CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀCHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1.1 Những vấn đề chung về NSNN và chi ngân sách nhà nước 1.1 Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nước gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước và sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa-tiền tệ trong các phương thức sản xuất có sự tham gia quản lý của Nhà nước. Nói cách khác, sự ra đời và phát triển của Nhà nước cùng với sự tồn tại của nền kinh tế hàng hóa-tiền tệ là những điều kiện tiền đề cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của ngân sách nhà nước. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước theo Luật định.
Như vậy, NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế - tài chính giữa Nhà nước với các chủ thể khác nhau trong xã hội, phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước dựa trên nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế xã hội của Nhà nước theo luật định 1.2 Chi ngân sách nhà nước 1.1 Khái niệm chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước. Chi NSNN là quá trình Nhà nước sử dụng các nguồn lực tài chính tập trung được vào việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ kinh tế -chính trị và xã hội của Nhà nước trong từng công việc cụ thể.2 Đặc điểm của chi ngân sách nhà nước - Chi NSNN luôn gắn chặt với việc thực hiện và phát triển kinh tế - chính trị - xã hội của Nhà nước. Đây là đặc điểm gắn liền với chức năng quản lý của Nhà nước đảm bảo đất nước phồn thịnh, ổn định chính trị, nhân dân được ấm no hạnh phúc và đảm bảo an ninh quốc phòng. Luan van 6 - Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước.
Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất quyết định quy mô, nội dung cơ cấu chi NSNN và phân bổ nguồn vốn ngân sách cho các mục tiêu quan trọng nhất. Còn Chính phủ là cơ quan hành pháp có nhiệm vụ quản lý, điều hành các khoản chi NSNN. Do đó, chi NSNN mang tính pháp lý cao làm cho NSNN trở thành công cụ có hiệu lực trong quá trình điều hành, quản lý kinh tế- xã hội của Nhà nước. - Các khoản chi của NSNN được xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô thông qua việc hoàn thành các mục tiêu kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng.
mà các khoản chi ngân sách đảm nhận. Còn ở các cơ quan hành chính và doanh nghiệp thì tính hiệu quả được đánh giá thông qua các chỉ tiêu mà chức năng đơn vị hay doanh nghiệp đó được giao. - Các khoản chi của NSNN mang tính chất không hoàn trả trực tiếp. Đây là hình thức cấp phát trực tiếp của Nhà nước vào các lĩnh vực của toàn bộ nền kinh tế quốc dân xuất phát từ yêu cầu thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước.
Đặc điểm này giúp chúng ta phân biệt các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng, các khoản chi cho hoạt động sản xuất kinh doanh. - Các khoản chi NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trù giá trị khác như tiền lương, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái. Mối quan hệ giữa chi NSNN với các chính sách tiền tệ, chính sách tài chính có ý nghĩa cực kỳ to lớn trong việc thực hiện các mục tiêu của kinh tế vĩ mô như tăng trưởng, công ăn việc làm và giá cả.3 Nội dung chi ngân sách nhà nước Để thực hiện chức năng quản lý kinh tế xã hội của Nhà nước cần phải quản lý tốt các khoản chi NSNN.Muốn vậy cần hiểu rõ nội dung, cơ cấu các khoản chi để từ đó biết được tính hiệu quả của từng khoản chi đó. Tùy theo yêu cầu quản lý mà nội dung chi NSNN được phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau: (a) Căn cứ vào nội dung kinh tế và tính chất phát sinh các khoản chi được chia thành 2 nhóm: - Chi thường xuyên: là các khoản chi nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của Nhà nước.
Về cơ bản nó mang tính chất tiêu dùng, không trực tiếp tạo ra của cải vật chất để tiêu dùng trong tương lai, bao gồm: Luan van 7 + Các khoản chi cho con người: tiền lương, tiền công, tiền thưởng, BHYT, BHXH, phụ cấp. + Các khoản chi về hàng hóa, dịch vụ: văn phòng phẩm, sách báo, điện nước, thông tin liên lạc. + Chi hỗ trợ và bổ sung: trợ cấp xã hội, trợ giá. + Các khoản chi khác: trả lãi tiền vay, lệ phí liên quan đến các khoản tiền vay, chi bầu cử, chi đón tiếp đoàn.
- Chi đầu tư phát triển: là quá trình Nhà nước sử dụng một phần vốn tiền tệ đã được tạo lập thông qua hoạt động thu NSNN để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế- xã hội, phát triển sản xuất và để dự trữ hàng hóa Nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện các mục tiêu ổn định và tăng trưởng của nền kinh tế. Bao gồm: + Chi đầu tư xây dựng cơ bản; + Chi đầu tư và hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp; + Chi hỗ trợ quỹ hỗ trợ phát triển; + Chi dự trữ Nhà nước: ngoại tệ, vật tư hàng hóa; + Chi khác của NSNN: trả nợ gốc, lãi tiền vay, chi dự phòng, chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính. (b) Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội gắn với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước có các nhóm sau: - Chi cho phát triển kinh tế: là tập hợp các khoản chi mang tính chất lũy kế để phục vụ cho sự phát triển kinh tế trong từng năm, từng thời kỳ cụ thể. - Chi cho quản lý hành chính: là các khoản chi giành cho quản lý hành chính nhà nước, trợ cấp cho các tổ chức Đảng, đoàn thể.
