phần Mở đầu (7 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (7 trang) và Phụ lục (37 trang), luận án gồm 3 chƣơng sau: Chƣơng : Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về nghệ thuật đạo diễn (45 trang). Chƣơng 2: Nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc (47 trang). Chƣơng : Xu hƣớng phát triển nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh (44 trang). luan an 8 Chƣơng TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn Hiện nay, các công trình nghiên cứu liên quan đến các đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc tƣơng đối hạn chế. Vì vậy, NCS xin điểm qua một số công trình nghiên cứu của các lĩnh vực đạo diễn khác gần với đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc nhƣ đạo diễn sân khấu, đạo diễn điện ảnh. Thông qua đó, NCS chỉ ra những nét tƣơng đồng và khác biệt giữa các lĩnh vực đạo diễn nghệ thuật với nhau.
Đồng thời, NCS nghiên cứu các yếu tố mới cho luận án nhằm hạn chế sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu đi trƣớc. Một số tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn sân khấu * Các nghiên cứu trong nƣớc Trong cuốn Đại cương nghệ thuật sân khấu [61], tác giả Trần Trí Trắc đã trình bày vai trò, vị trí, nguồn gốc của nghệ thuật sân khấu (NTSK), các thành phần cơ bản trong NTSK. Ông đặc biệt quan tâm đến hành động sân khấu và xung đột sân khấu. Ngôn ngữ của NTSK theo ông chính là hành động và thƣớc đo giá trị của tác phẩm thông qua xung đột sân khấu, xung đột càng cao thì tính hấp dẫn càng cao.
Bên cạnh đó, tác giả giới thiệu thêm về thể tài sân khấu, hình tƣợng sân khấu và các đặc trƣng cơ bản của NTSK truyền thống Việt Nam. Nhƣ vậy, NCS cần phải xác định thêm về ngôn ngữ của đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc và sự khác biệt giữa đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc với đạo diễn tác phẩm sân khấu nhƣ thế nào? Từ đó, NCS sẽ đặt ra các câu hỏi nghiên cứu, tìm lời giải đáp cho những câu hỏi đó, xem xét bản chất của chƣơng trình ca múa nhạc có quan tâm đến yếu tố hành động sân khấu hay không? Hình tƣợng nghệ thuật trong chƣơng trình ca múa nhạc có hay không? Khác nhau nhƣ thế nào với NTSK? luan an 9 Trong cuốn Cơ sở lý luận và kỹ thuật đạo diễn [48], tác giả Trần Minh Ngọc, một thầy giáo, đạo diễn lâu năm, nổi tiếng trong lĩnh vực sân khấu tại TP.HCM đã trình bày đƣợc những vấn đề nghệ thuật đạo diễn nhƣ: “Khái luận đạo diễn, giúp ngƣời đọc hiểu đƣợc những vấn đề về lịch sử, sự xuất hiện của ngƣời làm công tác dàn cảnh, vai trò vị trí của họ trong sự hình thành vở diễn. Nghệ thuật đạo diễn trong mối tƣơng quan với các nghệ thuật khác. Yếu tố đạo diễn trong các thành phần trình diễn.
Tính hiện đại của đạo diễn trong NTSK. NTSK trong sự cạnh tranh với các phƣơng tiện nghe nhìn” [48; tr. Nhƣ vậy, tác giả Trần Minh Ngọc đã trình bày khá đầy đủ về công việc và mối quan hệ tƣơng quan giữa đạo diễn với tất cả các thành phần sáng tạo khác, tác giả cũng có tầm nhìn bao quát đến việc nhận định cảm xúc đối tƣợng khán giả đến với chƣơng trình. Các vấn đề này có nhiều điểm tƣơng đồng với các vấn đề mà luận án sẽ trình bày, nhƣng NCS sẽ xem xét trên góc độ của nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc.
