Luận án tiến sĩ quản lý đào tạo cử nhân ngành an toàn thông tin đáp ứng nhu cầu xã hội - Nguyễn Tân Đăng

Quản lý và phát triển đào tạo cử nhân an toàn thông tin để đáp ứng nhu cầu xã hội. Tìm hiểu các phương pháp, chương trình và chiến lược đào tạo nhân lực chuyên

• Tác giả: Nguyễn Tân Đăng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Công Giáp
• Trường học: Học Viện Quản Lý Giáo Dục
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý đào tạo cử nhân ngành An toàn thông tin ở các trường đại học Việt Nam đáp ứng nhu cầu xã hội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý đào tạo cử nhân ngành an toàn thông tin

Quản lý đào tạo cử nhân ngành An toàn thông tin (ATTT) tại các trường đại học Việt Nam là lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số. Ngành ATTT đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ hệ thống thông tin quốc gia, doanh nghiệp và cá nhân. Nhu cầu nhân lực ATTT chất lượng cao ngày càng gia tăng. Các trường đại học như Học viện Kỹ thuật Mật mã, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, Trường Đại học Công nghệ - ĐHQG Hà Nội đã triển khai đào tạo ngành này. Tuy nhiên, công tác quản lý đào tạo vẫn tồn tại nhiều bất cập. Chương trình đào tạo cần cập nhật thường xuyên theo sự phát triển công nghệ. Mô hình CIPO (Context, Input, Process, Output) được áp dụng để đánh giá hiệu quả đào tạo. Mô hình quản lý theo quá trình giúp kiểm soát chất lượng từ khâu tuyển sinh đến tốt nghiệp. Việc đáp ứng nhu cầu xã hội đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò ngành an toàn thông tin

An toàn thông tin là hoạt động bảo vệ hệ thống thông tin khỏi các mối đe dọa, đảm bảo tính toàn vẹn, bảo mật và sẵn sàng của dữ liệu. Ngành ATTT có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chủ quyền số quốc gia. Đặc thù ngành yêu cầu sinh viên có tư duy toán học, tư duy hệ thống và kỹ năng thực hành cao. Đào tạo ATTT hướng đến tính ứng dụng thực tiễn, phục vụ nhu cầu bảo mật trong mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội.

1.2. Nhu cầu xã hội về nhân lực an toàn thông tin

Nhu cầu nhân lực ATTT tại Việt Nam ngày càng cấp bách do quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Đề án 99 của Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo 2000 học viên trình độ đại học và trên đại học về ATTT chất lượng cao. Các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp đều cần chuyên gia ATTT để bảo vệ hệ thống thông tin. Thực tế cho thấy nguồn cung nhân lực ATTT chưa đáp ứng đủ nhu cầu thị trường lao động.

II. Phân tích thực trạng đào tạo ngành an toàn thông tin

Thực trạng đào tạo cử nhân ngành ATTT tại các trường đại học Việt Nam phản ánh nhiều vấn đề cần giải quyết. Chương trình đào tạo tại một số cơ sở còn nặng lý thuyết, thiếu thực hành chuyên sâu. Đội ngũ giảng viên chuyên ngành ATTT còn thiếu về số lượng và hạn chế về kinh nghiệm thực tiễn. Cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm chưa đáp ứng yêu cầu đào tạo kỹ năng thực hành an toàn mạng. Sự liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo còn lỏng lẻo. Sinh viên tốt nghiệp thường thiếu kỹ năng mềm và khả năng thích ứng với môi trường làm việc thực tế. Việc đánh giá chất lượng đào tạo chưa được thực hiện thường xuyên và hệ thống. Các tiêu chuẩn quốc tế như ISO trong quản lý chất lượng đào tạo chưa được áp dụng rộng rãi. Công tác nghiên cứu khoa học của sinh viên ATTT chưa được đầu tư đúng mức. Phương pháp giảng dạy truyền thống chưa khuyến khích tính sáng tạo và tư duy phản biện của người học.

