Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động biểu diễn nghệ thuật không chuyên giữ vai trò huyết mạch trong việc duy trì sức sống văn hóa cộng đồng và tạo dựng diện mạo văn minh đô thị. Tại quận Hoàn Kiếm – trung tâm văn hóa, chính trị và du lịch của thủ đô Hà Nội, lĩnh vực dịch vụ, thương mại và du lịch đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng bình quân 18,21%/năm, chiếm tỷ trọng hơn 97% trong cơ cấu kinh tế toàn quận. Sở hữu 121 công trình di tích lịch sử đền, chùa, miếu cùng hơn 1.000 ngôi nhà có giá trị kiến trúc nghệ thuật, Hoàn Kiếm là môi trường lý tưởng để các hình thức nghệ thuật đường phố thăng hoa. Đặc biệt, từ mốc tháng 9 năm 2016 khi Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội chính thức mở rộng không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm kết nối với 10 tuyến phố cổ, các sân chơi nghệ thuật quần chúng từ ca trù, hát xẩm truyền thống đến hòa nhạc thính phòng LUALA concert hay nhảy hiện đại đã bùng nổ mạnh mẽ.

Tuy nhiên, thực tiễn tổ chức và quản lý đang đứng trước nhiều thách thức lớn. Sự xuất hiện tự phát của nhiều nhóm biểu diễn gây ra tình trạng xung đột âm thanh, lấn chiếm không gian công cộng và tiềm ẩn nguy cơ lệch chuẩn thẩm mỹ. Mục tiêu cốt lõi của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận quản lý nhà nước về nghệ thuật không chuyên, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý tại quận Hoàn Kiếm, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm chuẩn hóa công tác quản trị văn hóa cơ sở. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian di sản phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2018, mang lại giá trị khoa học thực tiễn sâu sắc trong việc hoàn thiện chính sách văn hóa đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa thuyết quản trị hiện đại phương Tây và tư tưởng triết học quản trị phương Đông. Nghiên cứu vận dụng Thuyết quản lý khoa học của Frederick Winslow Taylor nhằm nhấn mạnh tính tiêu chuẩn hóa quy trình, sự phối hợp nhịp nhàng giữa chủ thể và đối tượng quản lý để nâng cao hiệu suất xã hội. Đồng thời, Thuyết quản trị hành chính của Henry Fayol được khai thác triệt để qua 5 chức năng quản lý nòng cốt: dự toán và lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra giám sát. Bên cạnh đó, các nguyên lý "đức trị" của Khổng Tử và "pháp trị" của Hàn Phi Tử được lồng ghép linh hoạt để cân bằng giữa định hướng giáo dục thẩm mỹ cộng đồng và thực thi pháp luật nghiêm minh.

Về mặt khái niệm, nghiên cứu chuẩn hóa 3 thuật ngữ cốt lõi: Hoạt động biểu diễn nghệ thuật không chuyên (các hoạt động sáng tác, trình diễn mang tính tự nguyện, phi thương mại, phục vụ đời sống tinh thần theo Thông tư 04/2009/TT-BVHTTDL và Nghị định 79/2012/NĐ-CP), Quản lý nhà nước về văn hóa (quá trình tác động có tổ chức bằng quyền lực pháp luật và chính sách) và Không gian văn hóa công cộng (nơi diễn ra sự tương tác và thụ hưởng giá trị thẩm mỹ của quần chúng nhân dân).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Nghị định 103/2009/NĐ-CP, Nghị định 79/2012/NĐ-CP, Quyết định 70/2013/QĐ-UBND và các báo cáo hành chính thường niên của Phòng Văn hóa Thông tin quận Hoàn Kiếm. Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu thiết lập cỡ mẫu khảo sát thực địa gồm 45 cán bộ quản lý văn hóa từ cấp Sở Văn hóa Thể thao đến 18 phường trực thuộc, kết hợp 150 phiếu phỏng vấn trực tiếp người dân và du khách tại 6 điểm biểu diễn trọng điểm khu vực hồ Hoàn Kiếm và khu phố cổ.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng là chọn mẫu thuận tiện phân tầng nhằm bảo đảm tính đại diện của cả hai nhóm: chủ thể quản lý và đối tượng thụ hưởng nghệ thuật. Phương pháp phân tích, tổng hợp đa chiều được lựa chọn vì cho phép bóc tách bản chất đặc thù của không gian di sản đô thị Hoàn Kiếm so với các địa bàn lân cận, bảo đảm kết quả khảo sát phản ánh khách quan tiến trình biến đổi văn hóa trong giai đoạn 2010 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn mang lại 4 phát hiện quan trọng về công tác quản lý nghệ thuật không chuyên tại Hoàn Kiếm:

Thứ nhất, quy mô hoạt động mở rộng nhanh chóng nhưng có sự phân hóa rõ rệt. Sau khi triển khai tuyến phố đi bộ năm 2016, mạng lưới biểu diễn duy trì định kỳ tại 6 điểm trọng tâm vào 3 tối cuối tuần (từ 20h đến 23h), thu hút hơn 80% du khách dừng chân thưởng thức. Các loại hình âm nhạc truyền thống như ca trù tại đình Kim Ngân (40-42 Hàng Bạc) và hát xẩm tại đền Quan Đế tạo điểm nhấn văn hóa sâu sắc.

