CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học ở trường phổ thông 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Hiện nay, các nước trên thế giới đều khẳng định vai trò to lớn của CNTT trong GD&ĐT nói chung và trong quản lý dạy học nói riêng.
Tác giả Christ Abbott đã khẳng định: “ICT is changing the face of education - CNTT và truyền thông đang thay đổi bộ mặt của Giáo dục” [113, tr. Hiệu trưởng Saverius Kaka, trường SMA Tarsissius nói “Các nhà quản lý giáo dục cần phải khôn ngoan trong việc thực hiện các chiến lược để ứng dụng CNTT vào trong giảng dạy và học tập”; Ông cũng cho rằng: “Ngày nay CNTT đã và đang phát triển rất nhanh chóng; vì thế toàn bộ hệ thống giáo dục cần được cải cách và CNTT nên được tích hợp vào các hoạt động giáo dục” [132, tr. Tác giả David Mousund, thuộc bộ phận quản lý và chính sách đào tạo trường đại học Oregon Australia đã đưa ra nhận xét: “Lĩnh vực CNTT đang thay đổi nhanh chóng đến mức nó vượt quá khả năng cập nhật của đa số nhà lãnh đạo khiến họ ngần ngại” [115]. Bằng nhận xét đó, cho ta thấy, một trong những trở ngại lớn của việc ứng dụng CNTT là sự phát triển của công nghệ luôn đi trước kiến thức về CNTT của các nhà quản lý.
Tác giả John Mcbeath và Kate Myer cũng khẳng định: “Những tư tưởng chủ đạo cơ bản về việc sử dụng CNTT trong giáo dục tuy đã thay đổi nhưng thay đổi rất chậm” [118. Đây có thể coi là hệ quả của chính sự ngần ngại của các nhà lãnh đạo khi ứng dụng CNTT. Để việc ứng dụng CNTT trong dạy học ở nhà trường đạt hiệu quả cao, bài học kinh nghiệm là: - Hạ tầng CNTT đảm bảo việc triển khai ứng dụng CNTT trong dạy học và trong quản lý phải được đầu tư xứng đáng. Phải có cơ sở Trường học được kết nối 6 Internet tốc độ cao, phòng học phải được trang bị máy tính, Projector và các thiết bị CNTT khác, nhất là phòng đa phương tiện.
- Cán bộ quản lý, giáo viên cần được đào tạo, bồi dưỡng liên tục, thường xuyên về kiến thức và kĩ năng về CNTT. Triển khai ứng dụng hình thức trực tuyến trong đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn cho đội ngũ về sự hiểu biết, kĩ năng sử dụng máy tính, tích hợp CNTT trong giáo án và trong giảng dạy của các môn học khác nhau; - Tăng cường sử dụng hình thức dạy học trực tuyến (online), dạy học điện tử (E-Learning); tăng cường dùng mạng trường học để trao đổi, hợp tác, chia sẻ giữa các trường trong các hoạt động ứng dụng CNTT. Các nghiên cứu ở nước ngoài đã có những công trình khoa học bàn về ứng dụng CNTT trong dạy học, ứng dụng CNTT trong quản lý giáo dục. Các công trình nghiên cứu đều xác định: Trong dạy học hiện đại, vai trò của CNTT và ứng dụng CNTT trong dạy học là xu hướng tất yếu.
Chính vì vậy ở các nước tiên tiến trên thế giới đều đặt ra vấn đề cần phải đưa CNTT vào trong quá trình dạy học và coi là một trong những hình thức dạy học hiện nay. Tuy nhiên các nghiên cứu về ứng dụng CNTT ở trường THCS vẫn là ít so với những yêu cầu của công tác quản lý ứng dụng CNTT trong bối cảnh hiện nay. Nghiên cứu ở trong nước Việc nghiên cứu các xu hướng sử dụng công nghệ trong GD&ĐT đã được bàn đến trong nhiều công trình với các phạm vi khác nhau. Dựa trên tiêu chí coi CNTT với GD&ĐT là 2 thành tố có tác động qua lại lẫn nhau.