2.1. Hạn chế trong chương trình đào tạo ATTT

Chương trình đào tạo ATTT tại nhiều trường đại học còn cập nhật chậm so với sự phát triển công nghệ. Nội dung đào tạo thiếu tính liên ngành, chưa tích hợp đầy đủ kiến thức về pháp luật an ninh mạng. Phương pháp giảng dạy chủ yếu dựa vào lý thuyết, ít bài tập thực hành mô phỏng tình huống tấn công mạng thực tế. Thời lượng thực tập tại doanh nghiệp còn hạn chế, sinh viên thiếu cơ hội tiếp cận môi trường làm việc chuyên nghiệp.

2.2. Thách thức về đội ngũ và cơ sở vật chất

Đội ngũ giảng viên ATTT tại các trường đại học Việt Nam còn thiếu về số lượng và yếu về kinh nghiệm thực tiễn. Nhiều giảng viên chưa có chứng chỉ chuyên môn quốc tế về an toàn thông tin. Cơ sở vật chất phục vụ đào tạo ATTT đòi hỏi đầu tư lớn cho phòng thí nghiệm, hệ thống mạng mô phỏng. Ngân sách hạn chế khiến nhiều trường khó trang bị thiết bị đào tạo hiện đại, đáp ứng yêu cầu thực hành chuyên sâu.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo an toàn thông tin

Nâng cao chất lượng đào tạo cử nhân ngành ATTT đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, xây dựng chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, cập nhật thường xuyên theo xu hướng công nghệ mới. Thứ hai, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để thiết kế bài tập thực hành sát thực tế. Thứ ba, đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm an toàn mạng hiện đại. Thứ tư, phát triển đội ngũ giảng viên thông qua đào tạo nâng ngạch và cấp chứng chỉ chuyên môn quốc tế. Thứ năm, áp dụng mô hình quản lý chất lượng TQM vào quá trình đào tạo. Thứ sáu, xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng đào tạo đa chiều, bao gồm phản hồi từ doanh nghiệp và cựu sinh viên. Thứ bảy, đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo trong đào tạo ATTT. Thứ tám, tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo và chuyển giao công nghệ. Các giải pháp cần được triển khai có lộ trình, phù hợp với điều kiện thực tế từng cơ sở đào tạo.

3.1. Đổi mới chương trình và phương pháp đào tạo

Đổi mới chương trình đào tạo ATTT cần bám sát chuẩn đầu ra theo nhu cầu thị trường lao động. Áp dụng phương pháp học tập dự án, mô phỏng tình huống tấn công mạng thực tế. Tích hợp nội dung đào tạo về pháp luật an ninh mạng và đạo đức nghề nghiệp. Sử dụng hệ thống quản lý học tập LMS để hỗ trợ đào tạo trực tuyến, tăng tính linh hoạt cho người học.

3.2. Tăng cường hợp tác nhà trường và doanh nghiệp

Hợp tác nhà trường - doanh nghiệp là giải pháp then chốt nâng cao chất lượng đào tạo ATTT. Doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình đào tạo, cung cấp chuyên gia giảng dạy thỉnh giảng. Sinh viên được thực tập tại doanh nghiệp để tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Mô hình đào tạo kép giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu công việc thực tế.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn đào tạo an toàn thông tin

Luận án tiến sĩ về quản lý đào tạo cử nhân ngành ATTT tại các trường đại học Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý đào tạo ngành ATTT đáp ứng nhu cầu xã hội. Thực trạng đào tạo được phân tích toàn diện, chỉ ra những hạn chế về chương trình, đội ngũ và cơ sở vật chất. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các cơ sở đào tạo ATTT trong việc nâng cao chất lượng. Ứng dụng mô hình CIPO và quản lý theo quá trình giúp kiểm soát hiệu quả đào tạo. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của Đề án 99 trong phát triển nhân lực ATTT quốc gia. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung đánh giá hiệu quả thực hiện các giải pháp đề xuất. Sự phối hợp giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định thành công trong đào tạo ATTT.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp vào khoa học quản lý giáo dục bằng cách hệ thống hóa lý luận về quản lý đào tạo ATTT. Giá trị thực tiễn体现在提供了一个全面的框架来评估和提高越南大学信息安全本科培训的质量。研究结果为教育管理者、政策制定者提供了科学依据，帮助优化培训项目以满足社会需求。

