Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Sau khi thu thập và nghiên cứu các nguồn tài liệu có liên quan đến đề tài luận án, NCS nhận thấy có thể phân loại các tài liệu này theo ba nhóm chính: - Nhóm các công trình nghiên cứu về nghệ thuật Chèo truyền thống; - Nhóm các công trình nghiên cứu về sự kế thừa và cách tân nghệ thuật Chèo truyền thống; - Nhóm các công trình nghiên cứu về Tào Mạt và tác phẩm Chèo. Trong mỗi nhóm lớn này, NCS phân thành các nhóm nhỏ hơn có cùng một vấn đề nghiên cứu, ví dụ như nghiên cứu về lịch sử và lý luận chung, hay nghiên cứu chuyên sâu các yếu tố nghệ thuật trong Chèo truyền thống như: kịch bản Chèo, âm nhạc trong Chèo, múa Chèo, Hề Chèo, v. Các công trình nghiên cứu về nghệ thuật Chèo truyền thống Trong nhóm này, NCS chia thành hai nhóm nhỏ: nhóm các công trình nghiên cứu tổng hợp về lịch sử và lý luận nghệ thuật Chèo truyền thống, và nhóm các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các yếu tố nghệ thuật trong Chèo truyền thống.
Các công trình nghiên cứu tổng hợp về lịch sử và lý luận nghệ thuật Chèo truyền thống Trước hết cần kể tới công trình Bước đầu tìm hiểu sân khấu Chèo của hai tác giả Trần Việt Ngữ và Hoàng Kiều [52]. Công trình nghiên cứu bao gồm bốn phần lớn. Tại phần I, các tác giả dành để nói về Quá trình hình thành và phát triển của nghệ thuật Chèo. Phần II bàn về Tính chất sân khấu Chèo cổ.
Trong phần III với tiêu đề Nghệ thuật sân khấu Chèo cổ, các tác giả 14 lần lượt bàn về các bộ phận cơ bản cấu thành nên nghệ thuật Chèo, đó là: Văn Chèo; Nhạc Chèo; Múa Chèo. Phần IV là Tổng luận, trong đó các tác giả tổng kết, khái quát lại các nội dung đã bàn luận ở các phần trước. NCS nhận thấy công trình nghiên cứu trên có một số mục rất gần gũi hoặc liên quan trực tiếp đến đề tài luận án như: Tính tập thể và truyền miệng, Phương pháp sân khấu và xây dựng nhân vật, Giá trị trào lộng và vai hề, Nghệ thuật sử dụng lời văn,. bởi vì chúng có liên quan đến vấn đề kế thừa và phát triển nghệ thuật Chèo truyền thống của Tào Mạt khi ông sáng tác và chỉ đạo dàn dựng bộ ba Bài ca giữ nước.
Về các công trình nghiên cứu đậm tính lý luận về nghệ thuật Chèo, cần kể tới công trình Chèo – một hiện tượng sân khấu dân tộc của Trần Bảng [1]. Năm 1999, tác phẩm này đã được Viện Sân khấu in lại, lấy tên là Khái luận về Chèo [2]. Với công trình này, GS. NSND Trần Bảng đã đóng góp cho công tác nghiên cứu lý luận và thực tiễn sân khấu Chèo nhiều ý kiến sâu sắc, giúp cho người đọc hiểu thêm về loại hình nghệ thuật độc đáo của dân tộc.
Nhiều nhận định, đánh giá của ông về vấn đề bảo tồn, kế thừa và phát huy nghệ thuật Chèo truyền thống vào Chèo hiện đại là ý kiến quý báu để NCS tham khảo và vận dụng trong luận án. Trong công trình Lịch sử nghệ thuật Chèo đến giữa thế kỷ XX [12], tác giả Hà Văn Cầu đã bàn về Các yếu tố cấu thành chèo, trong đó các yếu tố như Nghệ nhân, Trò nhại, Thơ ca, Các bài hát chèo là những yếu tố cấu thành cơ bản nhất của trò diễn và vở diễn Chèo. Tác giả còn viết về Quá trình hình thành và phát triển chèo, bắt đầu “từ thời sơ sử đến buổi đầu độc lập thời Đinh Lê”, qua các thời Lý Trần, thời Lê, đến thời Nguyễn, dừng lại ở năm 1945 với sự kiện lịch sử là cuộc Cách mạng tháng Tám. Chuyên luận này giúp cho NCS hiểu thêm về hoạt động của sân khấu Chèo trong quá khứ xa xưa, hiểu thêm về cách thức, phương pháp sáng tạo của 15 các nghệ nhân Chèo trong các thế kỷ trước, từ đó liên hệ tới phương pháp sáng tạo của Tào Mạt trong bộ ba Chèo Bài ca giữ nước.
