Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Cần Thơ giữ vị trí đô thị hạt nhân tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, quản lý mạng lưới 27 trường trung học phổ thông công lập nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của hàng chục nghìn học sinh. Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW và việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới, chất lượng đội ngũ nhà giáo trở thành nhân tố quyết định trực tiếp đến hiệu quả đào tạo nguồn nhân lực. Mặc dù công tác phát triển đội ngũ đã đạt được nhiều bước tiến, thực tiễn quản lý tại các nhà trường vẫn còn bộc lộ một số bất cập về cơ cấu bộ môn, sự chênh lệch phân bổ giữa các quận nội thành và huyện ngoại thành, cũng như áp lực duy trì định mức 2,25 giáo viên trên một lớp theo quy định.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của tác giả Trần Thị Bích Ngân, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Khánh Tuấn tại Trường Đại học Đồng Tháp, tập trung nghiên cứu toàn diện hoạt động quản lý đội ngũ giáo viên trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhân lực sư phạm, khảo sát và đánh giá chính xác thực trạng quản trị nhân sự tại 10 trường trung học phổ thông đại diện trong giai đoạn 3 năm học từ 2016-2017 đến 2018-2019. Thông qua các phân tích thực chứng, công trình đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khoa học, góp phần nâng cao chỉ số đánh giá chuẩn nghề nghiệp đạt loại khá và tốt lên trên 90%, đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn xây dựng trường đạt chuẩn quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa hai nền tảng lý luận hiện đại: lý thuyết quản lý nguồn nhân lực của Leonard Nadler, Frederick Winslow Taylor, Harold Koontz và tiếp cận quản lý theo chuẩn năng lực nghề nghiệp nhà giáo. Theo mô hình của Leonard Nadler, quản lý nhân lực trong giáo dục bao gồm chu trình khép kín: đào tạo cá nhân, phát triển nghề nghiệp và nâng cao hiệu quả tổ chức.

Khung lý thuyết vận hành dựa trên 4 khái niệm then chốt: Đội ngũ giáo viên trung học phổ thông, Quản lý nguồn nhân lực giáo dục, Năng lực nghề nghiệp sư phạm và Môi trường văn hóa nhà trường. Đặc biệt, chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông ban hành theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo là căn cứ pháp lý cốt lõi. Bộ chuẩn gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí cụ thể được phân hóa theo 3 mức độ tăng dần: Đạt, Khá và Tốt. Mô hình nghiên cứu phân tách công tác quản lý đội ngũ thành 3 thành tố tương tác đa chiều: phát triển năng lực từng cá nhân giáo viên, phân công bố trí sử dụng hợp lý và xây dựng môi trường làm việc tạo động lực cống hiến.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua khảo sát thực địa tại 10 trên tổng số 27 trường trung học phổ thông công lập trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm hàng trăm cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) và giáo viên giảng dạy trực tiếp. Địa bàn khảo sát trải rộng từ các trường trung tâm như THPT Châu Văn Liêm, THPT Nguyễn Việt Hồng (quận Ninh Kiều), THPT Bình Thủy, THPT Bùi Hữu Nghĩa (quận Bình Thủy) đến các trường vùng ven như THPT Phan Văn Trị, THPT Giai Xuân (huyện Phong Điền), THPT Thới Long, THPT Lưu Hữu Phước (quận Ô Môn) và THPT Trần Đại Nghĩa, THPT Nguyễn Việt Dũng (quận Cái Răng).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao về vị trí địa lý, quy mô lớp học và điều kiện kinh tế - xã hội. Tác giả kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận (phân tích, tổng hợp văn bản quy phạm pháp luật) với phương pháp điều tra xã hội học bằng phiếu hỏi và phỏng vấn sâu chuyên gia. Phương pháp thống kê toán học được sử dụng để tính toán điểm trung bình, tỷ lệ phần trăm và kiểm định mức độ tương quan. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng này giúp lượng hóa khách quan thực trạng thực hiện các chức năng quản lý, hạn chế tối đa định kiến chủ quan trong đánh giá chuyên môn sư phạm qua tiến trình 3 năm học từ năm 2016 đến năm 2019 với mốc dữ liệu nhân sự cập nhật đến tháng 12 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về trình độ đào tạo, 100% giáo viên trung học phổ thông công lập tại thành phố Cần Thơ đều đạt chuẩn trình độ đại học sư phạm trở lên. Tỷ lệ giáo viên có trình độ trên chuẩn (thạc sĩ) đạt mức bình quân khoảng 12% đến 18%, trong đó tập trung cao nhất ở các trường nội thành như THPT Châu Văn Liêm và THPT Nguyễn Việt Hồng.

Thứ hai, kết quả đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên ghi nhận trên 85% đội ngũ đạt mức Khá và Tốt ở các tiêu chuẩn liên quan đến phẩm chất chính trị, đạo đức và phong cách nhà giáo. Tuy nhiên, sự phân hóa rõ rệt xuất hiện ở Tiêu chí 14 (sử dụng ngoại ngữ hoặc tiếng dân tộc) và Tiêu chí 15 (ứng dụng công nghệ thông tin), khi tỷ lệ đạt mức Tốt chỉ dao động trong khoảng 35% đến 42%, phản ánh độ trễ nhất định ở nhóm giáo viên có thâm niên trên 20 năm công tác.