Tác giả Tô Xuân Giáp [Tô Xuân Giáp. Phương tiện dạy học. NXB Giáo dục. 1997] đã xác định 2 xu hướng chính sử dụng CNTT trong GD&ĐT.
Đó là: CNTT vừa là phương tiện dạy học mới với nhiều ưu điểm và vừa là một ngành học với những đặc thù riêng theo sơ đồ sau đây: 7 Sơ đồ 1. CNTT tin trong GD&ĐT Nếu xét CNTT như là một hệ phương tiện dạy học đặt trong mối quan hệ tương tác giữa người dạy và người học thì hiện nay trên thế giới đang có 3 hướng sử dụng phương tiện này (3 xu hướng được minh họa trong sơ đồ 1.2): (1) CNTT đóng vai trò là phương tiện của người giáo viên. Trong đó giáo viên sử dụng CNTT phục vụ trực tiếp cho việc thiết kế và trình bày bài giảng. Hình thức dạy học vẫn là dạy trực tiếp, mặt giáp mặt.
Tương tác qua lại giữa giáo viên và học sinh là tương tác trực tiếp; (2) CNTT đóng vai trò là phương tiện dạy và học của thầy và trò. Bao gồm, người thầy sử dụng CNTT để thiết kế bài dạy và các tài liệu hỗ trợ học tập, học sinh sử dụng CNTT là phương tiện để học. Hình thức dạy học này vẫn là dạy trực tiếp, mặt giáp mặt. Tương tác giữa giáo viên và học sinh là tương tác trực tiếp; (3) CNTT chỉ là phương tiện của trò và là “môi trường” học tập mới, đó là một môi trường học tập ảo.
CNTT đã thay thế cho hình thức dạy học trực tiếp, học sinh là chủ thể hoạt động trong môi trường đó. Tương tác giữa giáo viên và học sinh là tương tác trực tuyến (online), xu hướng này là mô hình dạy học E-Learning. Xu hướng ứng dụng Công nghệ thông tin trong dạy học Trong cuốn “Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục” (2006), tác giả Trần Kiểm đã cũng cấp một số vấn đề cơ bản khoa học quản lý giáo dục trước xu thể phát triển hiện nay, đồng thời tác giả nhấn mạnh: Một trong 7 xu thế lớn của giáo dục thế giới trong thế kỷ XXI là: “Áp dụng rộng rãi CNTT - một hướng đổi mới giáo dục có hiệu quả”; 8 vai trò của CNTT đã “Tác động của CNTT đối với lĩnh vực giáo dục đang tạo ra một cuộc cách mạng về giáo dục mở” [59, tr. Bộ GD&ĐT, các sở GD&ĐT, các trường học đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học nhằm thúc đẩy việc ứng dụng CNTT trong dạy học: Ngày 9/11/2017, tại Hà Nội, Cục Công nghệ thông tin - Bộ GD&ĐT tổ chức Hội thảo, tập huấn “Chính phủ điện tử ngành giáo dục và đào tạo, Công nghệ thiết kế bài giảng E-learning [31]” với nội dung: nhằm hoàn thiện bản kiến trúc Chính phủ điện tử của Bộ GD&ĐT, thảo luận, việc ứng dụng CNTT trong các cơ sở giáo dục, trao đổi kinh nghiệm triển khai áp dụng CNTT nhằm tăng cường công tác quản lý, kết nối thông tin giữa nhà trường, gia đình và xã hội; Ngày 22/11/2019, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức “Hội thảo ứng dụng công nghệ thông tin và tập huấn xây dựng cơ sở dữ liệu trong ngành giáo dục đào".
