Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngành giáo dục đẩy mạnh đổi mới căn bản và toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW cùng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, chất lượng đội ngũ nhà giáo trở thành yếu tố quyết định hàng đầu đối với sự thành bại của cải cách sư phạm. Việc chuyển đổi từ hình thức giảng dạy đơn môn sang môn tích hợp Khoa học tự nhiên (kết hợp Vật lý, Hóa học và Sinh học) bắt đầu từ năm học 2021-2022 đặt ra thách thức lớn đối với công tác tổ chức, bồi dưỡng và quản lý chuyên môn tại các cơ sở giáo dục.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục với đề tài "Quản lý đội ngũ giáo viên môn Hóa học - Sinh học ở các trường Trung học cơ sở huyện Phúc Thọ, Hà Nội" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp bài toán thực tiễn này. Nghiên cứu khảo sát toàn diện mạng lưới 22 trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Phúc Thọ trong giai đoạn 3 năm học từ 2018-2019 đến 2020-2021. Đối tượng trọng tâm là đội ngũ 72 giáo viên giảng dạy phân môn Hóa học và Sinh học cùng công tác điều hành của ban giám hiệu các trường.

Mục tiêu chính của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng năng lực đội ngũ và các khâu quản trị hiện hành, từ đó xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhằm đáp ứng chuẩn nghề nghiệp giáo viên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp các nhà quản lý giáo dục địa phương nâng tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn chuyên môn lên trên 95%, đồng thời chuẩn bị nguồn nhân lực sư phạm chất lượng cao để vận hành hiệu quả chương trình giáo dục phổ thông mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên sự tích hợp của hai phương pháp luận cốt lõi: tiếp cận hệ thống và tiếp cận phức hợp. Tiếp cận hệ thống đặt đội ngũ giáo viên trong mối quan hệ hữu cơ với mục tiêu đào tạo, nội dung chương trình sách giáo khoa mới và cơ chế quản trị trường học. Tiếp cận phức hợp kết hợp các nguyên lý từ Tâm lý học quản lý, Giáo dục học và Khoa học quản lý giáo dục để phân tích hành vi, động lực nghề nghiệp của nhà giáo.

Khung lý thuyết vận hành dựa trên 4 chức năng quản trị kinh điển: lập kế hoạch phát triển đội ngũ, tổ chức thực hiện bộ máy, chỉ đạo điều hành hoạt động chuyên môn và kiểm tra đánh giá chất lượng. Năm khái niệm công cụ cơ bản được chuẩn hóa xuyên suốt bao gồm:

  1. Quản lý giáo dục: Tác động có định hướng của chủ thể quản lý nhằm đạt mục tiêu giáo dục tối ưu.
  2. Đội ngũ giáo viên: Tập hợp các nhà giáo có đầy đủ tiêu chuẩn đạo đức và nghiệp vụ được tổ chức chặt chẽ.
  3. Giáo viên môn Hóa học - Sinh học: Lực lượng trực tiếp giảng dạy hai phân môn chuyên ngành thuộc tổ Khoa học tự nhiên cấp trung học cơ sở.
  4. Trường trung học cơ sở: Cơ sở giáo dục phổ thông trực tiếp thực hiện nhiệm vụ giáo dục cơ bản.
  5. Dạy học tích hợp: Định hướng kết nối liên môn nhằm hình thành năng lực khoa học tự nhiên đa chiều cho học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng thu thập trong mốc thời gian từ năm 2018 đến cuối năm 2021. Dữ liệu bao gồm các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, báo cáo thống kê chuyên môn của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Phúc Thọ, hồ sơ giáo án, cùng kết quả đánh giá xếp loại giáo viên hằng năm.