4.2. Hướng phát triển đào tạo ATTT trong tương lai

Đào tạo ATTT tại Việt Nam cần hướng tới chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế và tăng cường hợp tác quốc tế. Phát triển chương trình đào tạo liên ngành, tích hợp kiến thức về trí tuệ nhân tạo và an toàn thông tin. Xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng đào tạo liên tục, đáp ứng yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0. Đầu tư phát triển nguồn nhân lực ATTT chất lượng cao phục vụ bảo vệ chủ quyền số quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý đào tạo cử nhân ngành ATTT tại các trường đại học đáp ứng nhu cầu xã hội. Chương 2: Thực ti n quản lý đào tạo cử nhân ngành ATTT tại các trường đại học ở Việt Nam đáp ứng nhu cầu xã hội. Chương 3: Giải pháp quản lý đào tạo cử nhân ngành ATTT tại các trường đại học Việt Nam hiện nay đáp ứng nhu cầu xã hội. 11 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO CỬ NHÂN NGÀNH AN TOÀN THÔNG TIN Ở CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC ĐÁP ỨNG NHU CẦU XÃ HỘI 1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về đào tạo ngành An toàn thông tin Thuật ngữ an toàn thông tin được sử dụng để di n đạt sự an toàn của các hệ thống CNTT. Ý tưởng dạy các kiến thức an toàn không phải mới, nhưng bắt đầu trở nên phổ biến hơn trong những năm 1980. Trong năm 1988, Karen Forcht [82] lưu ý một số vấn đề về giáo dục và ngành công nghiệp nơi các vấn đề về an toàn thông tin được quan tâm.

Khi các ngành công nghệ và máy tính phát triển, các công trình nghiên cứu về an toàn thông tin đã ngày càng nhiều hơn. Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) đã công bố tiêu chuẩn ISO27002 về kiểm soát hệ thống an toàn thông tin [78]. Những tiêu chuẩn này đã góp phần thay đổi định hướng trong chính sách quốc tế và quốc gia về an toàn, an ninh mạng. Do đó đặt ra các yêu cầu về việc đào tạo nguồn nhân lực an toàn thông tin (Papanikolaou và cộng sự 2011).

Trong nghiên cứu của Tempus về đào tạo An toàn thông tin ở châu Âu đã chỉ ra, đào tạo an toàn thông tin hiện tại có thể được chia thành các loại hình ch nh là đào tạo đại học, sau đại học và ngắn hạn. Các chương trình đào tạo đại học chủ yếu nằm trong lĩnh vực an toàn máy tính hoặc an toàn mạng máy t nh. Chương trình đào tạo đại học an toàn thông tin thường được kết hợp các môn học máy t nh cơ bản cho đến các môn học mang tính chuyên sâu của lĩnh vực ATTT. Các chương trình ở bậc thạc sĩ bao gồm tất cả các khía cạnh chuyên sâu trong việc bảo vệ, phòng chống lại các cuộc tấn công mạng.

Về cơ bản, các chương trình này được thực hiện thông qua các chủ đề như: phân t ch và phản ứng xâm nhập trái phép, cơ sở hạ tầng quan trọng và an toàn hệ thống 12 thông tin, điều tra số, an toàn cơ sở dữ liệu, mã độc, giám sát an toàn mạng. Đào tạo ngắn hạn về ATTT thường cung cấp các khóa học mang tính bổ sung kiến thức các cán bộ đã có nền tảng về an toàn thông tin để thực hiện các tác nghiệp cụ thể nhằm đảm bảo an toàn cho các hệ thống thông tin. Một số đặc điểm quan trọng của chương trình cử nhân và thạc sĩ ATTT thông tin là: Các chương trình liên ngành với các lĩnh vực khác nhau, nhưng có liên quan với nhau, đặc biệt là khoa học máy tính, kỹ thuật và quản lý; Chương trình giải quyết cả các vấn đề kỹ thuật và lý thuyết trong an toàn thông tin; Môi trường học tập thực hành nơi sinh viên và giảng viên cùng làm việc trong các dự án giải quyết các mối đe dọa an ninh mạng thực tế; Các khóa học về quản lý, chính sách an toàn thông tin và các chủ đề liên quan khác cần thiết cho việc quản trị hiệu quả các hệ thống thông tin an toàn; Sinh viên tốt nghiệp các chương trình có thể làm việc cho nhà nước hoặc các doanh nghiệp. Đào tạo ngành An toàn thông tin cũng phải đối mặt với những thách thức nhất định, đặc biệt là kỹ năng sử dụng CNTT của giảng viên và sinh viên.

