Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Dạy học là một hoạt động xuất hiện từ rất sớm, từ buổi bình minh của loài người. Nó luôn là vấn đề trung tâm chú ý của các vị lãnh đạo quốc gia cũng như mọi thành viên trong xã hội. Xã hội phát triển, hoạt động dạy học, giáo dục ngày càng được quan tâm đầu tư và nghiên cứu.
Có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử. Tựu trung có thể bao gồm 2 hướng: Hướng 1: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của hoạt động dạy học nói chung, dạy học môn lịch sử nói riêng. Hướng 2: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của quản lý hoạt động dạy học, quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử. Ở hướng thứ nhất: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của hoạt động dạy học nói chung, dạy học môn lịch sử nói riêng.
Ở nước ngoài: Từ thời cổ đại, một số nhà triết học đồng thời là nhà giáo dục ở cả phương Đông và phương Tây đã có những tư tưởng về dạy học. Nhà triết học và giáo dục Anh thế kỷ XVII John Locke (1632-1704) cho rằng dạy học “không được nhồi nhét vào trí nhớ của trẻ những điều mà chúng không thích, phải khơi dậy ở trẻ lòng ham mê, say sưa hiểu biết cái mới, phát triển khả năng độc lập suy nghĩ, chủ động trong học tập” [63]. Banner, JR and Harold. Trong tác phẩm “Tools for Teaching, 2012” của tác giả Fred Jones đã trình bày những kinh nghiệm của cá nhân về cách thức quản lý lớp học, tạo động lực để HS học tập một cách độc lập, tạo hứng thú học tập cho HS qua các trò chơi và các công cụ dạy học, rèn luyện kỹ năng hợp tác cho HS và tinh thần trách nhiệm của GV trong giảng dạy [68].
Nghiên cứu về hoạt động dạy học môn lịch sử, trong bài báo “Developing concepts and tools useful to electronic games from and for history” của tác giả Corbeil.P xuất bản năm 2012 đăng trên tạp chí “The computer games journal” cũng đưa ra các phương pháp dạy và học lịch sử thông qua các trò chơi, từ đó xây dựng thái độ tự học, tạo động lực học tập cho HS và GV biết tổ chức lớp học một cách hiệu quả. Cũng trong tạp chí này, bài viết “Teaching History With Digital Historical Games, 2016” tác giả Jeremiah Mc Call đã giới thiệu cho các nhà giáo dục lịch sử về việc sử dụng các trò chơi lịch sử dựa trên máy tính, tác giả cũng trình bày về lý thuyết và thực tiễn của việc sử dụng các trò chơi video theo chủ đề lịch sử trong lớp học, bài báo cũng nêu lên những điểm mạnh và hạn chế của các trò chơi lịch sử trên máy tính [67], [69]. Tóm lại, khi nghiên cứu về việc dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, các tác giả đều cho rằng dạy học là phải khơi dậy được sự sáng tạo, niềm đam mê, hứng thú, phát triển năng lực của từng HS. Ở Việt Nam: vấn đề hoạt động dạy học luôn được Đảng, Nhà nước và các học giả quan tâm.
Trong bài phát biểu khai mạc tại Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành trung ương Đảng (khóa VIII) (tháng 12- 1996), đồng chí Tổng Bí thư Đỗ Mười đã nhấn mạnh: ”Phải nghiên cứu và ứng dụng những phương thức và phương pháp giáo dục và đào tạo ở tấc cả các bậc học, sao cho giáo dục không chỉ là truyền thu kiến thức mà quan trọng hơn là phải khơi dậy tính chủ động và tiềm năng sáng tạo to lớn trong mỗi con người” và lưu ý: ”Phải tìm ra động lực cho người dạy và người học”, ”phải cân đối giữa dạy chữ, dạy nghề, và dạy người, trong đó dạy người là mục tiêu cao nhất” [44]. 8 Nghị quyết 29 của Ban chấp hành trung ương khóa XI yêu cầu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc… Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [4]. Bên cạnh đó, có các công trình nghiên cứu của các tác giả như công trình “Giáo dục học hiện đại – những nội dung cơ bản” của tác giả Thái Duy Tuyên, “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” của tác giả Phan Trọng Ngọ, “Dạy học hiện đại” của tác giả Đặng thành Hưng, “Giáo dục học-Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Hà Thế Ngữ, “Một số vấn đề về cách dạy và cách học” do Nguyễn Thiện Giáp tập hợp bài viết của nhiều tác giả.
