Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Chất thải Chất thải hay còn gọi là rác thải có thể là bao bì, túi nilon, túi đựng thức ăn, giấy… Như vậy, rác thải là là tất cả những gì chúng ta không dùng tới và thải ra môi trường xung quanh. Theo cách hiểu khái niệm này, chất thải bao gồm rác là những thứ vụn vặt bị vứt bỏ vương vãi, làm bẩn và đồ vật không có giá trị, không có tác dụng nên không giữ lại.
Mỗi ngày, hàng ngàn tấn rác thải được thải ra ngoài môi trường gây ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường sống của chúng ta. Chất thải rắn Chất thải rắn (CTR) bao gồm tất cả các chất thải ở dạng rắn, phát sinh do các hoạt động của con người và sinh vật, được thải bỏ khi chúng không còn hữu ích hay khi con người không muốn sử dụng nữa. Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn/bùn thải được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác (theo khoản 18, 19 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020). Các loại chất thải rắn được liệt kê trong Luật Bảo vệ môi trường gồm: - Chất thải rắn sinh hoạt; - Chất thải rắn công nghiệp thông thường; - Chất thải rắn y tế; - Chất thải rắn nguy hại.
12 Trong đó, chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH )lại được phân loại thành: Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế; Chất thải thực phẩm; Chất thải rắn sinh hoạt khác (theo khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020). Chất thải rắn sinh hoạt Chất thải rắn sinh hoạt là tên gọi chung cho những loại chất thải rắn phát sinh từ quá trình sinh hoạt hằng ngày của con người. Chất thải rắn bao gồm cả thành phần vô cơ và hữu cơ như thực phẩm, thức ăn thừa, bao bì ni lông, hộp nhựa, vỏ chai, thủy tinh, bìa carton, gỗ, giấy… Mỗi loại chất thải sẽ có nhữ ng ảnh hưởng riêng, tuy nhiên nhìn chung chất thải rắn đã và đang là vấn đề nhức nhối vì số lượng gia tăng nhưng hiệu quả xử lý chưa cao. Chất thải rắn sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là chất thải phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người và từ các nguồn sau: hộ gia đình; hộ kinh doanh nhỏ lẻ; trụ sở làm việc cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp, công an, quân đội; trường học, nhà trẻ; cơ sở kinh doanh, dịch vụ; bệnh viện, bến xe, bến tàu; công trình xây dựng.
Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải), được thải ra từ quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác. Chất thải rắn bao gồm chất thải rắn thông thường và chất thải rắn nguy hại [9]. Khái niệm quản lý nhà nước về chất thải rắn sinh hoạt Theo H. Fayol, quản lý là một hoạt động mà mọi tổ chức đều có, nó có 5 yếu tố cấu thành là: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, điều chỉnh và kiểm tra, kiểm soát.
Quản lý chính là thực hiện kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, kiểm soát [30]. Nhìn chung, quản lý có lên quan tới việc đạt được mục tiêu chung của tổ chức, “Quản lý là một hoạt động khách quan nảy sinh khi cần có nỗ lực tập 13 thể để thực hiện một mục tiêu chung”. Quản lý có nghĩa là lên kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, chỉ huy, kiểm soát và đánh giá kết quả thực hiện; quản lý, điều hành tổ chức bao gồm việc giải quyết các xung đột trong quá trình tổ chức thực hiện công việc nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức. Ở một phương diện nào đó, quy trình quản lý hoạt động của tổ chức cũng tương tự như quy trình tổ chức sản xuất một sản phẩm, dịch vụ nhất định [30].
Bất kỳ một hoạt động, lĩnh vực nào muốn đạt được hiệu quả cao, đảm bảo yêu cầu, mục tiêu đề ra đều có sự can thiệp, tác động quản lý của Nhà nước. Đối với CTRSH cũng không ngoại lệ. Quản lý nhà nước về CTRSH xác định rõ chủ thể là Nhà nước, bằng chức trách, nhiệm vụ và quyền hạn của mình đưa ra các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm đảm bảo việc quản lý tốt CTRSH và phát triển bền vững kinh tế - xã hội của quốc gia. Đối tượng của quản lý nhà nước về CTRSH là các chủ nguồn thải và đơn vị thu gom, vận chuyển.
Các chủ nguồn thải phát sinh ra CTRSH từ sinh hoạt thường ngày của mình phải thực hiện việc lưu giữ và thải, bỏ CTRSH đúng thời gian, đúng nơi quy định và có trách nhiệm đăng ký hợp đồng thu gom cũng như đóng phí vệ sinh theo quy định. Các đơn vị phải thực hiện việc thu gom, vận chuyển toàn bộ CTRSH từ các chủ nguồn thải phát sinh tới nơi xử lý tập trung với các phương tiện đảm bảo về mặt kỹ thuật hợp vệ sinh; thu phí theo đúng quy định đã ban hành và có trách nhiệm thực hiện đúng với hợp đồng thu gom, vận chuyển đã ký với các chủ nguồn thải. Hoạt động quản lý nhà nước về CTRSH phải phù hợp với đặc điểm và điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương. Hoạt động này lấy cơ sở pháp lý là các điều luật về bảo vệ môi trường, quản lý chất thải.
Hoạt động quản lý nhà nước về CTRSH là một chuỗi các hoạt động như: tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; tổ chức thực hiện hệ thống 14 văn bản quản lý nhà nước, tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực quản lý nhà nước; thanh tra, kiểm tra; giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm hành chính. Quản lý nhà nước về CTRSH là một yêu cầu không thể thiếu trong việc duy trì phát triển và ổn định kinh tế - xã hội, đảm bảo vệ sinh môi trường và tạo vẻ mỹ quan đô thị, xanh - sạch – sáng [9]. Tóm lại; Quản lý nhà nước về CTRSH là một cơ cấu tổ chức nhà nước quản lý chuyên trách về CTRSH có vai trò kiểm soát các vấn đề có liên quan đến CTRSH về quản lý hành chính, tài chính, luật lệ, quy hoạch và kỹ thuật. Lý luận quản lý nhà nước về chất thải rắn sinh hoạt 1.
Đặc điểm chất thải rắn sinh hoạt và vấn đề môi trường 1. Về đặc điểm Nguồn gốc: Phát sinh từ hoạt động sinh hoạt hàng ngày của con người, bao gồm thực phẩm, đồ dùng cá nhân, bao bì, và vật liệu tiêu dùng. Thành phần: Thường bao gồm nhiều loại chất thải khác nhau như: • Chất thải hữu cơ (thực phẩm thừa, rau củ quả) • Chất thải vô cơ (nhựa, kim loại, thủy tinh) • Giấy và bìa (bao bì, tạp chí, sách) • Chất thải nguy hại (bình điện, thuốc, hóa chất) Tính chất vật lý: Có thể ở dạng rắn hoặc bán rắn, có kích thước và hình dạng đa dạng. Khả năng phân hủy: Một phần lớn chất thải sinh hoạt là hữu cơ, có khả năng phân hủy sinh học, nhưng cũng có nhiều thành phần không thể phân hủy hoặc mất nhiều thời gian để phân hủy.
Tác động môi trường: Nếu không được xử lý đúng cách, CTRSH có thể gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. 15 Quản lý và xử lý: Đòi hỏi các phương pháp quản lý hiệu quả, bao gồm thu gom, phân loại, tái chế, và xử lý chất thải để giảm thiểu tác động tiêu cực [10].Tác động của chất thải rắn sinh hoạt đến sự phát triển kinh tế, xã hội và môi trường Thứ nhất; về kinh tế - xã hội Trong những năm qua, lượng CTRSH của cả nước ngày càng gia tăng. Chi phí thu gom, vận chuyển, xử lý vì thế cũng tăng lên, chưa kể đến chi phí xử lý ô nhiễm môi trường liên quan đến CTRSH. Hàng năm ngân sách của các địa phương phải chi trả một khoản khá lớn cho công tác thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH.
Thứ hai; gây ô nhiễm môi trường Trong thành phần CTRSH có chứa nhiều các chất độc, do vậy khi nó được đưa vào môi trường đất các chất độc sẽ xâm nhập vào và tiêu diệt nhiều loại sinh vật có ích cho đất như: giun, vi sinh vật, nhiều loài động vật không xương sống, ếch, nhái… làm giảm tính đa dạng sinh học và phát sinh nhiều sâu bọ phá hoại cây trồng. Đặc biệt hiện nay việc sử dụng tràn lan các loại túi nilon trong sinh hoạt và đời sống, khi xâm nhập vào đất cần thời gian rất lâu mới phân hủy hết, do đó chúng tạo thành các “bức tường ngăn cách” trong đất, hạn chế mạnh đến quá trình phân hủy, tổng hợp các chất dinh dưỡng, làm cho đất giảm độ phì nhiêu, đất bị chua và năng suất cây trồng giảm sút. Chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ các hộ gia đình thường là các loại thực phẩm chiếm tỷ lệ cao trong toàn bộ khối lượng. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và mưa nhiều ở nước ta là điều kiện thuận lợi cho các thành phần hữu cơ phân hủy, thúc đẩy nhanh quá trình lên men, thối rữa và tạo nên mùi khó chịu cho con người.
Các chất thải khí phát ra từ các quá trình này thường là H2S, 16 NH3, CH4, SO2, CO2… đều là các tác nhân gây ra ô nhiễm môi trường không khí. Theo thói quen, người dân thường đổ CTRSH tại các bờ sông, hồ, ao, cống rãnh… Lượng CTRSH này sau khi bị phân hủy sẽ tác động trực tiếp và gián tiếp đến chất lượng nước mặt, nước ngầm trong khu vực. Ngoài ra, CTRSH có thể bị cuốn trôi theo dòng nước mưa xuống ao, hồ, sông, ngòi, kênh, rạch… sẽ làm nhiễm bẩn nguồn nước mặt. Mặt khác, lâu dần nó sẽ làm giảm diện tích ao hồ… giảm khả năng tự làm sạch của nước gây cản trở các dòng chảy, tắc nghẽn cống rãnh thoát nước.
Hậu quả của hiện tượng này là hệ sinh thái trong các ao hồ bị hủy diệt. Thứ ba; ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng Trong thành phần CTRSH thông thường hàm luợng hữu cơ chiếm tỷ lệ lớn dễ bị phân hủy, lên men, bốc mùi hôi thối gây ô nhiễm môi trường không khí xung quanh, làm ảnh hưởng đến sức khỏe con người và giảm mỹ quan môi trường sống; những người tiếp xúc thường xuyên với CTRSH như những người làm trực tiếp công việc thu nhặt các phế liệu từ bãi CTRSH rất dễ mắc các bệnh như viêm phổi, sốt rét, các bệnh về mắt, tai, mũi, họng và ngoài da, phụ khoa.