Thứ hai, nguồn nhân lực quản lý văn hóa cơ sở đối mặt áp lực quá tải. Phòng Văn hóa Thông tin quận chỉ có 11 biên chế đảm trách toàn diện nhiều lĩnh vực thông tin và truyền thông, trong khi mỗi phường trong số 18 phường chỉ có đúng 1 công chức văn hóa - xã hội. Do đó, tỷ lệ các buổi biểu diễn tự phát được kiểm tra, giám sát trực tiếp chỉ đạt khoảng 60%.

Thứ ba, ý thức tuân thủ pháp luật của các nhóm biểu diễn có chuyển biến nhưng chưa đồng đều. Khoảng 75% câu lạc bộ tự giác đăng ký và tuân thủ khung giờ quy định, song vẫn còn 25% nhóm biểu diễn tự do vi phạm quy định về cường độ âm thanh hoặc lấn chiếm lòng đường đi bộ.

Thứ tư, cơ chế phối hợp liên ngành giữa Sở Văn hóa Thể thao, UBND quận và Công an quận còn phát sinh độ trễ hành chính, thiếu quy trình tiếp nhận và xử lý phản ứng nhanh tại chỗ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ tốc độ bùng nổ của đời sống nghệ thuật đường phố vượt trước sự điều chỉnh của hành lang pháp lý chuyên ngành. Dữ liệu thực trạng được trực quan hóa qua bảng ma trận phân cấp chức năng giữa 3 cấp quản lý (Sở - Quận - Phường) và biểu đồ phân bổ mức độ ô nhiễm tiếng ồn giữa các khu vực có kiểm soát (như 87 Mã Mây) so với các nút giao mở ngẫu hứng (như ngã tư Tạ Hiện - Hàng Buồm).

So sánh với các nghiên cứu quản lý văn hóa tại tỉnh Vĩnh Phúc và bài học quản trị nghệ thuật công cộng tại Anh, Hoàn Kiếm đối mặt với áp lực lớn hơn do mật độ 121 di tích đậm đặc và lưu lượng hàng vạn lượt khách đổ về mỗi tuần. Do đó, việc chuyển đổi mô hình từ "tiền kiểm hành chính xơ cứng" sang "điều phối không gian mềm dẻo kết hợp hậu kiểm" là yêu cầu tất yếu để nuôi dưỡng sức sáng tạo cộng đồng mà vẫn giữ vững trật tự kỷ cương đô thị.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế bằng việc ban hành Quy chế quản lý hoạt động biểu diễn nghệ thuật đường phố riêng biệt cho quận Hoàn Kiếm. Thiết lập quy trình tiếp nhận thông báo biểu diễn trực tuyến một cửa, mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính từ 05 ngày làm việc xuống dưới 48 giờ, triển khai giai đoạn 2019-2020 do UBND quận Hoàn Kiếm chủ trì phối hợp Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội.

Thứ hai, quy hoạch phân vùng không gian và âm học chuyên biệt. Bố trí các loại hình diễn xướng dân gian trong không gian di tích đóng kín và phân định rõ khu vực nghệ thuật đương đại, mỹ thuật ký họa ngoài trời, mục tiêu giảm 85% xung đột âm thanh tại các tuyến phố đi bộ, hoàn thành trước quý II/2020 do Phòng Văn hóa Thông tin quận thực hiện.

Thứ ba, chuẩn hóa công tác đào tạo, bồi dưỡng nhân lực quản trị cơ sở. Tổ chức 4 lớp tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ năng thẩm định nghệ thuật và ứng xử văn hóa công cộng cho 100% cán bộ văn hóa của 18 phường, thực hiện thường niên từ năm 2019 do Sở Văn hóa Thể thao phối hợp Trung tâm Văn hóa Thành phố.

Thứ tư, hiện đại hóa công tác kiểm tra giám sát bằng ứng dụng công nghệ thông tin. Lắp đặt hệ thống cảm biến đo cường độ âm thanh kết hợp camera giám sát thông minh tại các điểm biểu diễn trọng điểm, hướng tới mục tiêu xử lý 90% vi phạm tiếng ồn trong vòng 15 phút, triển khai giai đoạn 2020-2022 do Công an quận phối hợp Đội Quản lý trật tự đô thị thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách: Vận dụng mô hình phân cấp quản lý liên ngành và quy trình phân vùng không gian để áp dụng trực tiếp vào công tác tổ chức, điều hành các tuyến phố đi bộ và lễ hội công cộng tại các đô thị lớn trên toàn quốc.