Tác giả Đức Kôn, trong cuốn Sân khấu đại cương [28] phân tích về lịch sử sân khấu thế giới và nghệ thuật biểu diễn chuyên về lĩnh vực sân khấu kịch nói, các trƣờng phái, phong cách kịch hành động của các tên tuổi lớn nhƣ Aristot, Bertholt Brecht, Stanislavski. Trong công trình này, tác giả Đức Kôn không đề cập đến nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc, nhƣng ông đã trình bày một số nội dung có liên quan đến vấn đề mà NCS nghiên cứu nhƣ bản chất, đặc điểm, sức mạnh của NTSK. Đồng thời, ông phân tích sâu tính giáo dục và giải trí trong sân khấu, điều này mang tính đặc trƣng của nghệ thuật biểu diễn và gần với các vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa đạo diễn với khán giả trong chƣơng trình ca múa nhạc. Tác giả Trần Bảng với cuốn Đạo diễn chèo [4] đã giúp NCS tìm thấy mối quan hệ giữa nghệ thuật ca, múa và âm nhạc.
Đặc biệt là vai trò, giá trị của nghệ thuật đạo diễn mang hơi thở truyền thống, bản sắc văn hóa của nghệ thuật dân tộc. Ngoài ra, tác giả Trần Bảng còn có cuốn Kỹ thuật biểu diễn luan an 10 chèo mang nhiều tƣơng quan với kỹ thuật biểu diễn của các nghệ sĩ trong chƣơng trình ca múa nhạc. Công trình Phương pháp đạo diễn chương trình nghệ thuật tổng hợp [10] của tác giả Lê Ngọc Canh đã trình bày và phân tích tổng quan về nghệ thuật đạo diễn, nghệ thuật không gian, nghệ thuật thời gian, nghệ thuật hành động, chƣơng trình tổng hợp. Các phân tích, nhận định của ông không đi sâu vào chi tiết, chủ yếu vào nội dung toàn cảnh, khái quát và mang tính chất giới thiệu.
Ví dụ: “Nghệ thuật hành động là các cử chỉ, dáng điệu, diễn cảm trong tác phẩm, tiết mục ca, múa, nhạc, kịch trong chƣơng trình nghệ thuật tổng hợp” [10; tr. Cũng trong tài liệu này, tác giả cho rằng: “đạo diễn tổng hợp là tổng hợp các loại đạo diễn nhƣ đạo diễn sân khấu, đạo diễn điện ảnh; chƣơng trình nghệ thuật tổng hợp là chƣơng trình tổng hợp các loại hình nghệ thuật khác nhau”. Bên cạnh đó, trong phần lý luận về phƣơng pháp viết kịch bản chƣơng trình nghệ thuật, tác giả Lê Ngọc Canh đã giới thiệu cách gọi một số loại kịch bản nhƣ kịch bản văn học, kịch bản phân cảnh. Trong cuốn Cơ sở lý luận sân khấu học [25] và Lý luận sân khấu hóa [26], tác giả Phạm Duy Khuê cũng đề cập những vấn đề liên quan đến nghệ thuật sân khấu, trong đó có bàn đến vấn đề đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc; Trong cuốn Cơ sở lý luận sân khấu học, tác giả Phạm Duy Khuê đã đƣa ra khái niệm và xuất xứ nghệ thuật đạo diễn, nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc (chƣơng 17); một số vấn đề cần thiết cho nghệ thuật đạo diễn nhƣ phẩm chất căn bản của ngƣời đạo diễn, giới thiệu sơ lƣợc về kịch bản đạo diễn, ý đồ đạo diễn, công việc của đạo diễn và so sánh trƣờng phái, phong cách của các đạo diễn nổi tiếng trên thế giới.
