Chương 1: Lý luận cơ bản về quản lý NSNN. Chương 2: Thực trạng quản lý NSNN tại Sở VHTTDL tỉnh Thái Nguyên. 3 Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tại sở VHTTDL tỉnh Thái Nguyên. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.
Các khái niệm liên quan 1. Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước gắn liền với sự hình thành và phát triển của kinh tế hàng hóa – tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng. Hiện vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm NSNN (PGS. Dương Đăng Chinh, Giáo trình Lý thuyết tài chính, Học viện Tài chính, 2005), phổ biến là: Thứ nhất, NSNN là bản dự toán thu - chi tài chính của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định thường là một năm.
Thứ hai, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước. Thứ ba, NSNN là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động các nguồn tài chính khác nhau. Xét về hình thức, NSNN là một bản dự toán thu - chi do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện. Xét về thực thể, NSNN bao gồm các nguồn thu cụ thể.
Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ - quỹ NSNN – và các khoản chi đều được xuất phát từ quỹ tiền tệ ấy. Xét về các quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN, các khoản thu - chi NSNN đều phản ánh những quan hệ kinh tế nhất định giữa Nhà nước với người nộp, giữa Nhà nước với cơ quan, đơn vị thụ hưởng quỹ. Từ các phân tích trên, ta có thể xác định NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liến với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiến tệ tập trung 4 của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. Theo khoản 14, điều 4 Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 quy định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu - chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.” Các quan hệ tài chính thuộc NSNN có các đặc điểm sau : - Việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn với quyền lực của Nhà nước và việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định.
- NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Hoạt động thu - chi NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế - xã hội của Nhà nước. - NSNN có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét riêng biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước là nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ, có tác dụng và chỉ sau đó NSNN mới được chi dùng cho những mục đích nhất định đã định trước.
- Hoạt động thu - chi NSNN được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. NSNN có vai trò quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Tuy nhiên, vai trò của NSNN bao giờ cũng gắn liền với vai trò của Nhà nước trong từng thời kì nhất định. Thu ngân sách nhà nước 1.
Khái niệm Thu NSNN Khi nhà nước ra đời, để đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của mình, Nhà nước đã đặt ra chế độ thuế khóa bắt cư dân phải đóng góp để hình thành nên quỹ tiền tệ của Nhà nước. Lúc đầu, Nhà nước sử dụng nó để nuôi bộ máy nhà nước; sau 5 đó phạm vi sử dụng được mở rộng dần theo sự phát triển của các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Ngày nay, Nhà nước còn sử dụng NSNN để chi tiêu cho các khoản phúc lợi xã hội và phát triển kinh tế. Do vậy, thu NSNN ngày càng được phát triển.
Thu Ngân sách nhà nước là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu của nhà nước. Về mặt bản chất, thu NSNN là hệ thống những quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội, phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động các nguồn tài chính để hình thành nên quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu của mình. Thu NSNN chỉ bao gồm những khoản tiền Nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp. Nội dung thu NSNN Theo Điều 5 Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 ban hành ngày 25 tháng 6 năm 2015, quy định phạm vi thu NSNN bao gồm: - Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí; - Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoản chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật; - Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương; - Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Thuế là thành phần chính trong thu NSNN. Ngay từ lúc bắt đầu, Nhà nước đã buộc mọi người phải đóng góp một phần thu nhập của mình để tạo nên quỹ tiền tệ Nhà nước, gọi là khoản thuế phải nộp. Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, chính sách thuế cũng được thay đổi, bổ sung và mở rộng phạm vi áp dụng. Thuế gắn liền với quyền lực Nhà nước, mọi người đều có nghĩa vụ bắt buộc phải nộp thuế, vì thế 6 bất kì tổ chức, cá nhân nào từ chối thực hiện đều bị xử phạt.
Thuế được dùng để đáp ứng chi tiêu công cộng nên mang tính hoàn trả không trực tiếp, người dân đều có thể sử dụng dịch vụ hàng hóa công như nhau. Với cơ chế thị trường hiện tại, thuế là công cụ quản lý hữu hiệu giúp Nhà nước thực hiện vai trò nhà quản lý của mình. Mỗi sự thay đổi trong quy định về đối tượng nộp thuế, đối tượng chịu thuế, thuế suất… đều có thể kìm hãm hoặc thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Thuế còn giúp giải quyết vấn đề xã hội như chênh lệch về kinh tế giữa các vùng miền, khoảng cách giàu - nghèo, nghiện ngập… qua hoạt động điều chỉnh thu nhập, điều hướng tiêu dùng… Sau thuế là khoản thu phí, lệ phí cũng có đặc tính gần tương tự.
Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được một tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ theo quy định của pháp luật. Khoản phí được xác định theo nguyên tắc đảm bảo thu hồi vốn trong thời gian hợp lý, có tính đến những chính sách của Nhà nước trong từng thời kỳ. Có hai loại phí: phí đối với các dịch vụ do nhà nước đầu tư và phí đối với các dịch vụ do tổ chức, cá nhân đầu tư vốn phải bảo đảm thu hồi vốn trong thời gian hợp lý, phù hợp với khả năng đóng góp của người nộp. Lệ phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được uỷ quyền phục vụ công việc quản lý nhà nước theo quy định của pháp luật.
Mức thu lệ phí được ấn định trước đối với từng công việc, không nhằm mục đích bù đắp chi phí, phù hợp với thông lệ quốc tế; riêng mức thu lệ phí trước bạ được tính bằng tỷ lệ phần trăm trên giá trị tài sản trước bạ. Cuối cùng là các khoản thu khác với mức thu từng thời điểm khác nhau, có thể có hoặc không, tùy thuộc vào nhiều yếu tố: - Trình độ phát triển kinh tế: kinh tế phát triển, GDP càng cao thì nhu cầu chi tiêu của các tổ chức, cá nhân cũng tăng theo do đó nguồn động viên vào ngân sách (chủ yếu là thuế) càng lớn và ngược lại. - Nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội: trong từng giai đoạn, Nhà nước sẽ hướng tới mục tiêu khác nhau. Nếu Nhà nước đặt ra các mục tiêu phát triển càng 7 lớn thì lượng NSNN cần để đáp ứng nhu cầu càng lớn, nên nguồn động viên vào ngân sách cần tăng lên, thậm chí là đi vay để đầu tư phát triển.
- Tổ chức bộ máy Nhà nước: nếu bộ máy tổ chức quá rườm rà, cồng kềnh, kém hiệu quả thì sẽ yêu cầu một lượng lớn NSNN để chi trả cho các hoạt động không cần thiết, gây lãng phí ngân sách và ngược lại. Đặc điểm thu NSNN Thu NSNN có đặc điểm sau: - Phần lớn các khoản thu được tạo nên từ nền tảng nghĩa vụ công dân, điển hình là thuế. Thu NDNN còn bao gồm các khoản thu dựa trên cơ sở trao đổi như phí, lệ phí; các khoản thu do thỏa thuận như vay mượn; các khoản thu do người dân tự nguyện đóng góp. - Các khoản thu không mang tính bồi hoàn trực tiếp.
Các tổ chức cá nhân nộp thuế cho Nhà nước không có nghĩa là phải mua một hàng hóa hay dịch vụ nào đó của Nhà nước. Nhà nước dùng nguồn thu này để tạo ra hàng hóa, dịch vụ công để cung cấp cho người dân. Như vậy, các khoản thu ngân sách được chuyển trở lại cho người dân một cách gián tiếp và công cộng. - Thu NSNN luôn gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước.
Nguồn thu ngân sách được dùng để thực hiện chi tiêu công chứ không phải tìm kiếm lợi nhuận. Phân loại thu NSNN Thu ngân sách được phân loại theo các tiêu thức cơ bản sau: * Căn cứ vào phạm vi phát sinh, các khoản thu NSNN được chia thành: Thu trong nước và thu ngoài nước. - Thu trong nước là các khoản thu ngân sách phát sinh tại Việt Nam. Bao gồm thu từ thuế, phí, lệ phí, tiền thu hồi vốn ngân sách, thu hồi tiền cho vay (cả gốc và lãi), thu từ vốn góp của nhà nước, thu sự nghiệp, thu tiền bán nhà và cho thuê nhà ở thuộc sở hữu nhà nước.