Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO TRÌNH ĐỘ ĐẠI HỌC NGÀNH KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG TRONG BỐI CẢNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về đào tạo và quản lý đào tạo trong cơ sở giáo dục đại học Từ giữa thế kỷ 19, công trình “The Principles of Scientific Management” của tác giả Frederick Winslow Taylor (1856 - 1915) người Mỹ [84] đã phát triển các học thuyết quản lý đương đại để chỉ ra 5 nguyên tắc quản lý (xác định phương pháp hoàn thành mỗi loại công việc; tuyển chọn và huấn luyện người lao động một cách khoa học); trong đó huấn luyện người lao động được tác giả coi là hoạt động đào tạo nhân lực của tổ chức và yêu cầu đối với hoạt động này là phải xác định rõ mục tiêu, chương trình và nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức huấn luyện. Trong thập kỷ 80 của thế kỷ 20, nhà xã hội học người Mỹ Leonard Nadler đã bàn về phát triển nhân lực thông qua đào tạo và bồi dưỡng nhân lực trong công trình nghiên cứu “Developing Human Resource” (Phát triển nhân lực) [88].
Trong công trình “Những vấn đề cốt yếu về quản lý” các nhà khoa học Harold Koontz, Cyril Odonnell và Heinz Weihrich đã đưa ra lý luận chung về quản lý, chỉ ra một trong các vấn đề cơ bản mà nhà quản lý phải triển khai nhằm đưa tổ chức đạt tới mục tiêu là: đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ người lao động có năng lực thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của tổ chức [35]. Gần đây, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) đã giới thiệu mô hình CIPO về đào tạo nhân lực với mối quan hệ giữa yếu tố đầu vào (Input), yếu tố đầu ra (Output/Outcome), quản yếu tố tiến trình (Process) biến đầu vào thành đầu ra, dưới sự tác động của yếu tố bối cảnh (Context) [40]. Tại Việt Nam, trước hết phải nói đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về huấn luyện cán bộ. Theo vị lãnh tụ này, khi huấn luyện (đào tạo) cán bộ cách mạng phải xác định đúng và phối hợp tốt các yếu tố: “huấn luyện nhằm đạt được những gì” (mục tiêu đào tạo); “huấn luyện gì” (chương trình và nội dung đào tạo); “ai huấn luyện” (người dạy); “huấn luyện ai” (người học); “huấn luyện như thế nào” 10 (phương pháp và hình thức đào tạo); “huấn luyện với và trong điều kiện nào” (phương tiện và điều kiện đào tạo, bồi dưỡng), “kiểm tra và đánh giá kết quả huấn luyện” (đánh giá kết quả huấn luyện) [49].
Trên cơ sở lý luận Chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều nhà khoa học Việt Nam đã có các công trình nghiên cứu khoa học. Một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về QLĐT nhân lực được thể hiện trong các sách chuyên khảo, đề tài khoa học và công nghệ (KH&CN), luận án tiến sĩ và các bài báo khoa học dưới đây: Trong công trình “Cơ sở khoa học của quản lý” của tác giả Nguyễn Minh Đạo [20] đã đưa ra các tri thức khoa học được nhiều nhà quản lý coi như một cẩm nang để triển khai quản lý các hoạt động xã hội nói chung có thể vận dụng vào QLĐT nhân lực; công trình “Giáo trình Khoa học quản lý” của tác giả Đỗ Hoàng Toàn chủ biên [66] đã nêu rõ khái niệm quản lý, các chức năng quản lý cơ bản để làm nền tảng cho các nhà quản lý vận dụng vào thực tiễn nói chung và QLĐT nhân lực nói riêng; công trình “Quản lý giáo dục” của các tác giả Bùi Minh Hiền, Vũ Ngọc Hải và Đặng Quốc Bảo vừa kế thừa các lý thuyết quản lý qua nhiều thời kỳ lịch sử, vừa chỉ ra một số lý luận mới về quản lý giáo dục (QLGD) trong thời đại ngày nay để làm cơ sở cho QLĐT nhân lực [38]. Trong công trình “Phát triển toàn diện con người trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hoá”, tác giả Phạm Minh Hạc đã chỉ ra các yêu cầu toàn diện về phẩm chất và năng lực của người lao động trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và coi đó là những yêu cầu chung về chuẩn đầu ra mà các cơ sở đào tạo cần phải cụ thể hoá vào Chuẩn đầu ra (CĐR) của chương trình đào tạo (CTĐT) đối với một chuyên ngành đào tạo cụ thể [31]; tác giả Phan Văn Kha đã thể hiện trong công trình “Đào tạo và sử dụng nhân lực trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” các tri thức về tổ chức quá trình đào tạo và sử dụng nhân lực trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thi trường ở Việt Nam [45]. Nghiên cứu về đào tạo theo CĐR và QLĐT dựa vào kết quả; tác giả Bùi Văn Hồng đã chỉ rõ tầm quan trong của đào tạo theo CĐR trong công trình “Một số giải pháp nâng cao chất lượng quản lí đào tạo giáo viên trung học phổ thông theo “chuẩn đầu ra” ở Trường Đại học Vinh”[39], tác giả Hoàng Thị Hương cũng chỉ rõ tầm quan trong của xây dựng CĐR của CTĐT trong công trình “Nâng cao chất lượng xây dựng chuẩn đầu ra chương trình đào tạo ở một số cơ sở giáo dục đại học nước ta”[41] và 11 bằng tiếp cận hệ thống.
Công trình khoa học “Tiếp cận hiện đại trong quản lý giáo dục” của tác giả Trần Kiểm [46] đã chỉ ra nhưng yếu tố đầu vào và đầu ra với các yêu cầu hình thành và phát triển nhân cách của người được đào tạo theo mục tiêu giáo dục. Trong công trình “Quá trình sư phạm - Bản chất, cấu trúc và tính quy luật” [53] tác giả Hà Thế Ngữ (1928-1990 - nhà giáo dục học Việt Nam) đã chỉ ra các thành tố (yếu tố cấu thành) quá trình giáo dục nói chung (đào tạo nói riêng) là mục tiêu, chương trình và nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức, phương tiện và điều kiện, đánh giá kết quả, chủ thể giáo dục (người dạy và người học); từ đó cho thấy QLĐT là quản lý các thành tố của quá trình đó. Gần đây, trong các công trình “Giáo dục và phát triển nhân lực trong thế kỷ XXI” của tác giả Trần Khánh Đức [24], “Nghiên cứu vận dụng mô hình CIPO vào quản lí đào tạo theo năng lực thực hiện” [30] của tác giả Đào Việt Hà, “Quản lí chất lượng dạy nghề theo mô hình CIPO” của tác giả Phạm Thúy Hồng [39], “Biện pháp QLĐT theo tiếp cận CIPO tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội” của tác giả Đàm Thị Diệu Thúy [63] đã chỉ rõ QLĐT theo mô hình CIPO phải quản lý các yếu tố đầu vào (Input), yếu tố đầu ra (Output/Outcome) và yếu tố tiến trình (Process) biến đầu vào thành đầu ra dưới sự tác động của yếu tố bối cảnh (Context).