Thứ ba, cơ cấu đội ngũ theo bộ môn cơ bản duy trì tỷ lệ bình quân 2,25 giáo viên trên một lớp, song hiện tượng thừa thiếu cục bộ vẫn diễn ra giữa các trường. Nhóm môn khoa học xã hội và các môn học mới như Tin học, Công nghệ tại các huyện vùng ven như Phong Điền và Ô Môn đối mặt với tình trạng thiếu hụt cục bộ từ 5% đến 8% so với định mức biên chế.

Thứ tư, công tác đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên đạt tỷ lệ huy động trên 90% giáo viên tham gia hàng năm. Tuy vậy, các khóa tập huấn bồi dưỡng hè ngắn hạn từ 3 đến 5 ngày mỗi môn học chủ yếu truyền thụ lý thuyết, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy phát triển phẩm chất, năng lực người học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các tồn tại trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý nhân sự giáo dục vẫn còn tính hành chính, quyền tự chủ của Hiệu trưởng trong việc tuyển dụng, điều chuyển và đãi ngộ nhân tài còn bị ràng buộc bởi các quy định phân cấp từ Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Sở Giáo dục và Đào tạo. Tâm lý nể nang, ngại va chạm trong đánh giá thi đua cuối năm cũng làm giảm tính chính xác của dữ liệu chuẩn nghề nghiệp.

So sánh với các công trình nghiên cứu của Lê Khánh Tuấn cùng các khảo sát giáo dục tại các tỉnh lân cận như Kiên Giang và Đồng Tháp, thực trạng tại Cần Thơ có nhiều điểm tương đồng về áp lực già hóa đội ngũ và rào cản ứng dụng công nghệ. Các dữ liệu này được minh họa chi tiết qua các bảng thống kê cơ cấu trình độ và biểu đồ cột so sánh mức độ đạt chuẩn giữa các nhóm tuổi giáo viên (dưới 35 tuổi, từ 35 đến 50 tuổi và trên 50 tuổi). Điều này khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch mô hình quản lý từ mệnh lệnh hành chính sang quản trị nguồn nhân lực hiện đại dựa trên chuẩn năng lực.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường giáo dục và tuyên truyền nâng cao nhận thức chính trị, chuyên môn cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên. Ban Giám hiệu các trường trung học phổ thông chủ trì tổ chức sinh hoạt chuyên đề định kỳ mỗi học kỳ, giúp nhà giáo thấu hiểu sâu sắc các tiêu chí chuẩn nghề nghiệp, chuyển hóa việc bồi dưỡng thành nhu cầu tự thân.

Thứ hai, nâng cao chất lượng xây dựng quy hoạch và dự báo nhu cầu nhân sự giai đoạn 2020-2025. Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Cần Thơ phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các quận, huyện rà soát biến động quy mô học sinh, đảm bảo định mức chuẩn 2,25 giáo viên trên một lớp cho 27 trường công lập, xóa bỏ triệt để tình trạng mất cân đối bộ môn trước quý II hàng năm.

Thứ ba, thực hiện cơ chế tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong bố trí, sử dụng giáo viên. Trao quyền chủ động tối đa cho Hiệu trưởng nhà trường trong việc phân công chuyên môn đúng sở trường, đánh giá năng lực thực chất theo hiệu quả công việc và thí điểm hợp đồng thỉnh giảng chuyên gia từ năm học 2020-2021.

Thứ tư, đổi mới căn bản hoạt động bồi dưỡng và tự bồi dưỡng chuyên môn theo chuẩn chức danh. Sở Giáo dục và Đào tạo tăng cường liên kết với Trường Đại học Cần Thơ và Trường Đại học Đồng Tháp tổ chức các chương trình đào tạo sau đại học, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thạc sĩ lên trên 25% vào năm 2025; đồng thời triển khai các khóa chuẩn hóa năng lực ngoại ngữ và tin học ứng dụng theo chu kỳ 3 năm.

Thứ năm, kiến tạo môi trường làm việc dân chủ, đoàn kết và hoàn thiện chính sách đãi ngộ. Ban Giám hiệu phối hợp với Công đoàn cơ sở xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ minh bạch, trích lập quỹ khen thưởng tăng thêm từ 15% đến 20% nhằm kịp thời tôn vinh những giáo viên có sáng kiến đổi mới giảng dạy xuất sắc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo và chuyên viên Sở Giáo dục và Đào tạo, Phòng Giáo dục trung học tại thành phố Cần Thơ cùng các tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và khung phương pháp luận giúp các cấp quản lý xây dựng chiến lược phát triển mạng lưới trường lớp và kế hoạch tuyển dụng nhân sự đồng bộ.

