Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mang tính chiến lược của nền giáo dục Việt Nam từ tiếp cận truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Căn cứ Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội, Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp chính thức trở thành nội dung giáo dục bắt buộc với thời lượng 105 tiết mỗi năm học từ lớp 1 đến lớp 12.

Tại quận Hà Đông, thành phố Hà Nội, quy mô giáo dục trung học cơ sở phát triển mạnh mẽ với 22 trường học, bao gồm 19 trường công lập và 3 trường tư thục, quản lý 513 lớp học với 22.794 học sinh. Mặc dù công tác đổi mới phương pháp giáo dục đã được Phòng Giáo dục và Đào tạo quận chỉ đạo sát sao, thực tiễn triển khai Hoạt động trải nghiệm tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn trong giai đoạn 2018–2021 vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Công tác quản lý của người đứng đầu đơn vị còn lúng túng trong phát triển chương trình, hình thức tổ chức chưa phong phú, cơ sở vật chất chưa đồng bộ và năng lực thiết kế hoạt động của đội ngũ giáo viên còn nhiều hạn chế.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý và đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khả thi dành cho Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở quận Hà Đông. Công trình tập trung vào việc chuẩn hóa quy trình quản trị, phát huy tối đa tiềm năng của 105 tiết trải nghiệm nhằm nâng cao năng lực thích ứng và định hướng nghề nghiệp cho học sinh, đáp ứng chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tâm lý học hoạt động của Lev Vygotsky với nguyên lý khám phá có hướng dẫn, nhấn mạnh rằng sự hợp tác giữa học sinh với giáo viên và bạn bè đồng trang lứa là chìa khóa hình thành năng lực nhận thức. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp mô hình học tập trải nghiệm chu trình 4 giai đoạn của David Kolb, bao gồm: Trải nghiệm cụ thể, Quan sát phản ánh, Khái quát hóa khái niệm và Thử nghiệm tích cực. Tại Việt Nam, lý luận hoạt động của Giáo sư Phạm Minh Hạc được kế thừa để khẳng định rằng nhân cách học sinh chỉ được hình thành và phát triển thông qua chính hoạt động tự giác của chủ thể trong mối quan hệ đa chiều giữa gia đình, nhà trường và xã hội.

Các khái niệm cốt lõi được định hình chặt chẽ theo Thông tư hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo:

  • Hoạt động trải nghiệm: Hoạt động giáo dục bắt buộc tạo cơ hội cho học sinh huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng từ nhiều lĩnh vực để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
  • Quản lý hoạt động trải nghiệm: Quá trình chủ thể quản lý tác động có mục đích đến tập thể sư phạm, học sinh và các lực lượng xã hội nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu phát triển 3 năng lực đặc thù: Năng lực thích ứng với cuộc sống, Năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, Năng lực định hướng nghề nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao:

  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát chọn mẫu phân tầng đại diện trên 3 trường trung học cơ sở tại quận Hà Đông tương ứng với 3 khu vực địa bàn: Trường THCS A (địa bàn thuận lợi), Trường THCS B (địa bàn ít thuận lợi) và Trường THCS C (địa bàn khó khăn). Tổng dung lượng mẫu gồm 281 khách thể: 2 cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hà Đông, 7 cán bộ quản lý nhà trường (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổng phụ trách Đội), 95 giáo viên chủ nhiệm và bộ môn, 59 đại diện cha mẹ học sinh và 118 học sinh từ khối 6 đến khối 9.
  • Phương pháp thu thập và phân tích: Sử dụng bảng hỏi cấu trúc theo thang đo Likert 4 mức độ (Khoảng cách điểm 0,75: Mức yếu 1,00 đến dưới 1,75; Mức trung bình 1,75 đến dưới 2,50; Mức khá 2,50 đến dưới 3,25; Mức tốt 3,25 đến 4,00). Dữ liệu định lượng được phân tích thống kê mô tả (tần suất, tỷ lệ phần trăm, điểm trung bình) kết hợp phỏng vấn sâu 12 cán bộ quản lý, giáo viên và phân tích hồ sơ quản lý thực tế trong 3 năm học liên tiếp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường trung học cơ sở quận Hà Đông làm sáng tỏ bức tranh toàn diện về công tác tổ chức và quản lý hoạt động trải nghiệm:

  1. Về nhận thức của các lực lượng giáo dục: Có 100% cán bộ quản lý và 90,6% giáo viên nhận thức được tầm quan trọng và rất quan trọng của hoạt động trải nghiệm. Tuy nhiên, vẫn còn 40% cán bộ quản lý giữ quan niệm truyền thống, xem chất lượng giáo dục văn hóa là cốt lõi và xem hoạt động trải nghiệm chỉ là nội dung phụ trợ ngoài giờ. Phía cha mẹ học sinh có 70,9% đánh giá cao hoạt động, song vẫn còn 28,9% phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ vai trò của môn học đối với việc hình thành kỹ năng sống cho con em.

