Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về quản lý đào tạo giáo viên Có thể khái quát một số công trình, bài viết về quản lý đào tạo giáo viên trên những những nội dung căn bản sau. Về quản lý đào tạo giáo viên nói chung Trong Hội thảo “Phát triển chương trình đào tạo, bồi dưỡng giáo viên THPT theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học” tác giả Vũ Thị Sơn có bài viết “Phát triển chương trình bồi dưỡng giáo viên đáp ứng yêu cầu chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học phổ thông” đã nêu ra các căn cứ lí luận và thực tiễn để xây dựng đào tạo giáo viên đáp ứng chuẩn nghề nghiệp [11].
Về lí luận gồm các vấn đề sau: 1) Năng lực làm nghề dạy học; 2) Năng lực cần thiết để giáo viên thực hiện các hoạt động nghề nghiệp; 3) Quá trình học tập phát triển năng lực nghề của giáo viên trải qua nhiều giai đoạn phát triển với đặc thù riêng; 4) Năng lực nghề của giáo viên là một trong những nhân tố quyết định chất lượng giáo dục; 5) Nghề dạy học tồn tại trong xã hội với bản sắc riêng; Về thực tiễn: 1) Chuẩn nghề nghiệp đối với giáo viên trung học cơ sở và trung học phổ thông được Bộ GD&ĐT ban hành năm 2009; 2) Đào tạo ban đầu của quá trình đào tạo giáo viên có thể áp dụng từ mức 1 trong Chuẩn nghề nghiệp; 3) Công tác đào tạo bồi dưỡng không hướng chuẩn mà hướng tới những đổi mới. Tác giả Trần Khánh Đức với bài viết “Phát triển và đánh giá chương trình đào tạo giáo viên trong nền giáo dục hiện đại” trong kỷ yếu Hội thảo “Đổi mới phương pháp giảng dạy và phương pháp đánh giá đối với giáo dục phổ thông, cao đẳng và đại học sư phạm”, đã đề cập 6 tiêu chí đánh giá chương trình: 1) Tính định hướng mục tiêu; 2) Tính hệ thống; 3) Tính hiện đại; 4) Tính hiệu quả; 5) Tính khả thi; và 6) Khả năng cập nhật và đánh giá liên tục trong quá trình thực hiện [49]. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Năm 2000, trong đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu xây dựng mô hình đào tạo giáo viên kỹ thuật ở trình độ đại học cho các trường trung học chuyên nghiệp và dạy nghề” tác giả Nguyễn Đức Trí đã đề xuất các mô hình đào tạo giáo viên dạy kỹ thuật trong đó có đề cập đến triết lý, các đặc điểm cơ bản; ưu điểm, nhược điểm của phương thức đào tạo theo năng lực thực hiện và vận dụng phương thức đào tạo này vào đào tạo giáo viên ở Việt Nam [88]. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của Mỵ Giang Sơn năm 2014 “Quản lí thực tập sư phạm trong đào tạo giáo viên trung học phổ thông theo định hướng chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học” đã đề xuất các giải pháp quản lí thực tập sư phạm trong đào tạo giáo viên trung học theo định hướng chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học [84].
Năm 2013, Dự án phát triển giáo viên trung học phổ thông và trung cấp chuyên nghiệp của Vụ Giáo dục đại học-Bộ Giáo dục và Đào tạo đã cho xuất bản “Chuẩn đầu ra trình độ đại học khối ngành sư phạm đào tạo giáo viên trung học phổ thông” nhằm giới thiệu đến các cơ sở giáo dục đại học đào tạo giáo viên trung học phổ thông trình độ đại học khối ngành Sư phạm, để tham khảo khi xây dựng và công bố Chuẩn đầu ra của các ngành Sư phạm, cuốn sách này định hướng cụ thể cho người dạy cụ thể hóa mục tiêu, nội dung giảng dạy, tạo khung chương trình chuẩn để thiết kế chuẩn đầu ra, người học biết mình phải đạt được những năng lực gì khi tốt nghiệp và làm căn cứ quản lý đào tạo, kiểm định chất lượng chương trình đào tạo [11]. Về quản lý đào tạo theo tiếp cận năng lực Năm 1996, tác giả Nguyễn Đức Trí đã chủ trì thực hiện đề tài cấp Bộ về “Tiếp cận đào tạo nghề dựa trên năng lực thực hiện và xây dựng tiêu chuẩn nghề”. Đây có thể xem là công trình nghiên cứu tương đối toàn diện về hệ thống đào tạo nghề theo năng lực thực hiện ở Việt Nam. Đề tài đã góp phần làm sáng tỏ lý luận của phương thức đào tạo dựa trên năng lực thực hiện đặc biệt là các giai đoạn xây dựng chương trình và xây dựng tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia [87].
9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Một số luận án tiến sĩ có liên quan đến đào tạo theo năng lực thực hiện như: luận án của Nguyễn Quang Việt (2006) về “Kiểm tra đánh giá trong dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện” đã phát triển một số luận điểm cơ bản về dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện như: đặc điểm dạy học theo năng lực thực hiện, nội dung, phương pháp và các nguyên tắc đánh giá; quy trình và các công cụ đánh giá trong dạy học thực hành nghề theo năng lực thực hiện [96]. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Hùng “Các giải pháp đổi mới quản lý dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinh viên Sư phạm kỹ thuật”, tác giả đã đề xuất ra các giải pháp đổi mới quản lý có tính chất cốt lõi, có tác động và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình dạy học thực hành đã được thực hiện nhằm nâng cao năng lực thực hiện cho sinh viên Sư phạm kỹ thuật[62]. Trong luận án tiến sĩ Rèn luyện năng lực dạy học cho sinh viên đại học sư phạm kỹ thuật trong thực tập sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện, tác giả Vũ Xuân Hùng đã khái quát được một số vấn đề lý luận và thực tiễn về năng lực dạy học của giáo viên dạy nghề; về mục tiêu, nội dung, quy trình đánh giá năng lực dạy học của sinh viên đại học sư phạm kỹ thuật trong thực tập sư phạm theo tiếp cận năng lực. Qua đó, tác giả đề xuất các biện pháp rèn luyện năng lực dạy học cho sinh viên đại học sư phạm kỹ thuật trong thực tập sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện [63].