- Chi cho sự nghiệp văn xã: chi cho giáo dục- đào tạo, y tế, thể dục thể thao, văn hóa nghệ thuật, thông tấn, báo chí, phát thanh truyền hình. Các khoản chi này nhằm để duy trì, xây dựng và phát triển các tổ chức và hoạt động thuộc ngành văn hóa xã hội. - Chi cho các đơn vị sự nghiệp kinh tế của Nhà nước. - Chi cho An ninh- quốc phòng: là các khoản chi nhằm duy trì và tăng cường lực lượng Quốc phòng an ninh để phòng thủ và bảo vệ đất nước, bảo vệ trật tự an ninh, xã hội.
Luan van 8 - Chi khác của NSNN: chi phúc lợi xã hội, trả nợ vay, viện trợ. Những nguyên tắc tổ chức chi ngân sách nhà nước - Nguyên tắc 1: Gắn chặt khả năng thu để bố trí các khoản chi: Chi NSNN phải dựa trên cơ sở có nguồn thu thực tế từ nền kinh tế. Mức độ chi, cơ cấu các khoản chi phải dựa vào khả năng tăng trưởng GDP của đất nước. Nếu vi phạm nguyên tắc này sẽ dẫn tới tình trạng bội chi NSNN.
- Nguyên tắc 2: Bảo đảm yêu cầu tiết kiệm và hiệu quả trong việc bố trí các khoản chi tiêu của NSNN: Trong thực tế, tình trạng lãng phí và kém hiệu quả trong việc sử dụng các khoản chi NSNN(đặc biệt là các khoản chi xây dựng cơ bản) diễn ra rất phổ biến. Do vậy cần phải quán triệt nguyên tắc tiết kiệm và hiệu quả trong các khoản chi NSNN. - Nguyên tắc 3: Tập trung có trọng điểm. Việc phân bổ nguồn vốn NSNN phải căn cứ vào chương trình trọng điểm của Nhà nước.
Thực hiện đúng nguyên tắc này đảm bảo tính mục đích và khả năng tiết kiệm các khoản chi, sẽ có tác động dây truyền thúc đẩy các ngành, các lĩnh vực phát triển. - Nguyên tắc 4: Nhà nước và nhân dân cùng làm trong việc bố trí các khoản chi NSNN, nhất là các khoản chi mang tính chất phúc lợi xã hội. Nguyên tắc này đòi hỏi khi quyết định các khoản chi NSNN cho một lĩnh vực nhất định cần phải cân nhắc khả năng huy động các nguồn vốn khác để giảm nhẹ các khoản chi tiêu của NSNN. - Nguyên tắc 5: Phân biệt rõ nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội của các cấp theo luật định để bố trí các khoản chi cho thích hợp.
Áp dụng nguyên tắc này tránh được việc bố trí các khoản chi chồng chéo, khó kiểm tra giám sát, nâng cao trách nhiệm và tính chủ động của các cấp. - Nguyên tắc 6: Tổ chức chi NSNN trong sự phối hợp chặt chẽ với khối lượng tiền tệ, lãi suất, tỷ giá hối đoái để tạo nên công cụ tổng hợp cùng tác động đến các vấn đề của kinh tế vĩ mô.2 Quản lý chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc nhà nước 1.1 Khái niệm, mục tiêu và yêu cầu quản lý chi NSNN 1.1 Khái niệm - Quản lý chi NSNN là quá trình Nhà nước vận dụng các chính sách của Đảng và luật pháp của nhà nước trong quản lý kinh tế, đồng thời sử dụng các công cụ và phương pháp quản lý nhằm tác động đến quá trình sử dụng các nguồn vốn của NSNN để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ do Nhà nước đảm nhiệm một cách có hiệu quả nhất. - Đối tượng tác động của quản lý chi NSNN là toàn bộ các khoản chi của NSNN được bố trí để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Tác động của quản lý chi NSNN mang tính tổng hợp, hệ thống gồm nhiều biện pháp khác nhau, được thể hiện dưới dạng cơ chế quản lý.
Cơ sở của quản lý chi NSNN là sự vận dụng các quy luật kinh tế xã hội phù hợp với thực tiễn khách quan. Quản lý chi NSNN là trách nhiệm của các ngành, các cấp, các cơ quan, đơn vị có liên quan đến việc quản lý và sử dụng kinh phí NSNN, trong đó hệ thống KBNN giữ vai trò đặc biệt quan trọng, trực tiếp kiểm soát và chịu trách nhiệm về kết quả kiểm soát của mình.