  2. Về xác định mục tiêu và nội dung trải nghiệm: Đa số cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá mức độ cần thiết rất cao đối với mục tiêu tạo tính tích cực và phát huy ý tưởng sáng tạo (68,3% đánh giá rất cần thiết, điểm trung bình 3,58) và mục tiêu tạo điều kiện tích lũy kinh nghiệm thực tế (58,3% đánh giá rất cần thiết, điểm trung bình 3,29). Ngược lại, có tới 33,4% cán bộ quản lý và giáo viên chưa đánh giá đúng mức tầm quan trọng của mục tiêu phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp sớm cho học sinh cấp trung học cơ sở.

  3. Về mức độ tham gia và thái độ của học sinh: 72,9% học sinh nhận thức được vai trò tích cực của hoạt động trải nghiệm, trong đó 91% học sinh hào hứng với các hội thi văn nghệ, diễn đàn sân khấu hóa và 100% học sinh thích thú tham gia các chương trình dã ngoại, tham quan thực tế. Mặc dù vậy, vẫn còn 27,1% học sinh tham gia với tâm thế đối phó, thụ động do nội dung sinh hoạt lớp và sinh hoạt dưới cờ chưa thực sự đổi mới.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích sâu dữ liệu quản lý, thực trạng cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các nhóm trường có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ phần trăm giữa nhóm trường thuận lợi và khó khăn chỉ ra rằng nguồn lực cơ sở vật chất và mức độ xã hội hóa giáo dục ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tổ chức hoạt động. Tại các trường trung tâm, việc tổ chức câu lạc bộ khoa học STEM và tham quan di tích lịch sử như Làng lụa Vạn Phúc, Làng rèn Đa Sỹ đạt hiệu quả cao hơn hẳn nhờ sự đồng thuận tài chính từ phụ huynh.

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế bắt nguồn từ việc chậm chuyển đổi tư duy quản lý từ Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cũ sang Hoạt động trải nghiệm theo định hướng chuẩn đầu ra của Chương trình 2018. Đội ngũ giáo viên còn thiếu kỹ năng thiết kế tích hợp liên môn, trong khi Hiệu trưởng chưa thiết lập được quy trình kiểm tra, giám sát định lượng bằng các tiêu chí đánh giá năng lực rõ ràng. Đối chiếu với các mô hình giáo dục ngoài trời tại Anh (mô hình Wide Horizons) và giáo dục trải nghiệm tại Hàn Quốc, việc thiếu cơ chế phối hợp liên ngành giữa nhà trường với các thiết chế văn hóa địa phương là rào cản lớn nhất làm giảm tính thực tiễn của chương trình.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo nghiệm độ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi (đạt hệ số tương quan thuận ở mức cao trên 0,85), luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý trọng tâm dành cho Hiệu trưởng:

  1. Tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức: Hiệu trưởng chủ động tổ chức các chuyên đề tập huấn đầu năm học cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và đại diện hội cha mẹ học sinh nhằm thông suốt mục tiêu, yêu cầu cần đạt của 105 tiết trải nghiệm theo Chương trình 2018.

  2. Chỉ đạo xây dựng kế hoạch giáo dục linh hoạt: Ban Giám hiệu chỉ đạo các tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch hoạt động trải nghiệm bám sát khung 4 mạch nội dung (Hoạt động phát triển cá nhân, Hoạt động lao động, Hoạt động xã hội phục vụ cộng đồng, Hoạt động hướng nghiệp), hoàn thành phê duyệt kế hoạch trước ngày 15 tháng 9 hàng năm.

  3. Thiết lập cơ chế phối hợp đa lực lượng: Xây dựng quy chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với Đoàn Thanh niên, Hội Khuyến học và các làng nghề truyền thống trên địa bàn quận Hà Đông; phấn đấu huy động tối thiểu 2 hoạt động trải nghiệm thực địa ngoài không gian trường học trong mỗi học kỳ.

  4. Bố trí nguồn lực và tạo động lực cho giáo viên: Đầu tư nâng cấp trang thiết bị phòng chức năng, sân bãi; áp dụng quy chế thi đua khen thưởng nội bộ nhằm biểu dương kịp thời các giáo viên chủ nhiệm có sáng kiến tổ chức hoạt động trải nghiệm xuất sắc.