Là một nhà viết Chèo nổi tiếng đã cống hiến cho sân khấu Chèo nhiều kịch bản hay, tác giả TS. Trần Đình Ngôn đồng thời còn là nhà nghiên cứu Chèo có uy tín, đóng góp cho công tác nghiên cứu lịch sử và lý luận về nghệ thuật Chèo truyền thống có giá trị khoa học và thực tiễn. Trong cuốn Đường trường phải chiều [42], tác giả Trần Đình Ngôn khái quát quá trình hình thành nên kịch bản văn học của NTSK Chèo, bàn về phương pháp nghệ thuật của Chèo với “những nguyên tắc tương đối ổn định” và “những yếu tố luôn luôn phát triển trong Chèo”., bàn luận về các khía cạnh khác của NTSK Chèo như: Đặc trưng ngôn ngữ của Chèo, Văn học Chèo, Nghệ thuật biểu diễn trong Chèo, Trang trí và đạo cụ trong Chèo, Hề Chèo, v. Trong cuốn Con đường phát triển của Chèo [50] tác giả Trần Đình Ngôn đã đề cập tới một số khuynh hướng mà NTSK Chèo đã trải qua như “Chèo Văn minh”, “Chèo Cải lương”, “Chèo cải tiến”, “Chèo cách tân”, “kịch Chèo”.
, nhưng đáng chú ý là “khuynh hướng phát triển trên cơ sở kế thừa những nguyên tắc cơ bản và đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật của chèo cổ” [50, tr. Đây là một vấn đề có liên quan trực tiếp đến đề tài của luận án, bởi đây cũng chính là khuynh hướng mà Tào Mạt luôn tuân thủ trong sự nghiệp làm Chèo của ông, nhất là trong quá trình sáng tác và dàn dựng bộ ba Bài ca giữ nước. Đóng góp cho công tác nghiên cứu lý luận về NTSK nói chung, về nghệ thuật Chèo nói riêng, PGS Tất Thắng có hai công trình: Sân khấu truyền thống - Từ chức năng giáo huấn đạo đức [80], và Nghệ thuật Chèo - nhận thức từ một phía [81]. Cuốn Diện mạo sân khấu – nghệ sĩ và tác phẩm [82] là tập hợp các bài viết của PGS Tất Thắng về các tác giả, đạo diễn sân khấu Việt Nam, về các vấn đề của sân khấu Cách mạng Việt Nam suốt 50 năm trưởng thành và phát triển.
TS Trần Trí Trắc đã có một số sách nghiên cứu về NTSK, trong đó có một số bài viết về Chèo. Đặc biệt, trong cuốn Sân khấu và nghệ sĩ sáng tạo (Phê bình và tiểu luận) [85], có bài Góp bàn về nghệ sĩ Nguyễn Đình Nghị, thể hiện những đánh giá của ông về vai trò của Nguyễn Đình Nghị trong phong trào “Chèo Văn minh”, “Chèo Cải lương”. Đây là vấn đề NCS quan tâm và sẽ bàn luận trong luận án của mình. Ngoài ra, còn có các bài viết nghiên cứu của nhiều tác giả được tổng hợp lại trong một số cuốn sách hoặc kỷ yếu hội thảo.