Trong tài liệu này, tác giả đã bàn luận rất chi tiết về các vấn đề đạo diễn sân khấu, đạo diễn lễ hội, đạo diễn truyền hình nhƣng các vấn đề về nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa luan an 11 nhạc chỉ đƣợc tác giả nhắc đến một cách khái quát chƣa mang tính chi tiết nhƣ mục đích mà luận án hƣớng đến. Tác giả Hồ Ngọc với hai công trình Tính ước lệ của nghệ thuật sân khấu [46] và Tính hấp dẫn của nghệ thuật sân khấu [47] đã giúp NCS nắm rõ hơn bản chất của NTSK nhằm so sánh và đƣa ra những kết luận có mối liên hệ với nghệ thuật đạo diễn các chƣơng trình ca múa nhạc. Trong cuốn Kiến thức sân khấu phổ thông [35], các tác giả đã luận bàn về sân khấu và cuộc sống, tuồng sân khấu cổ điển, sân khấu chèo dân gian, cải lƣơng, ca nhạc kịch. Đối với NCS, đây là một trong những tài liệu hữu ích để tìm ra những sự tƣơng đồng, khác biệt của các loại hình sân khấu và bổ trợ cho công việc đạo diễn các chƣơng trình ca múa nhạc khi kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác.
* Một số tài liệu nƣớc ngoài Cuốn Nghệ thuật đạo diễn [55] của trƣờng đào tạo GITIS-Liên Xô của tác giả O.Remez, đƣợc tác giả Hoàng Sự dịch sang tiếng Việt, đồng thời là một giáo trình về nhập môn nghệ thuật đạo diễn. Trong đó, tác giả đề cập đến hai khía cạnh đạo diễn và nghệ thuật diễn viên, vừa mang tính lí luận vừa mang tính thực tiễn và rất gần với hƣớng nghiên cứu của NCS trong đề tài này. Các công trình nhƣ Think Like a Director [69] (Tƣ duy đạo diễn) của tác giả Micheal Bloom (Mỹ), nội dung bàn về vấn đề thực hành, các bƣớc chuẩn bị công tác đạo diễn. Tác giả Edwin Wilson với cuốn The Theater Experience (Kinh nghiệm đạo diễn) [66] có đề cập về vấn đề đón tiếp khán giả từ khi bắt đầu cho đến khi vở diễn đƣợc diễn ra, hay bàn về không gian sâu khấu, thiết kế mỹ thuật, cách sắp xếp lịch trình công việc.
Trong quá trình nghiên cứu các tài liệu, NCS đã tìm thấy một vài tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn chƣơng trình nghệ thuật tổng hợp thích hợp luan an 12 để góp phần vào luận án. Điển hình cuốn Play production today [68] của tác giả Jonniepat Mobley đã bàn về cách xử lý công việc của đạo diễn chuyên về các vở nhạc kịch Châu Mỹ. Tài liệu đã giúp NCS có thêm cơ sở so sánh và áp dụng trong luận án của mình từ những nét tƣơng đồng, khác biệt. Mặc dù, những tài liệu mà NCS đã tìm hiểu trên chủ yếu tập trung nghiên cứu lĩnh vực sân khấu.
Theo đó, trong lĩnh vực đạo diễn sân khấu, ngôn ngữ chính là hành động, vấn đề cần giải quyết là tính kịch. Đối với lĩnh vực ca múa nhạc, đạo diễn có đối tƣợng cụ thể là ca, múa, nhạc. Nhƣng, các công trình trên đã tạo đƣợc cơ sở nền tảng về lý luận để NCS có thể so sánh, đối chiếu dựa trên bản chất chung của NTBD và rút ra những nhận định, đặc điểm riêng của nghệ thuật đạo diễn chƣơng trình ca múa nhạc. Một số tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn điện ảnh + Tài liệu trong nƣớc Tác giả Trần Luân Kim (chủ biên) có công trình Đạo diễn điện ảnh thế giới [27] đã giới thiệu những tóm lƣợc cơ bản về sự nghiệp và thành tựu điện ảnh của nhiều đạo diễn nổi tiếng thế giới, trong đó có phân tích sự tiến bộ, phát triển của điện ảnh suốt chiều dài lịch sử gần một thế kỉ qua.
Tác giả Sâm Thƣơng đã viết cuốn Viết kịch bản Điện ảnh và Truyền hình [59], đây là tài liệu cần thiết để NCS so sánh và tìm ra phƣơng pháp viết kịch bản chƣơng trình ca múa nhạc.