Các công trình nghiên cứu về đào tạo và quản lý đào tạo giáo viên giáo dục quốc phòng và an ninh Trong sự nghiệp giáo dục - đào tạo nói chung, giáo dục quốc phòng - an ninh nói riêng, đội ngũ giáo viên là một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định. Thực tế hiện nay, chưa có nhiều công trình nghiên cứu sâu về đào tạo giáo viên GDQP&AN, có thể nêu một số công trình viết về đào tạo giáo viên GDQP&AN sau: 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bài viết “Giải pháp đào tạo giáo viên giáo dục quốc phòng - an ninh” của hai tác giả Nguyễn Thành Đô và Phan Xuân Dũng, đang trên Tạp chí điện tử Quốc phòng toàn dân. Theo đó, các tác giả đã luận giải, và khẳng định, việc đào tạo giáo viên GDQP&AN đã có bước chuyển biến quan trọng. Đến nay, cả nước đã đào tạo ngắn hạn (6 tháng) được trên 4.400 giáo viên và đào tạo ghép môn (Giáo dục công dân, Lịch sử, Thể dục với GDQP-AN) được hơn 1.
Tuy nhiên, trong bài viết, hai tác giả cũng chỉ ra đào tạo giáo viên GDQP&AN theo các hình thức trên cũng chỉ là “giải pháp tình thế”, nhằm xây dựng đội ngũ giáo viên (chủ yếu là bảo đảm số lượng) một cách nhanh nhất để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ của môn học. Vì thế, công tác này không tránh khỏi những hạn chế, bất cập. Điều đó được nêu trong Chỉ thị số 25/2009/CT-BGD&ĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT): “Đội ngũ giáo viên, giảng viên GDQP-AN chưa đáp ứng kịp yêu cầu phát triển của môn học, mất cân đối về số lượng, cơ cấu và chất lượng đào tạo; một số địa phương đến nay vẫn chưa có giáo viên đã qua đào tạo ở bất cứ hình thức nào”. Đáng chú ý là, phần lớn giáo viên GDQP&AN còn yếu về khả năng sư phạm và chưa có phương pháp dạy - học hiện đại.
Về nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế, bất cập trên được các tác giả chỉ ra là do chương trình, nội dung đào tạo giáo viên GDQP&AN có giai đoạn chưa phù hợp, chưa theo kịp yêu cầu, nhiệm vụ; số lượng học phần về nghiệp vụ sư phạm còn ít, chưa gắn kết giữa trang bị kiến thức chuyên môn với kiến thức sư phạm, chưa phát huy được tính tự học, tự nghiên cứu của sinh viên. Từ đó, các tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên GDQP&AN: Một là, cần tăng cường quán triệt, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền các địa phương, các cơ quan, nhà trường đối với công tác đào tạo giáo viên GDQP-AN; hai là, cần nghiên cứu điều chỉnh, bổ sung theo hướng tăng cơ sở đào tạo thực hiện nhiệm vụ 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan trọng này. Theo tác giả, nghiên cứu chọn các nhà trường quân đội để đào tạo giáo viên GDQP&AN cũng là một hướng khả thi; ba là, cần tiến hành các giải pháp đồng bộ bảo đảm toàn diện cho công tác đào tạo giáo viên GDQP-AN; bốn là, các nhà trường, địa phương cần tiến hành rà soát, thống kê số lượng, chất lượng đội ngũ giáo viên GDQP-AN, trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch đào tạo khoa học, sát thực tiễn. Bài viết: “Xây dựng đội ngũ giáo viên giáo dục quốc phòng-an ninh trong các trường trung học phổ thông - những vấn đề đặt ra” của Đinh Quốc Triệu và Trần Thanh Phúc đăng trên Tạp chí điện tử Quốc phòng toàn dân.
Theo tác giả tổng hợp, đến hết năm 2007, số lượng giáo viên GDQP&AN được đào tạo ngắn hạn trong các trường THPT ở 64 tỉnh (thành phố) là 2. Một số địa phương đã tích cực triển khai việc đào tạo giáo viên, như: An Giang, Đồng Nai, Thanh Hoá, Thừa Thiên Huế, Trà Vinh, Vĩnh Long… Những nỗ lực trên là rất đáng ghi nhận. Mặc dầu vậy, so với yêu cầu thì đội ngũ giáo viên GDQP&AN tại các trường THPT hiện nay chưa đáp ứng cả về số lượng và chất lượng. Hiện tại, còn thiếu gần 3.000 giáo viên GDQP-AN [91].
Hai tác giả cũng chỉ ra, nguyên nhân của tình hình trên có nhiều, nhưng tập trung ở một số điểm chủ yếu sau: nhận thức của một số cán bộ lãnh đạo địa phương cũng như của các sở GD&ĐT về việc xây dựng đội ngũ giáo viên GDQP&AN cho các trường THPT còn đơn giản, thậm chí xem nhẹ.