Về loại này tiêu biểu có cuốn Tổng luận nghệ thuật Chèo nửa sau thế kỷ 20 [22], trong đó có chuyên luận Quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật Chèo của GS Hà Văn Cầu, khảo luận Tìm hiểu sân khấu Chèo của GS Vũ Khắc Khoan, khảo luận Hát Chèo của dân tộc Việt Nam là các công trình nghiên cứu có giá trị khoa học về nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của NTSK Chèo, về cấu trúc vở diễn và các yếu tố nghệ thuật trong Chèo. Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về các thành tố nghệ thuật trong Chèo truyền thống Nghiên cứu vấn đề sáng tác kịch bản Chèo. Cho đến nay đã có 6 công trình (được in thành sách) bàn về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo, đó là các cuốn: Bước đầu viết Chèo của Tú Mỡ [37]; Tìm hiểu phương pháp viết Chèo [7] và Mấy vấn đề trong kịch bản Chèo [9] của Hà Văn Cầu; Cách viết một vở Chèo của Trần Việt Ngữ [53]; Kịch bản Chèo từ dân gian đến bác học [43] và Nghệ thuật viết Chèo [47] của Trần Đình Ngôn. Cuốn Tìm hiểu phương pháp viết Chèo của NNC Hà Văn Cầu được coi là một công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về phương pháp viết Chèo.
Trong công trình này tác giả đã bàn luận đến các thành tố cơ bản nhất của một tác phẩm Chèo như về Thể loại và cốt truyện của Chèo, về Nhân vật chèo, 17 hay về Lời trò. Cùng với những nhận định xác đáng về nghệ thuật Chèo như “Trong Chèo yếu tố tự sự chiếm ưu thế hơn yếu tố trữ tình”, hay “lời trò trong các vở chèo mang phong vị ngôn ngữ dân gian rất đậm đà, đặc biệt là phong vị của ca dao, tục ngữ và tiếu lâm truyện cười”, điều khiến NCS đặc biệt quan tâm là nhận định của ông về nhân vật Chèo. Viết về các nhân vật trong Chèo, tác giả Hà Văn Cầu so sánh với nhân vật trong kịch nói: “Nhân vật trong chèo là những nhân vật định hình, khác với nhân vật trong kịch nói là những nhân vật phát triển”, và ông giải thích rằng: “Đối với nhân vật phát triển thì khi màn sân khấu mở lên, nhân vật bước ra sân khấu, khán giả chưa thể nào biết rõ tính cách của nhân vật đó như thế nào, tâm trạng họ ra sao. Nhân vật phát triển dần dần từng bước.
Trái lại, nhân vật trong chèo lại bộc lộ tính cách ngay từ phút đầu bước ra sân khấu” [7, tr. Năm 1977, NNC Hà Văn Cầu cho ra đời cuốn Mấy vấn đề trong kịch bản Chèo. Nhìn tổng thể, các nhận định mang tính quan điểm học thuật của tác giả Hà Văn Cầu trong hai công trình nghiên cứu này (cách nhau 13 năm) là thống nhất, không có gì thay đổi. Năm 1984, có thêm một cuốn sách bàn về kịch bản Chèo, đó là cuốn Cách viết một vở Chèo [53] của tác giả Trần Việt Ngữ.
Cuốn sách bao gồm bảy chương, nhưng bàn luận trực tiếp vào vấn đề “cách viết một vở Chèo” chỉ tập trung ở ba chương, là chương ba - Bố cục của bản trò; chương bốn - Xây dựng nhân vật, và chương năm – Văn chương Chèo. Bên cạnh đó, tác giả Trần Việt Ngữ có nói kỹ hơn về phần Giáo đầu và Vãn trò. TS Trần Đình Ngôn đã có hai công trình nghiên cứu chuyên sâu về kịch bản Chèo và phương pháp viết Chèo: Cuốn Kịch bản Chèo từ dân gian đến bác học [43] và cuốn Nghệ thuật viết Chèo.Trong cuốn Nghệ thuật viết Chèo, NCS đặc biệt quan tâm đến chương bốn với tiêu đề Xây dựng nhân vật trong kịch bản Chèo truyền thống. Tại đây tác giả Trần Đình Ngôn đã thể hiện rõ quan 18 điểm của mình khi cho rằng “nhân vật trong Chèo đã đi từ một nét tính cách định hình tiến tới nhân vật có nhiều nét tính cách và có sự phát triển thậm chí đổi thay tính cách” [47, tr.