Nhiều tác giả đã chỉ ra sự cần thiết phải chuẩn bị cho người dạy và người học kỹ năng sử dụng Internet, CNTT để truy cập vào các website tốt, tìm kiếm các thông tin có giá trị, và phát triển kỹ năng quản lý tri thức, kỹ năng dạy và học. Theo Pettigrew và Elliott (1999) [96], có một số nguyên tắc cần lưu ý trong việc đào tạo kỹ năng sử dụng CNTT cho sinh viên trong quá trình đào tạo ngành an toàn thông tin, đó là: linh hoạt, sử dụng thường xuyên và tự tin, tài liệu học tập đa dạng và cập nhật và đặc biệt là có những kiến thức và kỹ năng bảo mật hệ thống CNTT, linh hoạt là khả năng xoay xở để thích nghi với sự khác biệt về phần cứng hay các phiên bản phần mềm được trang bị khác nhau giữa học đường và nơi làm việc. Sinh viên phải được chuẩn bị để có thể thích ứng nhanh với việc nâng cấp các thiết bị. Việc sử dụng thường xuyên là rất quan trọng bởi vì kỹ năng chỉ có thể hình thành và thuần thục khi được sử 13 dụng thường xuyên.

Sinh viên cần được hỗ trợ bởi các phương pháp huấn luyện và tài liệu học tập đa dạng để giúp họ học tập hiệu quả. Sách, các loại sổ tay hướng dẫn, làm mẫu và hướng dẫn, trợ giúp kỹ thuật trực tiếp hoặc trực tuyến, hướng dẫn gián tiếp qua băng hình… sẽ giúp sinh viên lựa chọn phương pháp học tập tốt nhất đáp ứng nhu cầu học tập của họ. Điều này rất quan trọng nhằm giúp sinh viên đạt được bằng cấp đại học dù cho kỹ năng CNTT của họ đã được trang bị ở mức độ nào từ các cấp học phổ thông. Về cách thức và quá trình tổ chức đào tạo, các điều kiện triển khai đào tạo an toàn thông tin như hạ tầng công nghệ, nội dung, đội ngũ,…, hoạt động hỗ trợ người học và những tình huống để người học được trải nghiệm và cập nhật với sự phát triển tiến bộ về CNTT và sự tinh vi của CNTT trên thế giới.

Đào tạo ngành An toàn thông tin trong thời kỳ đầu chủ yếu thực hành chủ yếu trên phần mềm mô phỏng. Ngày nay, với việc ứng dụng CNTT và truyền thông đã làm cho hình thức đào tạo ngành An toàn thông tin trở nên linh hoạt hơn, có t nh tương tác hơn, sinh viên được thực hành trên thiết bị thực tế và có hệ thống phòng thực hành chuyên dụng, đem lại hiệu quả hơn trong quá trình đào tạo. Từ mô hình đào tạo ngành An toàn thông tin với mô hình đơn giản thông tin một chiều đã chuyển sang mô hình thông tin hai chiều hiệu quả giữa người dạy và người học, giữa người học với hệ thống học liệu và giữa người học với cơ sở quản lý đào tạo. Sự tương tác hai chiều kết hợp với hệ thống học liệu chuẩn sẽ giúp sinh viên đạt được hiệu quả của khóa học.