  5. Đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá: Chuyển đổi phương thức đánh giá kết quả rèn luyện của học sinh từ định tính sang kết hợp nhận xét thường xuyên và hồ sơ học tập (portfolio), đảm bảo 100% học sinh được đánh giá đúng năng lực thích ứng và kỹ năng thực hành xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng trong hệ thống giáo dục:

  • Cán bộ quản lý trường học (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng THCS): Khai thác hệ thống 5 biện pháp quản lý và quy trình chỉ đạo chuyên môn để xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất thực tế.
  • Giáo viên THCS và Tổng phụ trách Đội: Sử dụng làm tài liệu tham khảo để đổi mới hình thức sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp, câu lạc bộ và thiết kế các chủ đề trải nghiệm hướng nghiệp sáng tạo.
  • Chuyên viên quản lý tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo dữ liệu khảo sát thực tế tại quận Hà Đông để hoạch định chính sách bồi dưỡng giáo viên và chỉ đạo chuyên môn cấp học trên phạm vi toàn tỉnh, thành phố.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Kế thừa khung lý thuyết chuẩn mực, hệ thống bảng hỏi khảo sát mẫu và phương pháp xử lý số liệu thống kê khoa học cho các đề tài nghiên cứu tương đồng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Hoạt động trải nghiệm theo Chương trình 2018 khác biệt như thế nào so với Hoạt động ngoài giờ lên lớp trước đây? Hoạt động trải nghiệm theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 là nội dung giáo dục bắt buộc với thời lượng cố định 105 tiết mỗi năm học, có chuẩn đầu ra và chương trình khung riêng biệt. Hoạt động tập trung phát triển 3 năng lực cốt lõi thông qua trải nghiệm thực tiễn, thay vì các hoạt động phong trào bề nổi, thiếu tính liên tục như chương trình cũ.

  2. Tại sao cấp trung học cơ sở cần chú trọng mạch nội dung giáo dục hướng nghiệp trong hoạt động trải nghiệm? Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở từ 11 đến 15 tuổi là giai đoạn khủng hoảng tâm sinh lý và bước đầu định hình cái tôi cá nhân. Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp giúp các em khám phá sở trường, sở thích, hiểu biết về thế giới nghề nghiệp để chủ động thực hiện phân luồng học tập hiệu quả sau khi tốt nghiệp lớp 9.

  3. Hiệu trưởng đóng vai trò then chốt nào trong việc tổ chức thành công hoạt động trải nghiệm? Hiệu trưởng giữ vai trò kiến trúc sư trưởng, trực tiếp phê duyệt kế hoạch năm học, điều phối liên kết các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, đồng thời bảo đảm các điều kiện về kinh phí, cơ sở vật chất và thực hiện kiểm tra đánh giá chất lượng hoạt động.

  4. Các trường trung học cơ sở gặp khó khăn về kinh phí có thể triển khai hoạt động trải nghiệm hiệu quả bằng cách nào? Nhà trường cần đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục, khai thác tối đa nguồn lực cơ sở vật chất sẵn có tại địa phương như các di tích lịch sử, nhà văn hóa, trung tâm thể thao và kết nối với các làng nghề truyền thống trên địa bàn quận để tổ chức các buổi tham quan học tập chi phí thấp.

  5. Việc đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm của học sinh được ghi nhận vào hồ sơ học tập như thế nào? Kết quả hoạt động trải nghiệm được đánh giá định kỳ và thường xuyên thông qua mức độ tham gia, sản phẩm hoạt động và sự tiến bộ về phẩm chất, năng lực của học sinh. Kết quả này được xếp loại và ghi nhận chính thức vào học bạ tương đương với một môn học độc lập.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động trải nghiệm cấp trung học cơ sở theo chuẩn tiếp cận năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát thực tiễn 281 khách thể tại quận Hà Đông cung cấp luận cứ khoa học chính xác về những chuyển biến tích cực trong nhận thức cũng như các điểm nghẽn về nguồn lực và phương pháp tổ chức.
  • Hệ thống 5 biện pháp quản lý do tác giả đề xuất bảo đảm tính khoa học, tính hệ thống, tính kế thừa và có tính khả thi cao khi ứng dụng vào thực tế các trường trung học cơ sở.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị các nhà trường áp dụng thử nghiệm mô hình quản lý đồng bộ ngay từ đầu năm học, tiến hành đánh giá rút kinh nghiệm sau mỗi học kỳ để hoàn thiện quy trình.
  • Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, các nhà quản lý giáo dục và đội ngũ giáo viên cần chủ động thay đổi tư duy, linh hoạt sáng tạo và đẩy mạnh kết nối đa lực lượng nhằm đưa hoạt động trải nghiệm trở thành động lực phát triển nhân cách học sinh.