CHƯƠNG 1 CO SỎ LÝ LUẬN VÈ NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH CÁP XÃ 1. LÝ LUẬN CHUNG VÈ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm ngân sách nhà nước NSNN là một phạm trù rộng, mang tính lịch sử gan liền với sự ra đời cùa nhù nước. Bất cứ nhà nước nào ra đời tất yếu phải có nguồn lực tài chính để trang trái cho hoạt động cùa bộ máy và thực hiện chức năng KT - XH cùa nhà nước.
NSNN xét ở thề tình và hình thức biểu hiện bên ngoài là toàn bộ các khoản thu - chi bằng tiền của Nhà nước đà được cơ quan Nhà nước có thâm quyên quyêt định và được thực hiện trong một khoáng thời gian nhât định, đề đàm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ cúa Nhà nước. NSNN xét ở thể động và trong suốt một quá trình, NSNN là khâu cơ ban, chu đạo của tài chính nhà nước, được Nhà nước sử dụng động viên phân phối một bộ phận nguồn lực xà hội về cho Nhà nước dê dám bào diều kiện vật chất duy trì hoạt động bình thường cua bộ máy Nhà nước. ơ nước ta khi bàn về khái niệm ngân sách và NSNN có nhiều quan niệm khác nhau tùy theo cách tiếp cận vấn đề khác nhau. Theo quy định cùa Luật NSNN đà được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 25/6/2015 định nghía: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi cùa Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoáng thời gian nhút định do cơ quan Nhà nước có thâm quyền quyết định đê háo đàm thực hiện các chức nâng, nhiệm vụ cùa Nhà nước ” 1.
Đặc diem về ngân sách nhà nưó*c Tlìứ nhất: Khác biệt cùa NSNN với các khoan tài chính khác là mọi hoạt động NSNN luôn gan liền giừa quyền lực nhà nước và việc thực hiện các chức năng cùa Nhà nước, được tiến hành trên cơ sở hệ thống luật lệ nhất định. Thừ hai: NSNN luôn gắn chật với sờ hừu nhà nước và chứa đựng những lợi ích chung và công. 9 Thừ ha: Ngoài nhừng đặc diêm như các quỹ tiên tệ khác, NSNN còn là một quỹ tiền tệ cùa nhà nước, gồm nhiều quỹ nho có tác dụng riêng và được dùng cho những mục đích đà nhất định. Thứ tư: Hoạt động NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính thông qua thu và chi NSNN.
Việc sử dụng NSNN được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trá trực tiếp là chu yêu. Vai trò của ngan sách nhà nước NSNN có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng đôi với toàn bộ các hoạt dộng kinh tế - xà hội, an ninh, quôc phòng, dối nội, doi ngoại cùa một quốc gia. Vai trò cũa NSNN luôn gan bó mật thiêt với chức nãng và nhiệm vụ cùa Nhà nước trong từng thời kỳ lịch sử nhất định. Vai trò cùa NSNN dược thê hiện: Thứ nhất: NSNN là công cụ chu yểu phân bô các nguồn lực tài chính đảm bào cho nền kinh tế phát triẽn với tôc độ nhanh, ôn định và bền vừng.
Nhà nước sử dụng nhiều công cụ dê phân bô các nguồn lực tài chính từ các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung của Nhà nước. Tuy nhiên, NSNN là quỹ lien tệ tập trung lớn nhất cua Nhà nước. Vì vậy, NSNN là công cụ chu yếu đê phân bô các nguồn lực tài chính của Nhà nước. Đây cũng chính là vai trò quan trọng bậc nhất cùa NSNN dối với nền kinh tế cua các quốc gia, dưới các chế độ chính trị khác nhau và trong mọi thời đại.
Thứ hai: NSNN là công cụ tảng cường tiềm lực lài chính quốc gia, góp phần ổn định tiền tệ, giá cà và kiềm chế lạm phát. Hoạt động của NSNN là sự kết hợp gản bó hừu cơ cùa hai quá trình thu và chi ngân sách. Thu ngân sách là đề đáp ứng nhu cầu chi ngân sách. Mặt khác, chi ngân sách là điều kiện để tạo ra các nguồn thu lâu dài cho Nhà nước.
Đối với một nền kinh tế kém phát triển, Nhà nước thường xuyên phãi đối mặt với tình trạng bội chi ngân sách. Nguồn bù dap bội chi ngân sách từ các khoán vay nợ và phát hành tiền. Đây chính là nguyên nhân cơ ban dẫn đen lạm phát. Đê loại bỏ lạm phát, biện phát cơ bán và tích cực nhất là đây mạnh san xuất hàng hóa, bao đảm sự cân đối giừa lưu thông hàng hóa và lưu thông tiền tệ; hạn chế vay 10 nợ.
chấm dứt việc phát hành liền đê trang trai các khoan chi cùa ngân sách. Nhừng giai pháp này chi được thực hiện thành công khi có sự can thiệt và hổ trợ tích cực cũa NSNN. Thứ ha: NSNN là công cụ điều tiết thu nhập cùa các chù thê trong nen kinh tế, góp phân giải quyêt các vân đê xã hội. Đê giam bớt sự tách biệt giừa người giàu và người nghèo, với vai trò cũa mình.
NSNN có thê diều chinh nên kinh tê ờ tầm vì mô, nham thực hiện mục tiêu công bàng xã hội. dam báo sự ôn dinh cuộc sông vật chât, tinh than cùa người lao dộng và cùa cộng dông dân cư. Bên cạnh đó, NSNN là công cụ chũ yếu phân bô các nguồn lực tài chính, dâm bão cho nền kinh te phát triên với tốc dộ nhanh, ôn dinh và bên vừng. Cùng với ưu tiên đầu tư cho các chương trình phát triển KT -XH, Chính phũ cùng rất quan tâm các khoán chi cho sự nghiệp phát triên văn hóa, giáo dục, chăm sóc sức khóe, thể dục thể thao.