Sự thiếu vắng thông tin phản hồi đối với sinh viên có thể gây ảnh hưởng đến kết quả học tập, bởi sinh viên luôn có những nhu cầu khác nhau mà học liệu không thể đáp ứng được, do vậy cần có sự hỗ trợ của đội ngũ giảng viên hướng dẫn và đội ngũ nhân viên hỗ trợ quản lý học tập. Thực tế cho thấy hiệu quả học tập nâng cao rõ rệt khi có sự hỗ trợ với tư cách chuyên môn của người thầy và sự hỗ trợ hành chính của đội ngũ cán bộ quản lý. Bàn về các mối tương tác trong khóa học đào tạo ngành An toàn thông 14 tin, Moore và Kearsley (1996) cho rằng có ba mối tương tác quan trọng, đó là: (i) học viên – nội dung học; (ii) học viên – giảng viên; (iii) học viên – học viên. Khóa học đào tạo ATTT cần tạo điều kiện cho tất cả các mối tương tác này được phát huy hiệu quả và đạt được mong muốn của học viên một cách tốt nhất.

Người học theo phương thức đào tạo trực tuyến có thể cảm thấy bị cô lập, thất vọng và lo lắng ở mức độ cao nếu thiếu các giao tiếp và tương tác giữa các đối tượng trong chương trình đào tạo. Một cách để giải quyết vấn đề này chính là thiết lập ý thức cộng đồng cho người học ngay từ đầu bằng cách tạo cho họ một khoảng thời gian khởi động không chính thức cùng với việc sử dụng các bài tập cấu trúc. Các công cụ tương tác trên Internet cho phép người học làm việc theo nhóm và phản hồi ngay tức thì, người học có thể chia sẻ và thảo luận về quan điểm với nhau một cách trực tuyến. Do đó, loại môi trường tương tác xã hội này có thể tạo điều kiện mang lại những trải nghiệm học tập tích cực [90].

Theo lý thuyết tương tác và giao tiếp của Garrison (2011), trong quá trình tự học một cách chủ động của người học thì tầm quan trọng của dịch vụ hỗ trợ quản lý, tư vấn, giảng dạy, tuyển sinh, làm việc theo nhóm được thể hiện rõ rệt. Sự tương tác và mối quan hệ giữa người học với người dạy, cán bộ quản lý, hỗ trợ vận hành được xem như là sự giao tiếp có định hướng thông tin, do đó sự giao tiếp hai chiều là rất quan trọng và là đặc thù của ngành công nghệ thông tin hiện nay, dù đó là giao tiếp trực tiếp hay gián tiếp [63]. Bên cạnh những tác dụng của đào tạo ngành An toàn thông tin thì cũng phải đối mặt với các vấn đề khác như: Sự hài lòng của người học đối với các cơ sở đào tạo, liên quan đến tỷ lệ bỏ học. Chang và cộng sự (2004) [60] cho rằng nhu cầu về con đường học tập cá nhân và trình tự chương trình đào tạo, liên quan đến khả năng của người học; Theo Chiu và Liu (2005) [59], nhu cầu về cơ hội hợp tác, các động lực học tập và các công cụ tương tác hiệu quả.

15 Wagner và cộng sự (2005) chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của sinh viên trong chương trình đào tạo gồm: chất lượng tài liệu học tập, nội dung chương trình học, chất lượng và tương tác giữa sinh viên và người dạy, giữa sinh viên với sinh viên, cấu trúc và cách trình bày của khóa học…. Parsad và Lewis (2008) xác định sự hiểu biết chuyên môn sâu, khả năng sử dụng công nghệ giảng dạy của giảng viên là nhân tố tác động trực tiếp đến sự hài lòng của sinh viên. Sự thiếu tự tin cũng như mức độ hiểu biết kém của giảng viên trong việc sử dụng công nghệ mới có khả năng dẫn đến hiệu quả giảng dạy thấp hoặc thậm chí có thể coi là thất bại cho cả giảng viên và sinh viên, điều này dẫn đến sự hài lòng gần như không có.