Cỡ mẫu khảo sát thực tiễn bao gồm 163 người, chia thành các nhóm chủ thể rõ ràng: 49 cán bộ quản lý (gồm lãnh đạo, chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng hiệu trưởng, phó hiệu trưởng các trường), 42 tổ trưởng và tổ phó chuyên môn tổ Khoa học tự nhiên, cùng 72 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Hóa học - Sinh học tại 22/22 trường trung học cơ sở trên toàn huyện. Phương pháp chọn mẫu kết hợp khảo sát diện rộng toàn bộ các trường và chọn mẫu điển cứu chuyên sâu tại 4 trường đại diện cho các vùng địa lý đặc thù: THCS Xuân Đình (vùng bãi ven sông Hồng), THCS Hát Môn (vùng ven đô), THCS Phụng Thượng (vùng đồng bằng nông thôn) và THCS Tích Giang (khu vực thị trấn).

Phương pháp phân tích phối hợp định tính và định lượng:

  • Điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc hóa sử dụng thang đo Likert 3 mức điểm (3 điểm: Tốt/Nhiều; 2 điểm: Khá/Ít; 1 điểm: Chưa tốt/Không ảnh hưởng).
  • Phỏng vấn sâu các chuyên gia quản lý và giáo viên cốt cán để làm rõ nguyên nhân của các hiện tượng thực tiễn.
  • Thống kê toán học với công thức tính điểm trung bình trọng số X và xếp hạng thứ bậc bằng phần mềm chuyên dụng. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác mức độ đánh giá thực trạng và kiểm định độ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế tại huyện Phúc Thọ phản ánh bức tranh đa diện về đội ngũ và công tác quản trị:

Thứ nhất, quy mô đội ngũ ổn định nhưng cơ cấu chuyên môn còn bất cập. Đến năm học 2020-2021, toàn huyện có 72 giáo viên môn Hóa học - Sinh học, trung bình 3,3 giáo viên trên mỗi trường. Trình độ đào tạo đạt chuẩn mới tăng nhanh: 66/72 giáo viên đạt trình độ đại học (chiếm 91,7%), 2 giáo viên đạt trình độ thạc sĩ (chiếm 2,8%), và chỉ còn 6 giáo viên trình độ cao đẳng (chiếm 8,3% so với mức 23,2% của năm học 2018-2019). Tuy nhiên, hiện tượng thừa thiếu cục bộ giữa các phân môn Hóa và Sinh vẫn diễn ra tại một số trường như THCS Vân Nam và THCS Liên Hiệp.

Thứ hai, chất lượng phẩm chất và đánh giá nghề nghiệp đạt mức cao. Khảo sát phẩm chất nhà giáo cho thấy 95,8% giáo viên đạt mức tốt về tư tưởng đạo đức, lối sống mẫu mực. Kết quả xếp loại giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp do hiệu trưởng thực hiện ghi nhận 58/72 giáo viên đạt mức tốt (chiếm 80,6%), 10 giáo viên đạt mức khá (chiếm 13,9%), và 4 giáo viên đạt mức đạt (chiếm 5,5%), không có trường hợp chưa đạt.

Thứ ba, sự phân hóa rõ nét giữa các khâu quản lý. Điểm trung bình đánh giá công tác kiểm tra, đánh giá đạt cao nhất với X = 2,71; công tác quy hoạch đạt X = 2,70; công tác tổ chức tuyển dụng đạt X = 2,69. Đáng chú ý, khâu sử dụng, điều phối và đào tạo bồi dưỡng bị đánh giá thấp nhất với điểm trung bình X = 2,58. Cụ thể, tiêu chí cử giáo viên học sau đại học chỉ đạt X = 2,46 và việc sử dụng hiệu quả giáo viên sau đào tạo chỉ đạt X = 2,47.

Thứ tư, các yếu tố tác động đến hiệu quả quản lý được lượng hóa cụ thể. Yếu tố lựa chọn và đa dạng hóa mô hình bồi dưỡng có mức ảnh hưởng lớn nhất với điểm trung bình X = 2,66; tiếp theo là sự quan tâm chỉ đạo của cấp trên với X = 2,63; trong khi điều kiện cơ sở vật chất và trang thiết bị thực hành có điểm số thấp nhất là X = 2,38.