Thừ tư: NSNN là công cụ cung cố bộ máy quân lý Nhà nước, tăng cường sức mạnh quốc phòng, giừ vừng an ninh quốc gia. NSNN đảm bào nguồn lực tài chính cho hoạt dộng của bộ máy nhà nước gồm 3 hệ thống cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp thực hiện chức năng quán lý. điều hành toàn bộ hoạt dộng cùa nền KT - XH. Ngoài ra, NSNN còn dám báo nguồn kinh phí hoạt động cùa Đang Cộng sản Việt Nam.
với tư cách là cơ quan lành đạo toàn bộ hệ thống chính trị. Một lĩnh vực quan trọng khác đòi hoi NSNN phãi đàm bào nguồn kinh phí hoạt động, mà không một khâu tài chính nào có thê thay thế dược, đó là lực lượng vù trang thuộc hai hệ thống quốc phòng và an ninh, nhằm cùng cố sức mạnh quân sự, bão đâm mọi hoạt động KT -XH. hoạt động bộ máy quán lý Nhà nước và toàn hệ thống chính trị. Thử năm: NSNN là công cụ mờ rộng quan hệ đối ngoại, đây nhanh quá trình hợp tác và hội nhập quốc tế.
Vai trò quan trọng cùa NSNN đối với các quan hệ quốc tế thê hiện ở chỗ: Mọi khoản thu chi tài chính phát sinh trong quan hệ quốc tế đêu có liên quan trực tiếp đẻn hoạt động của NSNN, đặc biệt là nhừng khoản thu chi về đau tư trực tiếp và gián tiếp; các khoán viện trợ và tiêp nhận viện trợ; các khoan đi vay 11 và cho vay do Nhà nước quan lý. Mọi khoản thu cùa NSNN từ nước ngoài, dưới mọi hình thức đều phãi dược quan lý chặt chè và sư dụng có hiệu quà. riêng đối với các khoan vay nợ phái hoàn trà đúng thời hạn. Các khoãn chi cùa NSNN ra nước ngoài phài dược tính toán kỹ lường trên cơ sờ đáp ứng các mục tiêu nhiệm vụ quốc tế cua Nhà nước trước mắt và lâu dài.
Phân cấp ngân sách nhà nước Hệ thông phân cap NSNN là tông thê các càp ngân sách, mỏi cấp ngân sách đều có môi quan hệ gắn bó hừu cơ với nhau trong thực hiện nhiệm vụ thu chi của mồi câp ngân sách dó. Tại Việt Nam. bộ máy quàn lý hành chính nhà nước được tồ chức 4 cấp: - Trung ương; - Tinh, thành phố trực thuộc trung ương (cấp tinh); - Quận, huyện, thị xà, thành phố thuộc tinh (cấp huyện); - Xà. phường, thị trân (cấp xà).1: Mô hình phân cấp ngân sách nhà nước Việt Nam 1.
NỘI DUNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH CÁP XÃ 1. Chi ngân sách cấp xã /. Khái niệm chi ngân sách xà 12 Chi ngân sách cấp xà là quá trình phân phôi và sử dụng quỹ ngân sách xà nhàm dam bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên dịa bàn xã. Đó là toàn bộ các khoàn chi của ngân sách cấp xă có trong dự toán, được cơ quan có thâm quyền quyêt dinh và thực hiện trong một năm dê dăm bão thực hiện câc chức năng nhiệm vụ của chính quyền địa phương câp xă và các mục tiêu phát triển KT- XH trên địa bàn xà.
Đặc điểm chi ngân sách cấp xả Là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên ngân sách xã cùng mang đầy đủ các đặc điểm chung cùa ngân sách các cấp chính quyền địa phương dó: - Được phân cấp nguồn thu. nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật - Được quán lý và điều hành theo dự toán và theo chế dộ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định. - Hoạt động cùa NS cấp xà luôn gan chặt với hoạt dộng cũa chính quyền Nhà nước cấp xà. - Các khoan chi ngân sách cap xã mang tính câp phát không hoàn lại.
- Quân lý NS cắp xà nhất thiết phải tuân theo một chu trình chặt chè và khoa học. Tuy nhiên, với vị trí là cấp cuối cùng trong hệ thống NSNN, NS cấp xã cùng có nhừng dặc diêm riêng đó là: NS cấp xã là một loại quỹ tiền tệ cua cơ quan chính quyền Nhà nước cap cơ sờ. Hoạt động cũa quỹ dược thê hiện ở hai phương diện: huy động nguồn thu vào cua quỹ gọi là thu ngân sách xã, phân phối và sứ dụng quỹ gọi là chi NS cap xà. Đẳng sau quan hệ thu chi NS cắp xà là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSNN giừa hai chú thê: một bên lù lợi ích chung cùa cộng đông cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền xã, một bên là các chu thê kinh tế xã hội.
NSX vừa là một cắp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, xă là một dơn vị trực tiếp sử dụng kinh phí ngân sách mà không phân bô trực tiếp cho câp ngân sách nào khác. Chính quyền câp xà là đơn vị dự toán đặc biệt cuôi cùng. Đặc điểm riêng 13 này có ảnh hưởng lớn dến việc thiết lập các chính sách trong quản lý NSX và chi phối lớn đên quá trình tô chức lập, chấp hành, quyết toán NSX. Vai trò chi ngăn sách cắp xã Vai trò cùa chi NS cấp xà dược thê hiện trên các nội dung chũ yếu sau: Một là cung cấp nguồn lực tài chính nhằm đám bào duy trì hoạt động cùa hệ thống chính quyền cấp xã.