Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan tới đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục và đào tạo Trong giáo dục, đào tạo, đánh giá có quan hệ chặt chẽ với chất lượng dạy học và quyết định chất lượng. Cách đánh giá của một nền giáo dục cho ta biết thực chất của nền giáo dục đó.
Việc đánh giá chất lượng, hiệu quả của nền giáo dục, các quốc gia đã đặt ra vấn đề phải xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, tiêu chí để đánh giá và kiểm định nền giáo dục của dân tộc mình. Ở các nước Châu Âu, tiêu biểu là nền giáo dục Xô Viết, những năm cuối của thế kỉ XX, nhiều nhà khoa học giáo dục Xô Viết như Palônxki, Bônđarenkô, Papakhtrian đã đi sâu tìm hiểu nghiên cứu những vấn đề về lý luận, nguyên tắc và đưa ra những quan điểm đánh giá người học rất tiến bộ. Nhiều công trình nghiên cứu chuyên biệt về đánh giá kĩ năng, kĩ xảo cùng nhiều bài viết, những ý kiến tranh luận, bàn luận, những kinh nghiệm thực tiễn xung quanh vấn đề này. Các công trình nghiên cứu đều nhấn mạnh việc xác định các tiêu chuẩn và bậc thang đánh giá là những điều kiện quan trọng bậc nhất để đánh giá người học.
Đặc biệt, tác giả Travinxki đã cho rằng: để quá trình đánh giá đảm bảo tính chân thực, khách quan trước hết cần xác định các mức độ đánh giá. Mặc dù đối tượng, nội dung, phạm vi nghiên cứu khác nhau, song các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục Xô Viết đều nhấn mạnh rằng, việc xác định các tiêu chuẩn và bậc thang đánh giá là những điều kiện quan trọng bậc nhất để đánh giá người học [21]. Marzano là tác giả của 18 cuốn sách và trên 150 bài viết cùng các chương trong sách về các chủ đề như hướng dẫn đọc và viết, kĩ năng tư duy, hiệu quả học, tái cơ cấu, nhận thức và thực hiện các tiêu 15 chuẩn, … Về chủ đề đánh giá, Marzano viết cuốn Transforming classroom grading (Thay đổi phân loại trong lớp học) (2000). Chương 6 của cuốn sách viết về đánh giá trong lớp học.
Tác giả đã đưa ra bảy cách đánh giá khác nhau và các yếu tố để đưa ra nhận xét học sinh trong một học kì. Tác giả cho rằng sử dụng phối hợp các cách đánh giá có thể đưa ra một cái nhìn toàn diện về kiến thức cũng như kĩ năng của học sinh [110]. Rick Stiggins có bài viết Assessment for learning: A key to motivation and achievement (Đánh giá cho việc học tập: Chìa khóa cho động lực và thành tích) (2006) về đánh giá học sinh. Theo tác giả, đánh giá phải hỗ trợ việc học tập để tất cả học sinh có thể thành công trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn.
Đánh giá phải vượt ra ngoài việc cung cấp điểm số đơn thuần và các đánh giá tương ứng về việc học tập của học sinh. Đánh giá phải cung cấp mô tả phong phú về trạng thái hiện tại thành tích của học sinh. Nói cách khác, để đánh giá để hỗ trợ những cải thiện trong học tập của học sinh, kết quả học tập phải được thông báo cho học sinh biết để lần sau làm tốt hơn. Các nhà giáo dục phải sử dụng các bằng chứng thu thập được thông qua đánh giá cho hai mục đích: để thông báo các quyết định giảng dạy và khuyến khích học sinh cố gắng học tập.
Thông tin sai lệch từ đánh giá sẽ làm tổn hại đến sự tự tin, động cơ và việc học tập của học sinh cũng như hiệu quả của giáo viên. Tác giả cho rằng cần cung cấp cho giáo viên các công cụ và công nghệ đánh giá cần thiết để đánh giá một cách hiệu quả [109]. Cuốn tài liệu Educational assessment of tudents (Đánh giá học sinh) của tác giả Athony J. Nitko đề cập đến tất cả nội dung của đánh giá KQHT, bao gồm phát triển các kế hoạch giảng dạy kết hợp với đánh giá, các đánh giá về mục tiêu, hiệu quả; ĐGHS … và các bài kiểm tra thành tích đã được chuẩn hóa.
Cuốn Classroom Assessment - Techniques (Đánh giá trong lớp học - Kỹ thuật) của Thomas A. Agelo đã giới thiệu cho giáo viên biết họ cần sử dụng các phương pháp cụ thể nào trong đánh giá trên lớp học và việc ra các quyết 16 định khi sử dụng các kết quả đánh giá. Tiếp theo, cần nhắc đến Rick Stiggins và các đồng nghiệp đã dày công nghiên cứu về đánh giá trên lớp học với các phương pháp, kỹ thuật cụ thể, ông cho xuất bản 3 cuốn sách nghiên cứu về lĩnh vực này, mang tên: Student - Centered Classroom Assessment (Học sinh - Trung tâm đánh giá trong lớp học) (1994), Classroom Assessment for Student Learning (Đánh giá trong lớp học đối với việc học của học sinh) (2004) và cuốn Student - Involved Assessment for Learning (Học sinh - Đánh giá liên quan đến việc học) (2008). Ngoài ra, nhiều tài liệu bàn về phương pháp, kỹ thuật tiến hành đánh giá kết quả học tập của học sinh cấp quốc gia và quốc tế.