Giảng viên, học viên và nghiên cứu sinh ngành Quản lý văn hóa, Nghệ thuật học: Khai thác hệ thống khung lý thuyết của Henry Fayol, Frederick Taylor cùng bộ tư liệu khảo sát thực địa phong phú tại Hoàn Kiếm làm tài liệu đối sánh, phục vụ công tác giảng dạy và triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

Nghệ sĩ tự do, ban nhạc đường phố và câu lạc bộ nghệ thuật cộng đồng: Nắm bắt chuẩn xác các quy định pháp luật hiện hành như Nghị định 79/2012/NĐ-CP để chủ động đăng ký chương trình, bảo đảm quyền biểu diễn hợp pháp và tuân thủ các quy chuẩn văn hóa ứng xử nơi công cộng.

Doanh nghiệp du lịch và đơn vị tổ chức sự kiện: Khai thác tiềm năng của các loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống tại phố cổ để xây dựng các sản phẩm tour đêm hấp dẫn, góp phần gia tăng trải nghiệm và mức chi tiêu của du khách.

Câu hỏi thường gặp

Biểu diễn nghệ thuật không chuyên tại không gian công cộng quận Hoàn Kiếm có bắt buộc phải xin giấy phép không? Theo Điều 15 Nghị định 79/2012/NĐ-CP, hoạt động biểu diễn nghệ thuật quần chúng không cần xin giấy phép nhưng khi tổ chức ngoài phạm vi nội bộ phải gửi văn bản thông báo trước ít nhất 05 ngày làm việc đến cơ quan quản lý văn hóa. Tại quận Hoàn Kiếm, các nhóm nghệ thuật cần gửi thông báo để được hướng dẫn địa điểm và khung giờ biểu diễn phù hợp.

Đơn vị nào giữ vai trò chủ trì điều phối các hoạt động biểu diễn nghệ thuật quanh khu vực hồ Hoàn Kiếm? Căn cứ Quyết định 70/2013/QĐ-UBND của UBND thành phố Hà Nội, UBND quận Hoàn Kiếm chịu trách nhiệm quản lý toàn diện địa bàn. Đồng thời, Phòng Văn hóa Thông tin quận phối hợp chặt chẽ với Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội và Công an quận để thẩm định nội dung chương trình, bảo đảm an ninh trật tự và mỹ quan đô thị.

Giải pháp nào xử lý triệt để tình trạng ô nhiễm tiếng ồn do các nhóm biểu diễn tự phát gây ra? Nghiên cứu đề xuất phân vùng âm học tại 18 phường, thiết lập ngưỡng âm lượng dưới 70 dBA tại các điểm mở và trang bị thiết bị đo âm thanh cho lực lượng tuần tra. Việc xử phạt nghiêm các trường hợp lạm dụng loa đài giúp giảm 85% tình trạng xung đột âm thanh, bảo vệ không gian sống của hơn 1.000 hộ dân khu phố cổ.

Nghệ thuật truyền thống được bảo tồn và trình diễn như thế nào tại không gian phố cổ Hoàn Kiếm? Các môn nghệ thuật cổ truyền như ca trù, hát xẩm được trình diễn định kỳ tại các di tích lịch sử tiêu biểu như đình Kim Ngân (40-42 Hàng Bạc), đình Đồng Lạc (38 Hàng Đào). Việc kết hợp giữa các nghệ nhân uy tín với những câu lạc bộ trẻ giúp lan tỏa giá trị di sản tới hơn 80% du khách tham quan vào dịp cuối tuần.

Hoạt động biểu diễn nghệ thuật không chuyên đóng góp gì cho sự phát triển kinh tế của quận Hoàn Kiếm? Hoạt động biểu diễn tạo nên sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, trực tiếp thúc đẩy ngành thương mại - dịch vụ tăng trưởng 18,21%/năm và chiếm hơn 97% cơ cấu kinh tế quận. Lưu lượng du khách tăng cao kích thích doanh thu lưu trú, ẩm thực và mua sắm của cộng đồng kinh doanh trên địa bàn.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu với các nội dung trọng tâm sau:

  • Hệ thống hóa khung lý luận quản lý văn hóa cơ sở dựa trên sự kết hợp giữa các học thuyết quản trị phương Tây và tư tưởng triết học phương Đông.
  • Khảo sát thực chứng toàn diện hoạt động biểu diễn nghệ thuật không chuyên tại 18 phường và không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm trong giai đoạn 2010 - 2018.
  • Nhận diện chính xác 4 nhóm nguyên nhân gây quá tải bộ máy và xung đột không gian âm thanh đô thị.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm cải cách thể chế một cửa, phân vùng âm học, tập huấn nhân lực và ứng dụng công nghệ giám sát.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, hỗ trợ bảo tồn 121 công trình di tích lịch sử gắn liền với mục tiêu phát triển du lịch bền vững.

Lộ trình thực thi khuyến nghị chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạn 2019-2020 tập trung hoàn thiện quy chế, phân vùng không gian; giai đoạn 2020-2022 hoàn thiện hạ tầng công nghệ giám sát thông minh. Các cơ quan quản lý văn hóa cơ sở, các viện nghiên cứu và nhà hoạt động nghệ thuật hãy cùng tham khảo, vận dụng kết quả nghiên cứu này nhằm kiến tạo không gian văn hóa Hoàn Kiếm văn minh, sáng tạo và đậm đà bản sắc.