CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn về chuyển giá, hoạt động chuyển giao trong nội bộ của DN FDI, giữa các DN FDI, giữa các doanh nghiệp có quan hệ liên kết và quản lý nhà nước đối với hoạt động chuyển giá của các doanh nghiệp này đã được các nghiên cứu trước luận án đề cập. Sau đây là một số công trình tiêu biểu: 1. Các nghiên cứu về chuyển giá và yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động chuyển giá của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (1) Nghiên cứu “National Bureau of Economic Research Project Report: The Effects of Taxation on Multinational Corporations” (Báo cáo dự án nghiên cứu kinh tế của Cục thu Nội địa: Tác động của thuế đối với các tập đoàn đa quốc gia) của tác giả Feldstein, Martin Hines, James R.
Glenn năm 2007, Nxb University of Chicago Press. Đây là công trình gồm 338 trang viết, trong đó đề cập đến vấn đề tác động của chính sách thuế, cách đánh thuế của các quốc gia tới các công ty đa quốc gia và cách thức mà các công ty đa quốc gia phản ứng, né tránh gánh nặng thuế. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp khác biệt giữa các quốc gia chỉ là một nguyên nhân thúc đẩy hoạt động chuyển giá của các công ty đa quốc gia; bên cạnh đó còn nhiều nguyên nhân khác, cả chủ quan và khách quan, như nhằm mục đích chiếm lĩnh thị trường, nâng cao tỷ suất đầu tư. (2) Năm 2011 vẫn là các tác giả Feldstein, Martin Hines, James R.
Glennn với nghiên cứu “National Bureau of Economic Research Project Report: Taxing Multinational Corporations” (Báo cáo dự án nghiên cứu kinh tế của Cục thu Nội địa: Thuế của các Công ty đa quốc gia), NXB University of Chicago Press. Nghiên cứu đề cập sâu hơn tới vấn đề đánh thuế đối với các công ty đa quốc gia, trong đó đề cập với việc đánh thuế trùng là một trong những nguyên nhân dẫn tới hoạt động né thuế của các công ty đa quốc gia. Nghiên cứu cũng chỉ ra vấn đề nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ sẵn sàng biến mình thành các thiên đường thuế giúp các công ty thực hiện quyết toán chi phí, lợi nhuận và thực hiện chu chuyển hóa đơn. Nội dung của nghiên cứu gồm 2 phần: Phần 1 là các vấn đề giới thiệu về các hình thức chuyển giá trên thế giới; phần 2 đề cập về các hình thức kiểm soát chuyển giá nói chung và cụ thể ở một số quốc gia nghiên cứu.
Nghiên cứu đề cập nguyên tắc định giá chuyển giao của các công ty đa quốc gia mà hợp pháp sẽ không bị cơ quan thuế kiện trốn thuế. Tài liệu cũng cho thấy có những công ty về luật, về kiểm toán, chẳng hạn như PwC ở Hoa Kỳ sẵn sàng cung cấp dịch vụ cũng như tư vấn luan an 7 cho các công ty đa quốc gia về chuyển giá. (4) Nghiên cứu của TS Phan Đình Nguyên “Tác động của chuyển giá lên thuế thu nhập doanh nghiệp FDI tại Thành phố Hồ Chí Minh” trên tạp chí Những vấn đề kinh tế & chính trị thế giới số 12/2012. Nghiên cứu chỉ ra thực tiễn về tác động của hoạt động chuyển giá tới thuế thu nhập doanh nghiệp FDI trên địa bàn TP.
Hồ Chí Minh, làm thất thu thuế của nhà nước. Đồng thời, cũng có một số tác động ngoại lai, như làm suy yếu sức mạnh của thị trường, gây ra cạnh tranh bất bình đẳng trong nền kinh tế, làm méo mó dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên địa bàn thành phố. (5) Nghiên cứu “Mối quan hệ giữa cải cách thuế và vấn đề chuyển giá tại Việt Nam” của TS. Nguyễn Khắc Quốc Bảo trên tạp chí Công nghệ Ngân hàng số 88/2013.
Nghiên cứu dựa trên mô hình định lượng, xác định lợi ích chuyển giá cũng như các chi phí chuyển giá. Tác giả xác định TPI là lợi ích sau chi phí của hoạt động chuyển giá, và các công ty đa quốc gia sẽ thực hiện chuyển giá nếu TPI dương. Kết luận của nghiên cứu là chuyển giá làm phóng đại mức giá báo cáo của đa số các công ty đa quốc gia tại Việt Nam, làm trầm trọng thêm bức tranh về tình hình nộp thuế thu nhập doanh nghiệp; xác nhận thực trạng có hiện tượng chuyển vốn ra khỏi Việt Nam. (6) Nghiên cứu của các tác giả Richardson, Taylor và Lanis (2013) trên tạp chí Journal of Contemporary Accounting & Economics: “Determinants of transfer pricing aggressiveness: Empirical evidence from Australian firms” (Các yếu tố quyết định động cơ chuyển giá: Bằng chứng thực nghiệm từ các công ty Úc) đã xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động chuyển giá của các công ty đại chúng thực hiện niêm yết trên thị trường chứng khoán Australia.