Đánh giá giáo dục trọng tâm là đánh giá KQHT của học sinh, vấn đề các phương pháp kỹ thuật chọn mẫu, kỹ thuật viết các câu hỏi trắc nghiệm, kỹ thuật phân tích xử lý số liệu thường được viết rất chuyên sâu [24]. Trong tập tài liệu Changing assessment practice - Process, principles and standards (Thay đổi thực hiện đánh giá - Quy trình, nguyên tắc và tiêu chuẩn) (2008), John Gardner, Wynne Harlen, Louise Hayward, Gordon Stobart đã trình bày ngắn gọn về cách có thể mang lại những thay đổi trong thực hiện đánh giá hiệu quả nhất. Những thay đổi tập trung vào vai trò của giáo viên trong việc hình thành và đánh giá tổng kết trong trường học. Đánh giá bởi giáo viên là một trong những yếu tố được coi là mang lại tiềm năng đáng kể để cải thiện việc học tập của học sinh.
Giáo viên tích hợp đánh giá vào việc giảng dạy của họ để xác định học sinh đang học ở đâu và các bước họ cần thực hiện để cải thiện và tiến bộ. Các nguyên tắc và tiêu chuẩn là cần thiết để hướng dẫn sự phát triển của thực hiện đánh giá hiệu quả. Giáo viên cần điều chỉnh việc giảng dạy của họ để áp dụng các phương pháp mới, chia sẻ kinh nghiệm của họ với những người khác để thực hiện thành công các thủ tục đánh giá mới. Theo các tác giả, việc thay đổi thực hiện đánh giá trong trường học phải được lên kế hoạch và thực hiện triệt để [105].
17 Trong bài viết Formative assessment: What do teachers need to know and do? (Đánh giá quá trình: Giáo viên cần biết và làm gì?) (2007), Margaret Heritage mô tả việc sử dụng đánh giá quá trình sẽ như thế nào. Tác giả đưa ra nhận định đánh giá quá trình là một quá trình có hệ thống để liên tục thu thập bằng chứng về việc học. Dữ liệu được sử dụng để xác định mức độ học tập hiện tại của học sinh và điều chỉnh các bài học để giúp học sinh đạt được mục tiêu học tập mong muốn. Trong đánh giá quá trình, học sinh là người tham gia tích cực với giáo viên, chia sẻ các mục tiêu học tập và hiểu việc học của mình đang tiến triển như thế nào, các bước tiếp theo cần thực hiện và cách thực hiện.
Đánh giá quá trình bao gồm nhiều chiến lược khác nhau để thu thập bằng chứng, có thể được phân loại thành ba loại lớn: đánh giá trực tiếp, tương tác có kế hoạch và đánh giá lồng ghép vào chương trình giảng dạy. Ngoài nền tảng kiến thức phù hợp, việc thực hiện thành công đánh giá theo quá trình cần có những kỹ năng cụ thể của giáo viên. Giáo viên cần có khả năng: tạo điều kiện lớp học cho phép đánh giá thành công, dạy học sinh đánh giá việc học của chính họ và việc học của người khác, giải thích bằng chứng và hướng dẫn phù hợp với học sinh [107]. Theo các kết quả nghiên cứu ở Australia, việc đánh giá chất lượng giáo dục từ năm 1992 đến nay thường được đánh giá ở các chỉ số cơ bản như mức độ hài lòng của sinh viên khi kết thúc khoá học về các vấn đề: sự rõ ràng, cụ thể của mục tiêu, yêu cầu và chuẩn mực; cấu trúc nội dung, chương trình, chất lượng giảng dạy, sự nâng cao tay nghề và mở rộng kiến thức vv… Từ năm 2000, việc xem xét mức độ hài lòng của sinh viên, khả năng tìm việc làm, sự thăng tiến của những sinh viên tốt nghiệp đại học cũng đã được các nhà trường đại học lưu ý và quan tâm nhiều hơn.
Trong những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu đã tổng kết có khoảng 300 chỉ số cụ thể ảnh hưởng quyết định đến chất lượng đào tạo nhưng họ cũng chỉ ra rằng chỉ có một số nhỏ các chỉ số có thể áp dụng chung cho tất cả các 18 nước. Ngoài ra, với đặc thù kinh tế - xã hội và cơ chế quản lý giáo dục cụ thể, các nước đã xây dựng các chỉ số đánh giá chất lượng đào tạo riêng, phù hợp thực tiễn của nước mình. Ở các quốc gia Châu Á, việc đánh giá được tuân thủ theo các tiêu chí rất chặt chẽ, các tiêu chí được xây dựng trên nguyên tắc khách quan độc lập với tư cách là các bộ thước đo chuẩn để đo lường chất lượng dạy, học cũng như các yếu tố bảo đảm khác trong hệ thống nhà trường cũng như toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân. Những vấn đề nghiên cứu trên đây tuy không đi vào nghiên cứu ở phổ thông và tập trung đánh giá chất lượng giáo dục đào tạo mang tính tổng thể, song nó có giá trị cao về lý luận và thực tiễn, góp phần quan trọng làm nền tảng cho các công trình nghiên cứu về khoa học giáo dục nói chung và hoạt động xây dựng tiêu chí, các chuẩn đánh giá người học nói riêng.
Ở Việt Nam, những tư tưởng về đánh giá người học trong quá trình giáo dục đã được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu khoảng 10 năm trở lại đây. * Những nghiên cứu về đánh giá người học ở các bậc học khác nhau Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010), sách Những vấn đề cơ bản về công tác quản lý trường trung cấp chuyên nghiệp [8] đã bàn tới vấn đề giám sát và đánh giá hoạt động trong nhà trường như: đặc điểm của giám sát, đánh giá, phân loại đánh giá (đánh giá nội bộ, đánh giá ngoài, tự đánh giá, đánh giá quá trình, đánh giá tác động).