Thứ hai, Ban Giám hiệu (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và Tổ trưởng chuyên môn tại các trường trung học phổ thông. Nhóm đối tượng này có thể trực tiếp ứng dụng quy trình đánh giá chuẩn nghề nghiệp theo Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT, tối ưu hóa công tác phân công giảng dạy và xây dựng môi trường văn hóa học đường tích cực.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc chuyên ngành Quản lý giáo dục, Khoa học giáo dục. Đề tài đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp kết hợp lý thuyết nguồn nhân lực với điều tra thực chứng tại 10 trường học địa phương.

Thứ tư, đội ngũ giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tại các trường trung học phổ thông. Việc tiếp cận luận văn giúp giáo viên nhận diện rõ các yêu cầu về 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí nghề nghiệp, từ đó chủ động lập kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn đáp ứng kỳ vọng của xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Quản lý đội ngũ giáo viên theo tiếp cận nguồn nhân lực có điểm gì khác biệt so với quản lý truyền thống? Mô hình quản trị nguồn nhân lực coi giáo viên là tài sản chiến lược cốt lõi của nhà trường thay vì đối tượng chấp hành mệnh lệnh thụ động. Cách tiếp cận này tập trung phát triển tối đa năng lực cá nhân, sắp xếp đúng sở trường và tạo động lực cống hiến. Khảo sát tại 10 trường trung học phổ thông Cần Thơ cho thấy mô hình này giúp nâng cao hơn 20% mức độ hài lòng nghề nghiệp của giáo viên.

Định mức tỷ lệ giáo viên trên lớp tại các trường trung học phổ thông hiện nay được quy định như thế nào? Theo quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, định mức đối với các trường trung học phổ thông không chuyên là không quá 2,25 giáo viên trên một lớp, và trường chuyên là 3,1 giáo viên trên một lớp. Số liệu điều tra trong giai đoạn 3 năm học từ 2016 đến 2019 cho thấy Cần Thơ đã cơ bản tiệm cận tỷ lệ này nhưng vẫn cần điều hòa sự mất cân đối cục bộ giữa các bộ môn đặc thù.

Chuẩn nghề nghiệp giáo viên theo Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT gồm những nội dung trọng tâm nào? Quy định bao gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí đánh giá theo 3 mức độ Đạt, Khá và Tốt. Kết quả khảo sát thực tế tại Cần Thơ chỉ ra rằng tiêu chuẩn phẩm chất đạo đức đạt trên 85% mức Tốt, trong khi tiêu chí 14 về ngoại ngữ và tiêu chí 15 về công nghệ thông tin chỉ có khoảng 35% đến 42% giáo viên đạt mức Tốt, đòi hỏi phải đẩy mạnh bồi dưỡng chuyên sâu.

Vì sao công tác bồi dưỡng giáo viên cần có sự liên kết chặt chẽ với các trường đại học sư phạm? Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý địa phương với các trung tâm đào tạo như Trường Đại học Cần Thơ hay Trường Đại học Đồng Tháp giúp chuẩn hóa nội dung bồi dưỡng theo chu kỳ 3 năm. Các đợt tập huấn hè từ 3 đến 5 ngày do giảng viên đầu ngành trực tiếp giảng dạy giúp đội ngũ giáo viên nhanh chóng cập nhật phương pháp dạy học tích cực và chuyển đổi số.

Hiệu trưởng cần thực hiện những giải pháp cụ thể nào để tạo động lực làm việc cho đội ngũ giáo viên? Hiệu trưởng cần phát huy quy chế dân chủ cơ sở, đánh giá công tâm dựa trên kết quả giảng dạy thực tế và xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ công bằng. Tại các trường điểm như THPT Châu Văn Liêm hay THPT Nguyễn Việt Hồng, việc duy trì chính sách thu nhập tăng thêm từ 15% đến 20% gắn liền với thành tích thi đua đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần đổi mới sáng tạo.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý đội ngũ giáo viên trung học phổ thông trên cơ sở tích hợp lý thuyết nguồn nhân lực và chuẩn năng lực nghề nghiệp.
  • Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực, khách quan về quy mô, cơ cấu và năng lực chuyên môn của nhà giáo tại 10 trên 27 trường trung học phổ thông công lập ở thành phố Cần Thơ giai đoạn 2016-2019.
  • Xác lập hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ, có tính ứng dụng cao, đạt mức điểm đánh giá cần thiết và khả thi trên 4,20 điểm theo thang đo 5 mức độ.
  • Định hướng lộ trình quy hoạch nhân sự giáo dục giai đoạn 2020-2025, phấn đấu đạt tỷ lệ trên 25% giáo viên có trình độ sau đại học và cân bằng định mức 2,25 giáo viên trên một lớp.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác ra quyết định của các nhà quản lý giáo dục trong công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông.

Trong giai đoạn tiếp theo, ngành giáo dục thành phố Cần Thơ cần triển khai thí điểm bộ tiêu chí đánh giá năng lực tại 5 trường trọng điểm trước khi nhân rộng trên toàn địa bàn 9 quận, huyện. Cán bộ quản lý và các thầy cô giáo hãy tích cực áp dụng những giải pháp quản trị tiên tiến này nhằm nâng cao chất lượng dạy học và xây dựng môi trường học đường phát triển bền vững.