và hứng thú của người học thì mức độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của học sinh, tức là nhiệm vụ phải vừa sức với các em. Thứ sáu, các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong 11 nhóm.
Dạy học theo dự án đòi hỏi mỗi cá nhân phải có khả năng làm việc độc lập, có trách nhiệm, có sự cộng tác giữa các thành viên trong tham gia, giữa học sinh và giáo viên cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự án. Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội. Thứ bảy, trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm được tạo ra bao gồm cả sản phẩm về lý thuyết và sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành. Và đặc biệt những sản phẩm này có thể sử dụng, công bố hoặc giới thiệu.
Các hình thức vận dụng phương pháp dạy học theo dự án Dạy học dự án có thể được vận dụng dựa theo nhiều hình thức khác nhau. Sau đây là một hình thức vận dụng phương pháp dự án chính: Thứ nhất, vận dụng theo lĩnh vực hoạt động của dự án: Dự án về giáo dục; Dự án về môi trường: Dự án về văn hóa; Dự án về kinh tế. Thứ hai, vận dụng theo nội dung chuyên môn: Dự án trong một môn học; Dự án liên môn (nội dung bao gồm nhiều môn học khác nhau); Dự án ngoài chương trình (dự án không liên quan trực tiếp đến nội dung các môn học trong chương trình học tập của người học). Thứ ba, vận dụng theo quỹ thời gian thực hiện dự án: Dự án nhỏ: thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 đến 6 giờ.
Dự án trung bình: thực hiện trong một số ngày (còn gọi là ngày dự án) nhưng giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học. Dự án lớn: được thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần, có thể kéo dài trong nhiều tuần. Thứ tư, các hình thức vận dụng theo nhiệm vụ: Dự án tìm hiểu: là dự án điều tra thực trạng đối tượng. Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình.
Dự án kiến tạo: tập trung vào việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc 12 thực hiện các hành động thực tiễn, nhằm thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bài, biểu diễn, sáng tác. Thứ năm, vận dụng theo mức độ phức hợp của nội dung học tập: Dự án mang tính thực hành: là dự án có trọng tâm là việc thực hiện một nhiệm vụ thực hành mang tính phức hợp trên cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng cơ bản đã học nhằm tạo ra một sản phẩm vật chất Dự án mang tính tích hợp: là dự án mang nội dung tích hợp nhiều nội dung hoạt động như tìm hiểu thực tiễn, nghiên cứu lí thuyết, giải quyết vấn đề, thực hiện các hoạt động thực hành, thực tiễn 1. Ý nghĩa của phương pháp dạy học theo dự án Hiện nay phương pháp dạy học theo dự án được nhiều cơ sở giáo dục áp dụng. Việc mở rộng học tập theo phương pháp này có nhiều ý nghĩa tích cực, trong đó chúng tôi tổng hợp trình bày một số ý nghĩa cụ thể dưới đây: Thứ nhất, thúc đẩy phát triển toàn diện tư duy, nhận thức của học sinh: Phương pháp dạy học theo dự án giúp thúc đẩy phát triển tư duy và nhận thức của các em học sinh.
Khi tham gia vào phương pháp dạy học này, các em được rèn luyện để nâng cao năng lực tư duy, kỹ năng phản biện, kinh nghiệm thực tế, khả năng liên kết, tư duy logic và có thêm hiểu biết về các lĩnh vực khác. Bởi lẽ đây là phương pháp học nhấn mạnh vào việc tìm hiểu thông qua thực hành. Từ đó giúp các em tích lũy nhiều kiến thức được đúc kết từ thực tế hơn. Thứ hai, nâng cao tinh thần chủ động cho học sinh: Để hoàn thành một dự án đã đề ra, các em phải xác định được mục tiêu, lên kế hoạch, chuẩn bị mọi thứ, sau đó tiến hành thực hiện dự án.
Sau khi thực hiện dự án xong, các em cần trình bày kết quả của mình. Ở đây giáo viên chỉ có nhiệm vụ giám sát, hỗ trợ và đưa ra định hướng. vì vậy với phương pháp học này, học sinh là nhân tố quyết định, là chủ thể trung tâm của mọi vấn đề, đồng thời cũng là người đưa ra hướng giải quyết cho vấn đề. Điều này làm tăng tinh thần chủ động và trách nhiệm học sinh.