Hội thảo đã chia sẻ thông tin nhằm tháo gỡ kịp thời những khó khăn khi triển khai cơ sở dữ liệu trong thực tế ở các trường học, hướng đến vận hành một hệ thống thông tin quản lý và cơ sở dữ liệu ngành giáo dục đào tạo một cách đồng bộ, cung cấp dữ liệu đầy đủ, chính xác và kịp thời phục vụ công tác quản lý giáo dục. Như vậy, có thể thấy việc ứng dụng CNTT trong nhà trường phổ thông nước ta theo ba hướng chính: Một là: tiếp tục duy trì dạy môn tin học trong nhà trường. Với mục đích trang bị cho học sinh kiến thức tin học, đồng thời rèn các kĩ năng ứng dụng CNTT cho học sinh. Giúp học sinh nâng cao kiến thức, mặt khác môn tin học cũng là phương tiện để hỗ trợ tích cực cho quá trình học tập của học sinh trong thời đại CNTT.
Hai là: với ưu thế xử lý nhanh chóng, chính xác CNTT là công cụ hỗ trợ công tác quản lý, giúp cho công tác quản lý ở các trường phổ thông đạt hiệu quả cao. Ba là: với tư cách là phương tiện dạy học hiện đại, CNTT đã làm thay đổi cách dạy và cách học, hỗ trợ đắc lực cho việc đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học. Nghiên cứu về quản lý ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học ở trường THCS 1. Nghiên cứu ở nước ngoài 9 Quản lý ứng dụng CNTT trong dạy học trong các trường THCS đã được các nhà khoa học, nhà QLGD trên thế giới nghiên cứu và khai thác dưới nhiều quan điểm khác nhau, trong đó phải kể đến: Trong cuốn: Giáo dục mới của 3E: thẩm quyền, tham gia, trao quyền.
Nhóm tác giả của Dự án ngày mai (2010) khẳng định rằng yếu tố để CNTT sử dụng có hiệu quả trong dạy học là: Giáo viên và học sinh cần có kiến thức và kinh nghiệm sử dụng các công cụ kỹ thuật số; học tập dựa trên tính chất xã hội; học tập cần được diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi. Nhóm tác giả cũng chỉ ra những khó khăn khi ứng dụng CNTT trong dạy học: Chương trình giáo dục, nội dung sách giáo khoa lạc hậu chưa theo kịp với sự phát triển của khoa học công nghệ; cơ sở vật chất và phương tiện CNTT còn thiếu thốn; thiếu chia sẻ và hợp tác; tính đồng bộ không cao giữa các phương tiện CNTT. Cuốn sách còn đề cập đến ảnh hưởng của quản lý đối với thành công trong việc ứng dụng CNTT trong dạy học; xây dựng mục tiêu và lập kế hoạch ứng dụng CNTT trong dạy học. Như vậy, cho đến hiện nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học, đề cập đến những kinh nghiệm quản lý ứng dụng CNTT trong dạy học tại các trường phổ thông, chỉ ra thuận lợi, tiềm năng và những khó khăn thách thức tại mỗi nhà trường và đưa ra các gợi ý về tầm nhìn chiến lược cho các nhà quản lý và định hướng những nghiên cứu cho tương lai.
Việc nghiên cứu các giải pháp quản lý ứng dụng CNTT hiện nay trong dạy học tại các trường THCS là rất cấp thiết. Nghiên cứu ở Việt Nam Các tác giả Bùi Minh Hiền, Vũ Ngọc Hải, Đặng Quốc Bảo trong cuốn: “Quản lý giáo dục” (2009) nhấn mạnh CNTT là công cụ của hệ thống thông tin, là “nền” của quản lý GD trong nhà trường; công cụ CNTT sẽ là phương tiện để xử lý, chọn lọc thông tin cho hoạt động quản lý và quản lý đào tạo trong nhà trường; cần phải ứng dụng công nghệ hiện đại để tăng hiệu quả quản lý, chỉ rõ một trong những phương tiện của công nghệ hiện đại là ứng dụng CNTT vào quản lý [53, tr.