Các công trình nghiên cứu trên tiếp cận nghiên cứu về vấn đề dạy học ở các góc độ khác nhau nhưng đều phân tích, thể hiện rõ về các vấn đề cấu trúc, bản chất, tính quy luật, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học,. các tác giả trong và ngoài nước cùng thể hiện rõ quan điểm: nhà trường hiện đại phải được đổi mới, hiện đại hóa đồng bộ các yếu tố của quá trình dạy học, coi dạy học là hoạt động trọng tâm trong nhà trường và cho rằng “dạy học là một trong những hoạt động nghiêm túc và có trách nhiệm nhất trong đời sống mà khi theo đuổi nó thì các giáo viên phải có trách nhiệm đạo đức và trí tuệ nhiều hơn các quyền lợi…và phải thực thi một số trách nhiệm đã vạch ra một cách thận trọng” [63],[45],[34],[46],[28], [1], [35]. Việc nghiên cứu về dạy học môn lịch sử cũng được khá nhiều tác giả quan tâm. Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của tác giả Phan Ngọc Liên chủ biên đã trình bày nhiều vấn đề về lý luận, quan niệm tư tưởng, tri thức, nghiệp vụ cần có của giáo viên.
Cuốn sách cũng trình bày một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn lịch sử [39]. Trong cuốn sách “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở các trường phổ thông”, tác giả Nguyễn Thị Côi đã dựa trên những vấn đề lý luận cần thiết, đi sâu gợi mở các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở phổ thông, đồng thời giới thiệu, phân tích những bài học lịch sử trong thực tiễn dạy học ở trường phổ thông đã được đánh giá đạt hiệu quả cao [22]. 9 Bài viết “Định hướng nhiệm vụ nhận thức trong dạy học lịch sử ở các trường THPT nhằm kích thích hứng thú học tập cho học sinh” của tác giả Trần Quốc Tuấn và Nguyễn Văn Phúc trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Quốc gia về Dạy học lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam tại Đà Nẵng tháng 8/2012 đã chỉ rõ vai trò của hứng thú với học tập và đời sống trong việc dạy học lịch sử đồng thời cho rằng việc định hướng nhiệm vụ nhận thức trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là cần thiết[62]. Cũng trong Kỷ yếu này, tác giả Phạm Đình Kha, Lương Hữu Nga có bài viết “Gây hứng thú học tập cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”.
Trong bài viết này, các tác giả đã nêu lên thực trạng dạy học lịch sử ở các trường THPT, từ đó đề xuất các yêu cầu trong quá trình dạy học để tạo hứng thú học tập cho học sinh như: Luôn khởi động giờ học bằng tình huống có vấn đề; luôn chú trọng đến tính biểu cảm trong dạy học lịch sử; luôn khai thác triệt để phương pháp tường thuật, miêu tả trong dạy học lịch sử, ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) làm cho giờ dạy sinh động. Tác giả cho rằng, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử hiện nay, giải pháp hàng đầu là phải tạo hứng thú học tập cho học sinh [36]. Ở hướng thứ hai: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của quản lý hoạt động dạy học. Ở nước ngoài: Những nhà giáo dục học Xô Viết trước đây như: V.AXukhomlinxki, Zaxapob, Macarenco,…cũng đã đề cập đến vai trò, vị trí của người hiệu trưởng và khẳng định rằng người hiệu trưởng sẽ quản lý thành công hoạt động dạy học khi xây dựng được một đội ngũ giáo viên yêu nghề, vững mạnh về nghiệp vụ, phát huy được tính sáng tạo trong lao động của họ và tạo ra môi trường phù hợp để họ được hoàn thiện tay nghề sư phạm.
Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên” [59]. Các tác giả Xô Viết cũng khẳng định người HT phải là người lãnh đạo toàn diện và chịu trách nhiệm chính trong công tác quản lý nhà trường [50]. UNESCO suốt chiều dài lịch sử tồn tại của mình đã tập hợp nhiều học giả trên thế giới để nghiên cứu những vấn đề quản lý giáo dục trên quy mô toàn cầu cũng như trong phạm vi khu vực hoặc quốc gia. Từ năm 1964, trong loạt sách về kế hoạch hóa giáo dục đã tập hợp những khuynh hướng nghiên cứu khác nhau về một trong những 10 vấn đề quan trọng của quản lý giáo dục: kế hoạch hóa giáo dục.
Đầu những năm 90, UNESCO PROAP đã xuất bản cuốn sách có tính cẩm nang về kĩ năng quản lý giáo dục mang tựa đề ”Kế hoạch hóa và Quản lý giáo dục vi mô”. Trong những năm cuối của thế kỉ XX, sách báo về quản lý giáo dục đã xuất hiện rất nhiều. Điển hình là các công trình đề cập những quan điểm mới về quản lý giáo dục nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng [7]. Trong đó có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: “Managing Teaching and Learning in Further and Higher education, 1994” của Kate Asheroft and Lorraine foreman-Peck và “Managing Effective Learning and Teaching, 2002 - Quản lý dạy và học hiệu quả” của Ann R.J Briggs and Daniel Sommefeldt.
Các tác giả đã đưa ra những hướng nghiên cứu về việc quản lý dạy và học, cụ thể hóa tiến trình dạy và học, từ đó phát huy công tác quản lý chương trình và quản lý tiến trình dạy và học sao cho hiệu quả nhất.