Thảo luận kết quả

Các số liệu định lượng cho thấy sự mâu thuẫn giữa bằng cấp đào tạo và năng lực thực tiễn. Mặc dù 91,7% giáo viên đạt trình độ cử nhân trở lên, khả năng tổ chức dạy học tích hợp liên môn theo yêu cầu mới vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân xuất phát từ việc đào tạo sư phạm trước đây mang tính đơn môn biệt lập, trong khi các chuyên đề bồi dưỡng tại chỗ chủ yếu lồng ghép trong dịp hè, thiếu tính thực hành chuyên sâu.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu quản lý giáo dục tại địa bàn quận Bắc Từ Liêm và huyện Chương Mỹ, kết quả tại Phúc Thọ thể hiện nhiều nét tương đồng về tính hình thức trong sinh hoạt tổ chuyên môn. Hoạt động dự giờ, rút kinh nghiệm sau thanh tra đôi khi chưa đi vào thực chất, việc ban hành các quyết định điều chỉnh sau kiểm tra chỉ đạt điểm số X = 2,52.

Dữ liệu phân tích có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan 4 khâu quản lý, giúp nhà quản trị nhận diện rõ điểm nghẽn tại khâu bố trí công tác sau đào tạo. Đồng thời, bảng ma trận phân phối mức độ ảnh hưởng của 8 yếu tố chủ quan và khách quan là cơ sở dữ liệu xác đáng chứng minh rằng: nâng cao năng lực dạy học tích hợp không chỉ dựa vào nỗ lực tự thân của giáo viên mà phụ thuộc mang tính quyết định vào sự đa dạng hóa phương thức bồi dưỡng từ phía ban giám hiệu.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản trị và chuẩn bị vững chắc cho việc triển khai dạy học môn Khoa học tự nhiên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, đổi mới công tác quy hoạch và nâng cao nhận thức quản lý. Hiệu trưởng các trường phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo rà soát nhu cầu nhân sự theo từng học kỳ, xây dựng kế hoạch nhân lực giai đoạn 2021-2025. Mục tiêu đề ra là 100% cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn được bồi dưỡng kỹ năng quản trị chương trình giáo dục mới trước năm 2023.

Thứ hai, tối ưu hóa quy trình phân công, sử dụng và điều phối đội ngũ. Ban giám hiệu phân bổ tiết dạy hợp lý, hạn chế tối đa việc giáo viên dạy trái chuyên ngành hoặc vượt định mức giờ dạy quá 15%. Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo thực hiện luân chuyển giáo viên công khai, minh bạch, đảm bảo cân đối tỷ lệ giáo viên Hóa học và Sinh học trên toàn bộ 22 trường trung học cơ sở trước năm học 2022-2023.

Thứ ba, đa dạng hóa các mô hình bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp và giáo dục STEM. Tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học với tần suất tối thiểu 2 tuần một lần tại tổ Khoa học tự nhiên. Phấn đấu đạt chỉ tiêu trên 85% giáo viên thiết kế thành thạo các chủ đề tích hợp liên môn và 100% giáo viên sử dụng thành thạo phần mềm dạy học tương tác đến năm 2024.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống kiểm tra, đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp và đầu tư trang thiết bị dạy học. Xây dựng bộ tiêu chí kiểm tra chi tiết, gắn kết quả đánh giá với công tác thi đua khen thưởng cuối năm nhằm tạo động lực phấn đấu thực chất. Ủy ban nhân dân huyện Phúc Thọ ưu tiên ngân sách nâng cấp 100% phòng thí nghiệm thực hành và bổ sung bộ đồ dùng thí nghiệm đạt chuẩn trên 90% cho các trường trung học cơ sở trong giai đoạn 2022-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm bạn đọc:

  1. Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng Phòng Nội vụ cấp huyện: Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách tuyển dụng, quy hoạch nhân sự và xây dựng đề án nâng cao chất lượng nhà giáo trên địa bàn huyện Phúc Thọ cùng các khu vực có điều kiện kinh tế tương đương.
  2. Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở: Cung cấp khung công cụ quản lý thực tiễn, quy trình đánh giá chuẩn nghề nghiệp và các giải pháp tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học.
  3. Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên bộ môn Khoa học tự nhiên: Cung cấp định hướng tự học, phương pháp tiếp cận thiết kế bài giảng tích hợp liên môn và kỹ năng thực hiện chủ đề giáo dục STEM đáp ứng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  4. Học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu tham khảo phong phú về phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng, hệ thống bảng hỏi chuẩn hóa và mô hình xử lý dữ liệu thực tế tại 22 trường phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Điểm mới nổi bật nhất của luận văn này so với các công trình trước đây là gì?
Luận văn đi sâu giải quyết bài toán quản lý chuyên biệt đối với đội ngũ giáo viên môn ghép Hóa học - Sinh học trong giai đoạn bản lề chuyển sang môn tích hợp Khoa học tự nhiên theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, khảo sát thực tiễn trọn vẹn tại toàn bộ 22 trường trung học cơ sở huyện Phúc Thọ.

Thực trạng trình độ và chất lượng chuyên môn của giáo viên tại địa bàn khảo sát ra sao?
Tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn đào tạo mới chiếm 91,6% (66 đại học, 2 thạc sĩ trên tổng số 72 giáo viên). Xếp loại nghề nghiệp do hiệu trưởng đánh giá đạt 80,6% loại tốt và 95,8% đạt phẩm chất nhà giáo tốt, tuy nhiên năng lực thực tế trong việc xây dựng chủ đề tích hợp liên môn vẫn còn nhiều lúng túng.

Khâu quản lý nào hiện đang là điểm nghẽn lớn nhất trong các trường khảo sát?
Khâu sử dụng, điều phối và bồi dưỡng sau đào tạo ghi nhận điểm trung bình thấp nhất với X = 2,58. Trong đó, tiêu chí cử giáo viên tham gia đào tạo sau đại học chỉ đạt X = 2,46 và khai thác năng lực sau bồi dưỡng đạt X = 2,47 do cơ chế đãi ngộ và phân công chưa thật tương xứng.

Yếu tố nào chi phối mạnh mẽ nhất đến chất lượng bồi dưỡng giáo viên môn tích hợp?
Yếu tố đa dạng hóa và lựa chọn các mô hình bồi dưỡng đạt mức ảnh hưởng cao nhất với điểm trung bình X = 2,66. Kết quả khẳng định việc chuyển đổi từ tập huấn lý thuyết thụ động sang sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học là chìa khóa quyết định sự tiến bộ của giáo viên.

Các giải pháp quản lý được đề xuất có đảm bảo tính khả thi trong thực tế không?
Hệ thống 6 biện pháp quản lý đã được khảo nghiệm nghiêm túc trên 163 cán bộ quản lý và giáo viên. Kết quả phân tích định lượng xác nhận hệ số tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi đều đạt mức cao với điểm trung bình trên X = 2,70, chứng minh tính phù hợp để triển khai đồng bộ tại cơ sở.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý đội ngũ giáo viên môn Hóa học - Sinh học cấp trung học cơ sở theo chuẩn nghề nghiệp và yêu cầu dạy học tích hợp.
  • Khảo sát thực chứng 163 cán bộ quản lý và giáo viên tại 22 trường thuộc huyện Phúc Thọ, làm rõ thực trạng 91,7% giáo viên đạt chuẩn đại học nhưng khâu bồi dưỡng sau đào tạo còn nhiều hạn chế với điểm trung bình chỉ đạt X = 2,58.
  • Xác định mô hình bồi dưỡng đa dạng (X = 2,66) và công tác thanh tra kiểm tra (X = 2,71) là những đòn bẩy then chốt nâng cao chất lượng dạy học.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản trị đồng bộ từ khâu quy hoạch, phân bổ nhân sự, đa dạng hóa bồi dưỡng đến hoàn thiện trang thiết bị phòng thí nghiệm với lộ trình cụ thể giai đoạn 2021-2025.
  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn có độ tin cậy cao cho các cấp quản lý giáo dục địa phương nhằm tối ưu hóa năng lực đội ngũ nhà giáo trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục.