Luận văn thạc sĩ về quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iraq từ năm 1991 đến năm 2008

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh quan hệ giữa hoa kỳ với irắc từ năm 1991 đến năm 2008, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thế Lâm
• Người hướng dẫn: TSKH. Trần Hiệp
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan hệ giữa Hoa Kỳ với Iraq từ năm 1991 đến năm 2008
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. QUAN HỆ HOA KỲ - IRAQ TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000
• 1.1. Tổng quan về Hoa Kỳ và Iraq
• 1.2. Tổng quan về Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
• 1.3. Một vài nét về Cộng hòa Iraq
• 1.4. Chính sách của Mỹ đối với Trung Cận Đông sau Chiến tranh Lạnh
• 1.5. Quan hệ Hoa Kỳ - Iraq trong giai đoạn Tổng thống B.
• 2. QUAN HỆ HOA KỲ - IRAQ TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2004
• 2.1. Chính sách của Tổng thống G. Bush đối với Iraq
• 2.2. Cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II (2003)
• 2.3. Nguyên nhân của cuộc chiến tranh
• 2.4. Diễn biến của cuộc chiến tranh
• 2.5. Hậu quả của cuộc chiến tranh
• 3. QUAN HỆ HOA KỲ - IRAQ TỪ NĂM 2005 ĐẾN NĂM 2008
• 3.1. Sự điều chỉnh chính sách của Tổng thống G. Bush đối với Iraq
• 3.2. Quan hệ Hoa Kỳ với Iraq giai đoạn 2005 - 2008
• BÀI VIẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ Hoa Kỳ Iraq từ 1991 đến 2008

Mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iraq từ năm 1991 đến 2008 là một trong những chủ đề phức tạp và thú vị trong lịch sử quan hệ quốc tế. Sau khi Chiến tranh Vùng Vịnh lần thứ nhất kết thúc, Hoa Kỳ đã thiết lập một chính sách đối ngoại mạnh mẽ nhằm kiểm soát tình hình tại Trung Đông, đặc biệt là đối với Iraq. Sự giàu có về tài nguyên dầu mỏ và vị trí chiến lược của Iraq đã khiến nước này trở thành tâm điểm trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Từ những năm 1990, mối quan hệ này đã trải qua nhiều biến động, từ sự hợp tác đến xung đột, đặc biệt là sau sự kiện 11/9/2001.

1.1. Tình hình chính trị Iraq sau Chiến tranh Vùng Vịnh

Sau Chiến tranh Vùng Vịnh lần thứ nhất, Iraq rơi vào tình trạng khủng hoảng chính trị và kinh tế. Chính quyền của Saddam Hussein đã phải đối mặt với các lệnh trừng phạt từ Liên Hợp Quốc, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng trong nền kinh tế. Tình hình chính trị trong nước trở nên bất ổn, với các cuộc nổi dậy và sự đàn áp của chính quyền. Điều này đã tạo ra một bối cảnh phức tạp cho mối quan hệ với Hoa Kỳ.

1.2. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với Iraq

Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với Iraq trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc kiềm chế sức mạnh của Saddam Hussein. Hoa Kỳ đã áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế và thiết lập các khu vực cấm bay nhằm bảo vệ các dân tộc thiểu số trong nước. Tuy nhiên, chính sách này cũng dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ giữa hai nước, đặc biệt khi Iraq tiếp tục phát triển chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt.

II. Cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II Nguyên nhân và Diễn biến

Cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II vào năm 2003 là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong quan hệ Hoa Kỳ - Iraq. Nguyên nhân chính của cuộc chiến này được cho là sự nghi ngờ về việc Iraq sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt. Hoa Kỳ đã dẫn đầu một liên minh quốc tế nhằm lật đổ chính quyền Saddam Hussein, với lý do bảo vệ an ninh toàn cầu và chống khủng bố. Cuộc chiến này không chỉ thay đổi cục diện chính trị tại Iraq mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến quan hệ quốc tế.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh

Nguyên nhân chính dẫn đến cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II bao gồm sự nghi ngờ về chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt của Iraq và mối liên hệ giữa Saddam Hussein với các tổ chức khủng bố. Sự kiện 11/9 đã tạo ra một bối cảnh mới, khiến Hoa Kỳ quyết tâm hành động để ngăn chặn các mối đe dọa tiềm tàng từ Iraq.

2.2. Diễn biến chính của cuộc chiến tranh

Cuộc chiến tranh bắt đầu vào tháng 3 năm 2003 với sự tấn công của liên minh do Hoa Kỳ dẫn đầu. Các lực lượng quân sự đã nhanh chóng chiếm được Baghdad và lật đổ chính quyền Saddam Hussein. Tuy nhiên, sau khi chiến tranh kết thúc, Iraq rơi vào tình trạng hỗn loạn với các cuộc nổi dậy và xung đột nội bộ, dẫn đến một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng.

III. Hậu quả của cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II đối với Iraq

Hậu quả của cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ II đối với Iraq là rất nghiêm trọng. Nền kinh tế Iraq bị tàn phá, cơ sở hạ tầng bị hủy hoại, và tình hình an ninh trở nên bất ổn. Sự xuất hiện của các nhóm vũ trang và khủng bố đã làm gia tăng bạo lực và xung đột. Hơn nữa, cuộc chiến tranh cũng đã tạo ra hàng triệu người tị nạn và di cư, gây ra một cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn.

3.1. Tình hình kinh tế Iraq sau chiến tranh

Nền kinh tế Iraq đã bị tàn phá nặng nề sau cuộc chiến. Các cơ sở hạ tầng quan trọng như điện, nước và giao thông đều bị hủy hoại. Sự thiếu hụt nguồn lực và đầu tư đã dẫn đến tình trạng thất nghiệp cao và nghèo đói gia tăng trong xã hội Iraq.

3.2. Tình hình an ninh và xã hội Iraq

Tình hình an ninh tại Iraq trở nên bất ổn với sự xuất hiện của nhiều nhóm vũ trang và khủng bố. Các cuộc tấn công khủng bố diễn ra thường xuyên, gây ra cái chết cho hàng ngàn người dân vô tội. Xã hội Iraq bị chia rẽ sâu sắc, với các xung đột sắc tộc và tôn giáo gia tăng.

IV. Sự điều chỉnh chính sách của Hoa Kỳ đối với Iraq giai đoạn 2005 2008

Trong giai đoạn 2005-2008, Hoa Kỳ đã điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình đối với Iraq nhằm đối phó với tình hình an ninh ngày càng xấu đi. Chính quyền Bush đã thực hiện một số biện pháp nhằm ổn định tình hình, bao gồm việc tăng cường quân đội và hỗ trợ chính phủ Iraq trong việc xây dựng lại đất nước.

4.1. Tăng cường quân sự và hỗ trợ chính phủ Iraq

Hoa Kỳ đã tăng cường lực lượng quân sự tại Iraq nhằm đối phó với tình hình an ninh bất ổn. Đồng thời, chính phủ Mỹ cũng đã hỗ trợ chính phủ Iraq trong việc xây dựng lại các cơ sở hạ tầng và cải cách chính trị.

4.2. Đánh giá hiệu quả của chính sách điều chỉnh

Mặc dù có những nỗ lực trong việc điều chỉnh chính sách, nhưng tình hình an ninh tại Iraq vẫn không được cải thiện đáng kể. Các cuộc tấn công khủng bố vẫn diễn ra, và chính phủ Iraq gặp khó khăn trong việc kiểm soát tình hình. Điều này đã dẫn đến những chỉ trích về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ.

V. Kết luận Tương lai của quan hệ Hoa Kỳ Iraq

Mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iraq từ năm 1991 đến 2008 đã trải qua nhiều biến động. Từ sự hợp tác đến xung đột, mối quan hệ này đã ảnh hưởng sâu sắc đến tình hình chính trị và an ninh tại Trung Đông. Tương lai của quan hệ này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tình hình an ninh tại Iraq, sự ổn định của chính phủ và vai trò của các cường quốc khác trong khu vực.

5.1. Những thách thức trong quan hệ Hoa Kỳ Iraq

Mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iraq vẫn đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm tình hình an ninh bất ổn và sự chia rẽ trong xã hội Iraq. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến khả năng hợp tác giữa hai nước trong tương lai.

5.2. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Mặc dù có nhiều thách thức, nhưng vẫn có cơ hội cho sự hợp tác giữa Hoa Kỳ và Iraq trong tương lai. Việc xây dựng một chính phủ ổn định và phát triển kinh tế có thể tạo ra nền tảng cho mối quan hệ tốt đẹp hơn giữa hai nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Trung Cận Đông nắm giữ khoảng 65% tổng trữ lượng dầu mỏ của toàn thế giới, trong đó Iraq sở hữu hơn 112 tỷ thùng dầu đã được kiểm chứng và ước tính lên tới 220 tỷ thùng tiềm năng. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1991, trật tự thế giới hai cực tan rã, biến Hoa Kỳ thành siêu cường duy nhất với tham vọng thiết lập một trật tự thế giới đơn cực. Trong bối cảnh đó, mối quan hệ giữa Washington và Baghdad đã trải qua những bước ngoặt lịch sử đầy biến động: từ vị thế đối tác hợp tác ngầm trong thập niên 1980 chuyển nhanh sang đối đầu quân sự trực diện, bao vây cấm vận, và đỉnh điểm là cuộc chiến tranh xâm lược toàn diện năm 2003.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu tập trung luận giải bản chất, động cơ sâu xa và những nhân tố chi phối chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với Iraq trong suốt 17 năm (1991 - 2008). Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm phục dựng bức tranh lịch sử chân thực, hệ thống hóa các giai đoạn chuyển biến chính trị - quân sự, bóc tách toan tính địa chính trị và an ninh năng lượng của Nhà Trắng, đồng thời đánh giá hậu quả toàn diện của cuộc chiến tranh Vùng Vịnh lần thứ hai.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa bàn Iraq và khu vực Trung Cận Đông trong tương quan với chính sách toàn cầu của Mỹ từ năm 1991 đến năm 2008. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp luận cứ giải mã việc Mỹ duy trì 145.000 quân đồn trú và thiết lập 14 căn cứ quân sự tại Iraq, mang lại bài học kinh nghiệm sâu sắc cho các quốc gia đang phát triển trong việc hoạch định chính sách đối ngoại và bảo vệ chủ quyền trước sức ép từ các cường quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Hiện thực (Realism) và Thuyết Ổn định Bá quyền (Hegemonic Stability Theory) trong quan hệ quốc tế làm nền tảng phân tích. Theo hệ biến số của thuyết Hiện thực, hành vi của một quốc gia xuất phát từ lợi ích dân tộc và việc tối đa hóa quyền lực. Hoa Kỳ sau năm 1991 đã sử dụng sức mạnh quân sự và kinh tế vượt trội để ngăn chặn mọi thế lực cạnh tranh tại vùng Vịnh. Song song với đó, Lý thuyết Địa chính trị Năng lượng (Energy Geopolitics) được tích hợp nhằm làm rõ mối tương quan giữa sự phụ thuộc năng lượng của nền kinh tế Mỹ với xu hướng can thiệp quân sự tại Trung Đông.

Mô hình nghiên cứu triển khai theo phương pháp phân tích chính sách đối ngoại đa tầng nấc, kết hợp đánh giá bối cảnh quốc tế đơn cực, đặc điểm cấu trúc nội bộ của chính quyền Washington qua 3 nhiệm kỳ tổng thống, cùng các yếu tố xã hội - sắc tộc nội tại của Iraq. Nghiên cứu tập trung giải mã 5 khái niệm chuyên ngành cốt lõi: Chủ nghĩa bá quyền đơn cực (Unipolar Hegemony), Học thuyết đánh đòn phủ đầu (Preemptive Strike Doctrine), An ninh năng lượng chiến lược (Strategic Energy Security), Trục ma quỷ (Axis of Evil), và Thiết chế cấm vận quốc tế (International Sanction Regimes).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác hệ thống dữ liệu sơ cấp và thứ cấp đồ sộ với hơn 130 tài liệu tham khảo chuyên ngành trong và ngoài nước. Nguồn tài liệu bao gồm các văn kiện giải mật của Bộ Quốc phòng, Bộ Thương mại và Bộ Ngoại giao Mỹ; các báo cáo thẩm định từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA); các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc; cùng các công trình nghiên cứu chuyên sâu của nhiều học giả quốc tế.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ tiến trình lịch sử 17 năm (1991 - 2008), được cấu trúc qua 3 giai đoạn khảo sát điển cứu gắn với các đời Tổng thống: George H.W. Bush (1991 - 1992), Bill Clinton (1993 - 2000), và George W. Bush (2001 - 2008). Phương pháp chọn mẫu tập trung vào hơn 10 biến cố quân sự - ngoại giao tiêu biểu như Chiến dịch Bão táp Sa mạc năm 1991, các đợt không kích năm 1993, Chiến dịch Con cáo Sa mạc năm 1998, và cuộc tấn công lật đổ chính quyền Saddam Hussein năm 2003.

Phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic được xác định là công cụ chủ đạo nhằm khôi phục tính khách quan, liên tục của các sự kiện. Đồng thời, luận văn kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu và phân tích liên ngành giữa lịch sử, chính trị học và kinh tế địa chính trị. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bảo đảm tính chính xác, phân định rõ giữa lý do bề nổi do phương Tây tuyên truyền với động cơ địa - kinh tế thực sự của Washington.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra sự đảo chiều mang tính cơ hội chủ nghĩa trong quan hệ song phương. Trong cuộc chiến tranh Iran - Iraq thập niên 1980, Mỹ từng ngầm hỗ trợ Baghdad thông qua cung cấp thiết bị lưỡng dụng và thông tin tình báo vệ tinh, thậm chí vụ tên lửa Iraq bắn trúng tàu chiến USS Stark năm 1987 làm 37 thủy thủ Mỹ thiệt mạng vẫn được Nhà Trắng bỏ qua. Tuy nhiên, ngay khi Iraq đưa quân vào Kuwait năm 1991, Mỹ lập tức chuyển sang chính sách triệt hạ nhằm loại bỏ một đối trọng tiềm tàng ở vùng Vịnh.

Thứ hai, an ninh năng lượng là động cơ hàng đầu chi phối chiến lược can thiệp quân sự của Mỹ. Nền kinh tế Mỹ tiêu thụ khoảng 25% lượng dầu mỏ của toàn cầu nhưng năng lực sản xuất nội địa sụt giảm xuống dưới 15%, đồng thời 58% lượng dầu tiêu thụ phụ thuộc vào nguồn cung ứng Trung Đông. Việc kiểm soát Iraq – quốc gia có tiềm năng dầu mỏ đạt khoảng 220 tỷ thùng – là bước đi sống còn để Mỹ chi phối giá dầu, kiểm soát sự tăng trưởng của các nền kinh tế cạnh tranh tại châu Âu và châu Á, đồng thời vô hiệu hóa các hợp đồng khai thác dầu mỏ mà Iraq đã ký trước đó với Nga, Pháp và Trung Quốc.

Thứ ba, sự hình thành các cơ chế can thiệp đơn phương và bao vây toàn diện. Trong suốt giai đoạn 1991 - 2000, Mỹ đã đơn phương thiết lập khu an toàn phía Bắc vĩ tuyến 36 độ và vùng cấm bay phía Nam vĩ tuyến 32 độ, tiến hành chiến dịch không kích với hơn 200 máy bay chiến đấu vào ngày 13/1/1993 và bắn hơn 40 quả tên lửa hành trình. Đến năm 2003, Mỹ huy động 145.000 quân can thiệp trực tiếp mà không cần sự phê chuẩn của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự can thiệp quân sự năm 2003 xuất phát từ sự kết hợp giữa tham vọng bá quyền của nhóm Tân bảo thủ trong chính quyền George W. Bush và sự kiện ngày 11/9/2001. Khái niệm vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD) và cáo buộc liên hệ với khủng bố thực chất chỉ là cái cớ để hợp thức hóa học thuyết đánh đòn phủ đầu. Khi thảo luận về các số liệu kinh tế, bức tranh này có thể được minh họa rõ nét qua biểu đồ dạng cột so sánh mức thâm hụt thương mại kỷ lục 720 tỷ USD (tương đương 5,7% GDP của Mỹ năm 2008) với việc gia tăng chi phí chiến sự hàng trăm tỷ USD tại chiến trường Iraq.

So sánh với các nghiên cứu của giới học giả quốc tế, luận văn làm sâu sắc thêm nhận định rằng Iraq chỉ là một mắt xích chiến lược nhằm kiểm soát hình elip năng lượng từ vịnh Persian tới Trung Á. Đồng thời, nghiên cứu phản ánh thực trạng xã hội Iraq bị tàn phá nặng nề: hơn 40% dân số là thanh thiếu niên dưới 15 tuổi phải gánh chịu hậu quả từ các lệnh bao vây cấm vận kéo dài và tình trạng bạo lực sắc tộc hậu chiến tranh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường năng lực nghiên cứu và dự báo chiến lược địa chính trị. Bộ Ngoại giao cùng các viện nghiên cứu quan hệ quốc tế cần thiết lập cơ chế theo dõi thường xuyên các điểm nóng toàn cầu, hướng tới mục tiêu nâng cao độ chính xác của các báo cáo phân tích rủi ro địa chính trị lên trên 85% trong giai đoạn 2026 - 2030.

Thứ hai, đa dạng hóa các đối tác và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Bộ Công Thương và các tập đoàn năng lượng chủ lực cần đẩy mạnh tìm kiếm, mở rộng nguồn cung cấp dầu thô và khí đốt từ nhiều khu vực địa lý khác nhau, bảo đảm mức độ phụ thuộc vào một khu vực đơn lẻ không vượt quá 35% tổng kim ngạch nhập khẩu năng lượng trước năm 2030.

Thứ ba, kiên định đường lối ngoại giao đa phương hóa, đa dạng hóa và tôn trọng luật pháp quốc tế. Cơ quan đại diện ngoại giao tại các diễn đàn quốc tế cần kiên trì bảo vệ nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia theo Hiến chương Liên Hợp Quốc, bảo đảm 100% các cam kết song phương và đa phương đều gắn liền với việc giữ vững môi trường hòa bình, tự chủ.

Thứ tư, nâng cao chất lượng đào tạo chuyên ngành khu vực học và lịch sử thế giới đương đại. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học trọng điểm xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu về Trung Đông học và chính sách đối ngoại của các nước lớn, phấn đấu gia tăng 50% số lượng công trình nghiên cứu khoa học công bố quốc tế về địa chính trị trước năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm chuyên viên hoạch định chính sách và cán bộ ngoại giao: Nắm vững cơ chế vận hành chính sách đối ngoại của các siêu cường, từ đó xây dựng các kịch bản ứng phó linh hoạt trong quan hệ song phương và đa phương trước các biến động quốc tế.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận hệ thống tư liệu lịch sử xác thực, khung phân tích khoa học và phương pháp tiếp cận liên ngành phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về khu vực Trung Đông.

Nhóm chuyên gia phân tích kinh tế và doanh nghiệp ngành năng lượng: Hiểu rõ nguồn gốc của các cuộc khủng hoảng dầu mỏ và biến động giá năng lượng toàn cầu gắn liền với địa chính trị, giúp tối ưu hóa chiến lược quản trị rủi ro chuỗi cung ứng.

Nhóm độc giả quan tâm đến lịch sử chiến tranh và an ninh toàn cầu: Nâng cao nhận thức khách quan, đa chiều về nguồn gốc thực sự của các cuộc xung đột vũ trang hiện đại và bài học về sự can thiệp quân sự đơn phương trong quan hệ quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi nào dẫn tới việc Mỹ phát động cuộc chiến tranh Iraq năm 2003? Nguyên nhân hàng đầu là động cơ kiểm soát nguồn tài nguyên dầu mỏ chiến lược với hơn 112 tỷ thùng dầu đã xác minh của Iraq, kết hợp tham vọng thiết lập trật tự đơn cực tại Trung Đông. Các cáo buộc về vũ khí hủy diệt hàng loạt chỉ là nguyên cớ để hợp thức hóa cuộc tấn công quân sự.

Mỹ và Iraq từng có quan hệ hợp tác như thế nào trong thập niên 1980? Trong chiến tranh Iran - Iraq, Mỹ coi Iraq là đối trọng để kiềm chế cách mạng Hồi giáo Iran. Ngày 20/12/1983, đặc phái viên Mỹ đã đến Baghdad thúc đẩy hợp tác; sau đó Washington hỗ trợ tình báo và thiết bị lưỡng dụng, đồng thời bỏ qua sự cố tàu USS Stark năm 1987 làm thiệt mạng 37 thủy thủ.

Sự kiện ngày 11/9/2001 đã làm thay đổi chính sách của Mỹ đối với Iraq ra sao? Sự kiện 11/9 tạo bước ngoặt để Mỹ chuyển từ chính sách kiềm chế sang học thuyết đánh đòn phủ đầu. Ngày 29/1/2002, Mỹ liệt Iraq vào danh sách trục ma quỷ, đẩy nhanh kế hoạch tấn công quân sự và duy trì hơn 145.000 quân chiếm đóng từ năm 2003.

Lệnh cấm vận giai đoạn 1991 - 2003 tác động thế nào tới đất nước Iraq? Lệnh cấm vận toàn diện của Liên Hợp Quốc dưới sức ép của Mỹ đã làm tê liệt nền kinh tế, phá hủy hạ tầng cơ sở và đẩy người dân Iraq vào khủng hoảng nhân đạo, đặc biệt ảnh hưởng nặng nề tới hơn 40% dân số là trẻ em dưới 15 tuổi.

Nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Iraq mang lại bài học gì cho các nước vừa và nhỏ? Nghiên cứu khẳng định bài học sống còn về việc giữ vững độc lập tự chủ, xây dựng tiềm lực nội trị vững mạnh, kết hợp khéo léo nguyên tắc tôn trọng luật pháp quốc tế và cân bằng quan hệ với các nước lớn để không bị biến thành bàn cờ địa chính trị.

Kết luận

• Luận văn đã tái hiện toàn diện, khách quan tiến trình biến chuyển trong quan hệ Mỹ - Iraq giai đoạn 1991 - 2008 từ đối đầu ngầm, trừng phạt kinh tế đến chiến tranh xâm lược toàn diện.
• Công trình chứng minh thuyết phục rằng an ninh năng lượng và việc kiểm soát hơn 112 tỷ thùng dầu mỏ là động lực căn bản chi phối các quyết sách can thiệp quân sự của Mỹ tại vùng Vịnh.
• Đánh giá sâu sắc hậu quả nặng nề của cuộc chiến tranh năm 2003 đối với an ninh toàn cầu, sự bế tắc của Mỹ khi đồn trú 145.000 quân và 14 căn cứ quân sự nhưng không thể mang lại ổn định chính trị cho Iraq.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị, cung cấp phương pháp luận liên ngành vững chắc cho các nghiên cứu lịch sử đối ngoại và quan hệ quốc tế đương đại.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm sâu sắc cho chiến lược đối ngoại tự chủ của Việt Nam; khuyến khích giới nghiên cứu tiếp tục mở rộng khai thác các công trình địa chính trị vùng Vịnh giai đoạn sau năm 2026 để phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng cuộc chiến tranh Mỹ - Tây Ban Nha (1898 - 1899). Sau chiến tranh thế giới II, Mỹ trở thành đế quốc mạnh nhất, tiến hành chiến lược toàn cầu khống chế các nước TBCN, ngăn chặn CNXH và phong trào giải phóng dân tộc. Mỹ đã can thiệp trực tiếp vào 2 cuộc chiến tranh cục bộ ở Triều Tiên (1950-1953) và Việt Nam (1964-1975). Thất bại trong chiến tranh ở Việt Nam đẩy Mỹ vào thời kỳ suy yếu tương đối trong khi Tây Âu và Nhật Bản phát triển.

Mỹ dồn sức củng cố thực lực đồng thời tiếp tục thúc đẩy chạy đua vũ trang với Liên Xô. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sau khi Liên Xô sụp đổ (1991), chiến tranh Lạnh và trật tự thế giới hai cực kết thúc, Mỹ trở thành siêu cường duy nhất có sức mạnh toàn diện về kinh tế, quân sự. Mỹ đang trong quá trình điều chỉnh chiến lược và tìm cách xây dựng trật tự thế giới mới phù hợp với thế và lực của Mỹ. Sự kiện khủng bố tấn công Trung tâm thương mại quốc tế 11/9/2001 và các diễn biến kể từ đó đến nay đã có tác động lớn đến đời sống chính trị, an ninh, kinh tế-xã hội Mỹ, cũng như cách nhìn nhận và quan điểm của Mỹ về các vấn đề này, do đó cũng tác động đến việc điều chỉnh chính sách đối nội và đối ngoại của Mỹ.

Về Chính trị: Mỹ là nước Cộng hoà Liên bang, theo chế độ tam quyền phân lập. Theo Hiếp pháp Mỹ, quyền lập pháp thuộc về Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về Tổng thống và quyền tư pháp thuộc về Toà án tối cao. Các cơ quan nhà nước liên bang Mỹ hoạt động trên nguyên tắc ‘kiểm soát và cân bằng’, trong đó hiến pháp Mỹ quy định quyền cụ thể của một cơ quan để kiểm soát chéo hai cơ quan còn lại. Hiến pháp Mỹ quy định rõ các quyền thuộc về nhà nước liên bang và các chính quyền tiểu bang, trong đó các chính quyền tiểu bang có nhiều quyền hạn lớn.

Mỹ theo chế độ đa đảng. Đảng Dân chủ (thành lập năm 1828) và Đảng Cộng hòa (thành lập năm 1854) thay nhau nắm chính quyền. Từ sau Chiến tranh thế giới II, đã có 7 nhiệm kỳ tổng thống Mỹ thuộc Đảng Dân chủ và 7 nhiệm kỳ tổng thống Mỹ thuộc Đảng Cộng hòa. Chính phủ Liên bang: Tổng thống nắm quyền hành pháp, có quyền hạn của nguyên thủ quốc gia, tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.

Tổng thống có quyền phủ quyết các điều luật do quốc hội thông qua và để đảo ngược quyền phủ quyết của tổng thống cần 2/3 số phiếu của cả 2 viện của quốc hội. Nhiệm kỳ tổng thống dài 4 năm. Kể từ 1951, mỗi tổng thống chỉ được cầm quyền tối 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đa 2 nhiệm kỳ. Nội các của tổng thống gồm 15 bộ trưởng.

Tổng thống bổ nhiệm các bộ trưởng và phải được sự đồng ý của Thượng viện. Chính phủ Liên bang nắm quyền điều hành toàn bộ đất nước, quy định các chính sách thuế chung, chính sách đối ngoại, thương mại quốc tế và giữa các bang, chịu trách nhiệm về quốc phòng, an ninh, phát hành tiền, hệ thống đo lường, bản quyền. Các bang của Mỹ có hiến pháp và pháp luật riêng, nhưng không trái với Hiến pháp Liên bang. Quốc hội: Gồm hai viện, Thượng viện gồm 100 thượng nghị sĩ và 24 Uỷ ban, trong đó có 4 Ủy ban hỗn hợp lưỡng viện.

Mỗi bang có 2 thượng nghị sĩ với nhiệm kỳ 6 năm. Phó Tổng thống giữ chức danh Chủ tịch Thượng viện, có quyền bỏ phiếu quyết định trong tình huống bất phân thắng bại (50/50). Hạ viện gồm 435 hạ nghị sĩ, 22 Ủy ban và 7 Ủy ban đặc biệt. Mỗi bang có ít nhất 1 hạ nghị sĩ, còn lại căn cứ theo số dân của bang đó.

Các hạ nghị sĩ có nhiệm kỳ 2 năm. Vào các năm chẵn, ngày Thứ Ba đầu tiên của tháng 11 sẽ tiến hành bầu cử quốc hội, bầu lại toàn bộ Hạ viện và 1/3 Thượng viện. Toà án tối cao: Gồm 1 chánh án và 8 thẩm phán và đều do tổng thống chỉ định với sự chấp thuận của thượng viện, nhiệm kỳ suốt đời. Chánh án Toà án tối cao là John Roberts bắt đầu nhiệm kỳ từ tháng 9/2005.

Về Kinh tế: Mỹ là nước công nghiệp phát triển hàng đầu trên thế giới. Mỹ có nền kinh tế hỗn hợp, các tập đoàn và công ty tư nhân có vai trò quan trọng trong khi chính phủ có xu hướng hạn chế tác động vào nền kinh tế. Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) năm 2008 là 14,29 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng gần 30% GDP toàn thế giới. GDP theo đầu người là 48 nghìn USD.

Trong cơ cấu kinh tế, dịch vụ chiếm khoảng 80%, công nghiệp 18%, nông nghiệp 2%. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kim ngạch xuất nhập khẩu của Mỹ chiếm khoảng 25% GDP, là nước xuất, nhập khẩu lớn nhất thế giới. Các bạn hàng buôn bán lớn nhất của Mỹ là Canada, Trung Quốc, Mexico, Nhật, ASEAN, Anh, Đức Pháp, Hà Lan. Mỹ bị thâm hụt thương mại ở mức cao liên tiếp trong gần 2 thập kỷ, đặc biệt tăng liên tục ở mức kỷ lục là 720 tỷ đô la (5,7%) năm 2008, vượt mức báo động (5,5% GDP).1: Một số số liệu về kinh tế Mỹ Số liệu 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 GDP (ngàn tỷ $) 9,817 9,890 10,074 10,381 11,735 1 1 1 1 2,760 3,246 3,790 4,29 Tăng trưởng GDP (%) 3.2 1,3 GDP/đầu người (ngàn $) 34,7 34,5 34,9 40,1 43,5 44,1 46,0 48,00 Tỷ lệ thất nghiệp (%) 4.6 7,2 Tỷ lệ lạm phát (%) 3.3 -413 - 329 - 239 -163 -590 XK (nghìn tỷ $) 1,421 1,293 1,242 1,314 1,175 1,272 1,446 1,628 1,826 NK (nghìn tỷ $) 1,779 1,632 1,657 1,770 1,781 1,998 2,204 2,336 2,522 Nguồn: Bộ Ngoại giao Việt Nam, http://www.vn/vi/cn_vakv/america Kinh tế Mỹ hiện đang rơi vào khủng hoảng được coi là tồi tệ nhất kể từ Đại khủng hoảng 1929-1933, bắt đầu từ khủng hoảng tài chính dưới chuẩn từ 2007.

GDP của Mỹ giảm mạnh: Quý 4/20008 là 6. Cuộc khủng hoảng này đang kéo lùi các chỉ tiêu phát triển kinh tế Mỹ (7/10 chỉ số sản xuất của Mỹ dưới mức 2002). Mô hình kinh tế-tài chính của Mỹ bị nghi ngờ: trước đây Mỹ được coi là thiên đường an toàn của đầu tư quốc tế, cả ngắn hạn và dài hạn; hiện nay các nước đều thận trọng khi đầu tư vào Mỹ. Các tổ chức quốc tế do Mỹ lãnh đạo hoặc chi phối, như IMF, WB đang bị thách thức.

Để khắc phục, Chính phủ đã thực hiện nhiều biện pháp mạnh và chưa có tiền lệ: Quốc hội thông qua gói cứu trợ tài chính 700 tỷ đôla để cứu khu vực tài chính; Cục Dự trữ liên bang (FED) liên tục hạ lãi suất cơ bản và 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bơm tiền vào hệ thống ngân hàng. Chính quyền Mỹ đã đăng cai Hội nghị Thượng đỉnh G20 (15-16/11) để tranh thủ quốc tế. Về triển vọng, dự báo mới nhất của Fed: kinh tế Mỹ sẽ tăng trưởng âm 2% năm 2009 (so với 1,3% dự báo trước), thất nghiệp 10%. Về Chính sách đối ngoại: Kể từ khi thành lập nước Mỹ đến trước Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ đã thực hiện chiến lược "biệt lập" theo học thuyết Mon-rô (Tổng thống Mỹ giai đoạn 1817-1825) với nội dung "Châu Mỹ của người Châu Mỹ" để bành trướng ở Tây bán cầu trong lúc Mỹ chưa đủ lực để vươn xa hơn.

Sau Chiến tranh thế giới thứ II, với thế và lực mới mạnh hơn trước nhiều, Mỹ thực hiện chiến lược "ngăn chặn", một chiến lược toàn cầu nhằm trở thành bá chủ thế giới. Để thực hiện ý đồ bá chủ, giới cầm quyền ở Mỹ thực hiện hai mục tiêu chiến lược: xoá bỏ trật tự thế giới cũ của các đế quốc Tây Âu, đưa toàn bộ thế giới TBCN vào một trật tự chính trị và kinh tế mới do Mỹ khống chế và làm suy yếu, ngăn chặn sự phát triển và lan rộng ảnh hưởng của Liên Xô (cũ) và của chủ nghĩa xã hội. Sau khi Liên Xô và khối XHCN tan rã, Mỹ một lần nữa điều chỉnh lớn chiến lược đối ngoại, đưa ra chiến lược "dính líu và mở rộng", thực chất nhằm củng cố và tăng cường vị trí bá chủ toàn cầu trong tình hình mới. Nội dung chính của chiến lược "dính líu và mở rộng" là: Phục hồi và phát triển nền kinh tế Mỹ, giữ vững địa vị là nền kinh tế mạnh nhất thế giới; Duy trì ưu thế quân sự của Mỹ, tổ chức, cơ cấu lại và hiện đại hoá quân đội Mỹ nhằm đáp ứng tình hình mới; Phát huy ưu thế về chính trị và quân sự, thúc đẩy "kinh tế thị trường" và "dân chủ" phương Tây nhằm tiến tới thiết lập một trật tự thế giới có lợi cho Mỹ.

22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sau sự kiện 11/9/2001, Mỹ đẩy mạnh quá trình điều chỉnh chiến lược cho thế kỷ 21, coi chống khủng bố là ưu tiên cao nhất. Chống khủng bố được sử dụng để tập hợp lực lượng nhằm thiết lập một trật tự thế giới mới do Mỹ lãnh đạo, dùng lý do chống khủng bố, Mỹ thực hiện biện pháp quân sự đánh phủ đầu Afghanistan và Iraq. Năm 2002, Chính quyền Bush đưa ra Chiến lược an ninh quốc gia với các nội dung chủ yếu: (1) Coi chủ nghĩa khủng bố quốc tế, những quốc gia thù địch bất kham, những nước ủng hộ và che giấu khủng bố, tìm kiếm và sử dụng vũ khí giết người hàng loạt là kẻ thù nguy hiểm nhất của Mỹ ; nêu cao khả năng sử dụng vũ lực đơn phương, đưa ra học thuyết "đánh đòn phủ đầu" để hợp lý hoá việc sử dụng quân sự; (2) Tập hợp lực lượng toàn thế giới chống khủng bố, coi chống khủng bố là ưu tiên cao nhất trong chính sách đối ngoại của Mỹ và thành chuẩn mực trong quan hệ của Mỹ với các nước (phân chia 2 loại nước đi với Mỹ chống khủng bố hay đi với khủng bố quốc tế); (3) Trong quan hệ các nước lớn, Mỹ theo đuổi chính sách "cân bằng quyền lực", tìm kiếm quan hệ xây dựng với Trung quốc nhưng cảnh giác trước việc nước này tăng cường tiềm lực quân sự, xây dựng quan hệ chiến lược mới với Nga, tăng cường quan hệ với Ấn Độ, củng cố, mở rộng và cải tổ NATO, củng cố đồng minh truyền thống. Tuy nhiên, do bị sa lầy tại Iraq nên từ nhiệm kỳ II của Tổng thống Bush, Mỹ tiến điều chỉnh chiến lược theo hướng tranh thủ đồng minh, bạn bè, bớt đơn phương hơn, nhấn mạnh các thể chế đa phương trong quan hệ quốc tế.