Kết quả nghiên cứu cho thấy các công ty có quy mô lớn, lợi nhuận cao và có tỷ trọng tài sản vô hình lớn thì có ảnh hưởng nhiều đến gian lận chuyển giá. Kết quả nghiên cứu định lượng từ mô hình hồi quy cũng cho thấy xu hướng thực hiện chuyển giá thông qua chuyển giao tài sản vô hình đang dần trở nên phổ biến. (7) Tác giả Trọng Hoàng trên Tạp chí Thương mại số 5/2013 với nghiên cứu “Thiệt hại kinh tế mà chuyển giá gây ra cho nước nhận FDI”. Nghiên cứu đưa ra thực trạng về một số công ty đa quốc gia tại Việt Nam như Coca Cola hay Pepsi luôn thua lỗ kể từ khi hoạt động tại Việt Nam song vẫn liên tục mở rộng hoạt động SXKD; hay như việc nhiều doanh nghiệp FDI bỗng nhiên mất tích, để lại sau lưng không chỉ là vườn không nhà trống, máy móc hoen gỉ mà còn là các khoản nợ thuế, nợ lương công nhân… đến hàng trăm tỷ đồng.
Bài báo nhận định, về thực chất chuyển giá là hoạt động tối ưu thuế một cách hợp pháp thông qua việc lập kế hoạch luan an 8 để phân bổ nguồn lực phù hợp giữa các nước/vùng lãnh thổ có các mức thuế suất khác nhau nhằm mang lại lợi ích thuế tốt nhất cho cả tập đoàn. Tuy nhiên, các tập đoàn đa quốc gia đã lợi dụng quá mức hình thức này, cố tình tạo ra hệ thống giá không phù hợp để dịch chuyển lợi nhuận một cách không hợp pháp. Tác giả đưa ra nhận định, các doanh nghiệp trốn thuế qua chuyển giá là do họ nhận thấy lợi ích thu được sẽ cao hơn rủi ro phải chịu nếu bị phát hiện chuyển giá, từ đó, tác giả cho rằng, cần tiếp cận theo hướng giảm lợi ích của doanh nghiệp hoặc tăng mức độ rủi ro; để khi không còn chênh lệch lợi ích, tự bản thân các doanh nghiệp mất đi hoạt động chuyển giá. (9) Luận án tiến sĩ của Dương Văn An (2016), đề tài “Chuyển giá trong DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)- kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam, Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Luận án đã góp phần bổ sung, hoàn thiện thêm một số lý thuyết về chuyển giá trong các doanh nghiệp FDI; tổng hợp, cung cấp nguồn tư liệu có độ tin cậy về thực trạng chuyển giá ở một số nước trên thế giới và ở Việt Nam. Luận án cũng đã hệ thống hóa được một số hình thức chuyển giá chủ yếu mà các doanh nghiệp FDI thường thực hiện ở Việt Nam; làm rõ tác động tiêu cực mà chuyển giá gây ra. Tuy nhiên, những năm gần đây, các hình thức chuyển giá của các doanh nghiệp FDI – Chi nhánh các công ty đa quốc gia đang chuyển dần sang các hình thức chuyển giá mới, tinh vi hơn, khó đấu tranh phát hiện hơn, nên kết luận về các hình thức chuyển giá trong luận án không còn hoàn toàn phù hợp với thực tế hiện nay. Các nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với hoạt động chuyển giá của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài * Các nghiên cứu về phương pháp định giá chuyển giao và thỏa thuận tránh đánh thuế hai lần (1) Luận án tiến sĩ của Phan Hiển Minh (2001) với đề tài “Hoàn thiện phương pháp định giá chuyển giao trong chính sách thuế của Việt Nam” tại Học viện Tài chính.
Luận án đã đưa ra những vấn đề lý luận cơ bản về định giá chuyển giao trong quản lý thuế; đồng thời cập nhật các quy định về định giá chuyển giao ở một số nước trên thế giới và của một số tổ chức quốc tế. Luận án cũng chỉ ra những thiếu sót trong quản lý thuế tại các DN FDI tại Việt Nam, đặc biệt là trong việc xác định giá chuyển giao. Đây chính là hai tài liệu luan an 9 hướng dẫn chi tiết và đầy đủ 5 phương pháp về định giá chuyển giao, là cơ sở để nhiều quốc gia thiết lập các công cụ kiểm soát hoạt động chuyển giá qua chuyển giá. Đặc biệt, tài liệu của OECD còn là sự hướng dẫn cho các công ty đa quốc gia, cơ quan quản lý thuế của các nước về cách thức thỏa thuận giá giao dịch quốc tế để hạn chế tối thiểu việc tránh thuế gây thiệt hại cho nước nhận đầu tư FDI; nhưng đồng thời cũng tránh đánh thuế 2 lần làm tổn tại đến hoạt động của các công ty đa quốc gia.
Tài liệu hướng dẫn năm 2017 được xem là bản đầy đủ, hoàn chỉnh, bản thân tài liệu này đã thay đổi nhiều điều khoản mới so với ấn phẩm cùng tên năm 2009. * Các nghiên cứu về phân tích, xác định dấu hiệu chuyển giá và cách thức quản lý, kiểm soát của nhà nước (1) Tài liệu từ Ban cải cách và hiện đại hóa của Tổng cục Thuế “Đánh giá thực trạng quản lý thuế và chuyển giá tại Việt Nam giai đoạn 2006 – 2010 và định hướng nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động này trong thời gian tới”. Nội dung của tài liệu gồm 4 phần: Phần 1 đề cập những vấn đề lý luận cơ bản về chuyển giá và kiểm soát chuyển giá; Phần 2 nêu kinh nghiệm của một số nước trong hoạt động kiểm soát chuyển giá và bài học rút ra cho Việt Nam. Phần 3 đánh giá thực trạng quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá tại Việt Nam giai đoạn 2006 – 2010 và Phần 4 nêu giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá tại Việt Nam.
Đây là tài liệu về hoạt động chuyển giá tại Việt Nam, lý giải một phần nguyên nhân dẫn tới các hoạt động chuyển giá ngày càng nhiều. Tuy nhiên, do bối cảnh nghiên cứu (từ 2006 – 2010), và thực tế những vấn đề mới phát sinh trong những năm gần đây đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu.