Quá Trình Đổi Mới Hệ Thống Chính Trị Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Năm 1986 Đến Năm 2013

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại TP Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến 2013, phân tích và đánh giá các biến chuyển quan trọng.

• Tác giả: Thạch Kim Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Xuân Biên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Đổi Mới Hệ Thống Chính Trị Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ Năm 1986 Đến Năm 2013
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 2. HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2000
• 2.1. Hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh trước Đổi mới
• 2.2. Đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh
• 3. QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2013
• 3.1. Yêu cầu tiếp tục đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh
• 3.2. Nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức Đảng và đảng viên; đổi mới công tác cán bộ và phương thức lãnh đạo của đảng
• 3.3. Đổi mới tổ chức bộ máy chính quyền, đẩy mạnh cải cách hành chính
• 3.4. Đổi mới nội dung và phương thức vận động quần chúng nhân dân của MTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội
• 4. NHẬN XÉT VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Nhận xét về quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013
• 4.2. Tác động của quá trình đổi mới hệ thống chính trị đối với sự phát triển kinh tế, xã hội Thành phố Hồ Chí Minh
• 4.3. Một số bài học kinh nghiệm
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đổi Mới Hệ Thống Chính Trị TP

Quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986-2013 là một giai đoạn lịch sử quan trọng, gắn liền với công cuộc đổi mới kinh tế của đất nước. Đây là quá trình cải cách sâu rộng, toàn diện, tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội. Nghiên cứu về giai đoạn này giúp hiểu rõ hơn về những thành tựu, hạn chế, cũng như rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho sự phát triển của thành phố trong tương lai. Sự đổi mới này không chỉ đơn thuần là thay đổi về hình thức, mà còn là sự chuyển biến về chất, hướng tới mục tiêu xây dựng một hệ thống chính trị vững mạnh, hiệu quả, phục vụ tốt hơn nhu cầu của nhân dân. Quá trình này gắn liền với sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự tham gia tích cực của các tầng lớp nhân dân, và sự hội nhập sâu rộng vào kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo Thạch Kim Hiếu trong luận án tiến sĩ, "Trong sự phát triển chung này của Thành phố Hồ Chí Minh có sự đóng góp trực tiếp của quá trình đổi mới hệ thống chính trị".

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Sự Cần Thiết Đổi Mới Chính Trị

Trước năm 1986, hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh bộc lộ nhiều bất cập, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước. Mô hình quản lý tập trung, bao cấp, cùng với những hạn chế trong cơ chế vận hành, đã kìm hãm sự sáng tạo, năng động của các cấp chính quyền. Đổi mới kinh tế đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới chính trị để tạo động lực, khai thác tối đa tiềm năng của thành phố. Thực hiện đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam từ năm 1986, hệ thống chính trị ở Việt Nam đã có nhiều cải cách quan trọng ở tất cả các thành tố cấu thành.

1.2. Vai Trò của Đổi Mới Chính Trị trong Phát Triển Kinh Tế Xã Hội

Đổi mới hệ thống chính trị đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh. Cải cách hành chính, nâng cao năng lực quản lý của bộ máy nhà nước, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển, thu hút đầu tư, và nâng cao đời sống của người dân. Cải cách hành chính là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, nhằm xây dựng một bộ máy chính quyền tinh gọn, hiệu quả, minh bạch. Đổi mới thể chế, chính sách, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho hoạt động kinh tế.

II. Thách Thức Đổi Mới Hệ Thống Chính Trị TP

Quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2013 không tránh khỏi những khó khăn, thách thức. Sự thay đổi về tư duy, nhận thức, cùng với những xung đột lợi ích, đã tạo ra những rào cản trong quá trình triển khai các chủ trương, chính sách. Việc giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội, giữa hội nhập quốc tế và giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc là những bài toán khó đòi hỏi sự nỗ lực, sáng tạo của các cấp lãnh đạo và toàn thể nhân dân thành phố. Cần nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam để giải quyết các bài toán khó này.

2.1. Những Khó Khăn Ban Đầu trong Đổi Mới Chính Trị

Thời kỳ đầu đổi mới, tư duy chính trị còn nhiều hạn chế, chưa theo kịp sự thay đổi của kinh tế. Một số cán bộ, đảng viên còn bảo thủ, trì trệ, thiếu quyết tâm thực hiện cải cách. Cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, chồng chéo, gây khó khăn cho hoạt động của các cấp chính quyền. Việc cụ thể hóa các nghị quyết, chỉ thị của Đảng thành các chương trình, kế hoạch hành động cụ thể còn chậm trễ, thiếu hiệu quả.

2.2. Áp Lực từ Quá Trình Hội Nhập Quốc Tế và Kinh Tế Thị Trường

Hội nhập quốc tế và kinh tế thị trường đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống chính trị. Cần phải điều chỉnh, hoàn thiện thể chế, chính sách để phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời phải giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Áp lực cạnh tranh, cùng với những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ để bảo vệ quyền lợi của người lao động, giải quyết các vấn đề xã hội, và đảm bảo an ninh chính trị.

III. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Lãnh Đạo Của Đảng Tại TP

Để vượt qua những thách thức và đạt được những thành tựu to lớn trong đổi mới hệ thống chính trị, Thành phố Hồ Chí Minh đã tập trung vào việc nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức Đảng. Điều này bao gồm việc chỉnh đốn Đảng, đổi mới công tác cán bộ, và tăng cường kiểm tra, giám sát. Đảng phải thực sự là hạt nhân lãnh đạo, là trung tâm đoàn kết, là người đại diện cho lợi ích của nhân dân. Cần đổi mới tư duy chính trị, nâng cao trình độ lý luận, và tăng cường khả năng dự báo tình hình.

3.1. Chỉnh Đốn Đảng Xây Dựng Đội Ngũ Cán Bộ Vững Mạnh

Công tác xây dựng Đảng được đặc biệt chú trọng, nhằm củng cố tổ chức, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên. Thực hiện tự phê bình và phê bình, đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, và các biểu hiện tiêu cực khác. Đổi mới công tác cán bộ, đảm bảo lựa chọn được những người có đức, có tài, có tâm huyết với sự nghiệp xây dựng và phát triển thành phố. Việc đánh giá cán bộ phải dựa trên hiệu quả công việc thực tế, không chạy theo thành tích, không cục bộ, địa phương.

3.2. Đổi Mới Phương Thức Lãnh Đạo của Đảng Bộ Thành Phố

Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, đảm bảo vai trò lãnh đạo toàn diện, nhưng không bao biện, làm thay công việc của chính quyền. Đảng lãnh đạo bằng chủ trương, đường lối, chính sách, và bằng công tác vận động, thuyết phục. Tăng cường đối thoại với nhân dân, lắng nghe ý kiến của các tầng lớp xã hội, và giải quyết kịp thời những bức xúc của người dân. Cần phân công, phân cấp rõ ràng trách nhiệm giữa Đảng, chính quyền, và các tổ chức đoàn thể.

IV. Giải Pháp Cải Cách Hành Chính Xây Dựng Chính Quyền Hiệu Quả

Cải cách hành chính là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh. Xây dựng một bộ máy chính quyền tinh gọn, hiệu quả, minh bạch, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân và doanh nghiệp. Đổi mới quy trình thủ tục hành chính, giảm thiểu phiền hà, tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư và kinh doanh. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ hội nhập quốc tế.

4.1. Đơn Giản Hóa Thủ Tục Hành Chính Giảm Thiểu Phiền Hà

Đổi mới quy trình thủ tục hành chính, cắt giảm những thủ tục rườm rà, phức tạp, gây tốn kém thời gian và chi phí cho người dân và doanh nghiệp. Ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lý, điều hành, nâng cao hiệu quả giải quyết công việc. Công khai, minh bạch các quy trình, thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho người dân giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước. Xây dựng cơ chế một cửa liên thông, giúp người dân giải quyết công việc nhanh chóng, thuận tiện.

4.2. Nâng Cao Chất Lượng Đội Ngũ Cán Bộ Công Chức Thành Phố

Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, và phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật kiến thức mới cho cán bộ, công chức. Xây dựng cơ chế đánh giá cán bộ dựa trên hiệu quả công việc thực tế, không chạy theo bằng cấp, không ưu ái người nhà. Thực hiện luân chuyển cán bộ, nhằm tạo điều kiện cho cán bộ rèn luyện, trưởng thành, và phòng ngừa tiêu cực.

V. Kết Quả Tác Động Đổi Mới Chính Trị Đến Kinh Tế Xã Hội TP

Đổi mới hệ thống chính trị đã tạo ra những tác động to lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh. Kinh tế tăng trưởng nhanh chóng, đời sống của người dân được nâng cao, diện mạo đô thị thay đổi từng ngày. Hội nhập quốc tế được đẩy mạnh, vị thế của thành phố trên trường quốc tế ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, và các tệ nạn xã hội. Luận án cần phân tích rõ tác động của đổi mới để có cái nhìn khách quan, chính xác.

5.1. Tăng Trưởng Kinh Tế và Nâng Cao Đời Sống Nhân Dân

Đổi mới chính trị tạo ra môi trường thuận lợi cho kinh tế phát triển, thu hút đầu tư, và tạo việc làm cho người dân. Thu nhập bình quân đầu người tăng lên, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống, và chất lượng cuộc sống được cải thiện đáng kể. Các lĩnh vực y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao cũng có những bước tiến vượt bậc. Tuy nhiên, cần phải giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển, như ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông, và an ninh trật tự.

5.2. Hội Nhập Quốc Tế và Nâng Cao Vị Thế Thành Phố

Đổi mới hệ thống chính trị giúp Thành phố Hồ Chí Minh chủ động hội nhập quốc tế, mở rộng quan hệ hợp tác với các nước trên thế giới. Thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài, chuyển giao công nghệ, và nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp. Tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế, và đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề toàn cầu. Tuy nhiên, cần phải giữ vững độc lập, tự chủ, và bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập.

VI. Kết Luận Bài Học Kinh Nghiệm Từ Đổi Mới Chính Trị Ở TP

Quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986-2013 là một bài học quý giá về sự sáng tạo, đổi mới, và quyết tâm của Đảng bộ, chính quyền, và nhân dân thành phố. Những thành công và hạn chế trong quá trình đổi mới cần được tổng kết, đánh giá một cách khách quan, khoa học, để rút ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển của thành phố trong tương lai. Những kinh nghiệm đổi mới này có thể áp dụng cho các địa phương khác. Cần tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế, và nâng cao năng lực lãnh đạo để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

6.1. Những Bài Học Thành Công Cần Phát Huy

Sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng bộ thành phố, sự đồng thuận của nhân dân, và sự năng động, sáng tạo của các cấp chính quyền là những yếu tố quan trọng tạo nên thành công của quá trình đổi mới. Cần tiếp tục phát huy những yếu tố này, đồng thời phải không ngừng đổi mới tư duy, phương pháp làm việc, và cách tiếp cận vấn đề. Việc lắng nghe ý kiến của nhân dân, và giải quyết kịp thời những bức xúc của người dân là yếu tố then chốt để giữ vững ổn định chính trị - xã hội.

6.2. Những Hạn Chế Cần Khắc Phục Để Phát Triển Bền Vững

Khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông, và các tệ nạn xã hội là những vấn đề cần được giải quyết triệt để để đảm bảo sự phát triển bền vững của thành phố. Cần có những giải pháp đồng bộ, hiệu quả, và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, và toàn xã hội. Việc tăng cường kiểm tra, giám sát, và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật là cần thiết để xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013" được tác giả Thạch Kim Hiếu thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, mã số 62 22 03 13, bảo vệ năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phan Xuân Biên và TS. Trần Thị Nhung).

Luận án xuất phát từ nhận thức về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị như một quan hệ cơ bản, tồn tại khách quan trong mối tương tác giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Trong công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng từ năm 1986, Thành phố Hồ Chí Minh giữ vị thế đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ và là đầu tàu kinh tế của vùng trọng điểm phía Nam cũng như cả nước. Mặc dù sự chuyển dịch của thành phố ghi nhận sự đóng góp trực tiếp từ đổi mới hệ thống chính trị (công tác xây dựng Đảng, cải cách hành chính, quản lý nhà nước, hoạt động Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể), các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào lĩnh vực kinh tế - xã hội. Việc nghiên cứu quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại địa bàn mới dừng ở những kết quả ban đầu, chưa có công trình hệ thống hóa toàn diện dưới góc độ khoa học lịch sử. Thực trạng này dẫn đến nhận thức chưa đồng bộ của một bộ phận cán bộ, đảng viên, gây ra một số lúng túng trong chỉ đạo và triển khai thực tiễn. Do đó, việc nghiên cứu đề tài là yêu cầu cấp thiết về mặt khoa học lịch sử và thực tiễn quản lý địa phương.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phục dựng lại quá trình thực hiện đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm cho tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị thành phố trong giai đoạn tiếp theo.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Thứ nhất, trình bày thực trạng hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 1986 và những nhu cầu bức thiết đặt ra đối với việc đổi mới hệ thống chính trị ở thành phố.
2. Thứ hai, trình bày và phân tích quá trình đổi mới hệ thống chính trị trên từng thành tố và tổng thể ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013.
3. Thứ ba, đánh giá những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế trong quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh.
4. Thứ tư, rút ra một số kinh nghiệm trong quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những đổi mới của hệ thống chính trị trên tổng thể các thành tố cấu thành tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Không gian địa lý hành chính của Thành phố Hồ Chí Minh theo các điều chỉnh địa giới qua từng thời kỳ lịch sử.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2013, phân chia thành hai thời kỳ chính là 1986–2000 và 2001–2013 (kèm khảo sát bối cảnh trước năm 1986 để làm rõ căn cứ xuất phát). Mốc 1986 mở đầu cho đường lối đổi mới toàn diện của Đảng; mốc 2001 đánh dấu việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 51/2001/QH10 sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 tác động trực tiếp đến tổ chức bộ máy nhà nước; mốc kết thúc năm 2013 gắn với sự kiện Quốc hội khóa XIII thông qua Hiến pháp năm 2013.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào công tác xây dựng Đảng bộ thành phố; tổ chức và hoạt động của hệ thống chính quyền các cấp; nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội; mối quan hệ vận hành tổng thể giữa các thành tố.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án khảo sát khối lượng tư liệu chuyên khảo, luận án, kỷ yếu và bài báo khoa học, phân chia thành hai khối nghiên cứu chính:

Khối nghiên cứu về đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam gồm ba nhóm chủ đề:

• Nhóm về tính tất yếu và vấn đề lý luận đặt ra: Tiêu biểu có công trình của Nguyễn Đức Bình, Trần Ngọc Hiên, Đoàn Trọng Truyến (1999) bàn về phương pháp luận và đặc trưng hệ thống chính trị thời kỳ quá độ; công trình của Trần Đình Hoan (2008) phân tích quan điểm, nguyên tắc đổi mới giai đoạn 2005–2020; nghiên cứu của Lê Quốc Lý (2014) làm rõ tác động qua lại giữa hệ thống chính trị với cơ sở kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Nhóm về tiến trình đổi mới hệ thống chính trị toàn quốc từ năm 1986: Công trình của Phạm Hồng Chương (2004) về sự lãnh đạo của Đảng đối với nền dân chủ chính trị giai đoạn 1986–2001; nghiên cứu của Nguyễn Đăng Dung (2006) về tổ chức bộ máy nhà nước qua các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và sửa đổi năm 2001; công trình của Nguyễn Văn Yểu và Lê Hữu Nghĩa (2006) về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; ấn phẩm của Bộ Nội vụ (2007) phân tích tổ chức nhà nước giai đoạn 1945–2007; sách chuyên khảo của Phạm Ngọc Trâm (2011) tổng kết hai chặng đường 1986–1996 và 1996–2011; luận án chính trị học của Lý Vĩnh Long (2012) phân tích mục tiêu và giải pháp đổi mới hệ thống chính trị; nghiên cứu của Đào Trí Úc và Phạm Hữu Nghị (2009) về phân cấp quản lý nhà nước. Ngoài ra còn có các luận án chuyên sâu của Trần Thành (2004) về khắc phục bệnh quan liêu, Phan Văn Hùng (2012) về hành chính phường, Đỗ Quang Khắc (2000) về thực thi quyền lực chính trị của nhân dân lao động, Nguyễn Viết Thông (1994) về đổi mới tổ chức chính trị - xã hội, Chu Văn Thành (2004) về hệ thống chính trị cơ sở, Nguyễn Thọ Ánh (2010) về chức năng giám sát phản biện của Mặt trận Tổ quốc.
• Nhóm về đổi mới chính quyền địa phương: Các nghiên cứu của Nguyễn Đăng Dung (1997, 2007) về lịch sử và cải cách chính quyền địa phương; Tô Tử Hạ, Nguyễn Hữu Trị, Nguyễn Hữu Đức (1998) về cải cách hành chính địa phương; Văn Tạo (2000) về kinh nghiệm xây dựng và quản lý chính quyền các cấp; Nguyễn Văn Thảo (2006) về hoạt động chính quyền trong nền kinh tế thị trường; đề tài của Phạm Hồng Thái (2003) và Lê Thị Vân Hạnh (2009) về mô hình chính quyền đô thị và tổ chức bộ máy theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa X; luận án của Trần Thị Diệu Oanh (2012) về phân cấp quản lý; các bài viết của Thái Vĩnh Thắng (2002), Bùi Xuân Đức (2002) cùng các bài khảo cứu kinh nghiệm quốc tế tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia của Hoàng Minh Hằng, Nguyễn Thị Hoàng, Trương Thu Trang, Lê Anh Tuấn, Phan Thị Lan Hương.

Khối nghiên cứu gắn liền với Thành phố Hồ Chí Minh:

• Đề tài cấp Bộ do Trương Đắc Linh (2009) chủ nhiệm nghiên cứu lịch sử tổ chức chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh; luận án triết học của Huỳnh Thành Lập (2009) về quan hệ biện chứng giữa chính quyền với các thành tố hệ thống chính trị thành phố; ấn phẩm do Phan Xuân Biên chủ biên (2012) với Chương X của Huỳnh Thanh Hải phân kỳ quá trình xây dựng hệ thống chính trị thành phố từ sau 1975 thành 3 giai đoạn (1975–1976, 1976–1986, 1986 đến nay).
• Nghiên cứu về Đảng bộ thành phố: Kỷ yếu tọa đàm ngành Tuyên giáo Đảng bộ thành phố (2011); luận án của Vũ Thị Nghĩa (2013) về lãnh đạo phòng chống tham nhũng; bài viết của Trương Tấn Sang (1996) trên Tạp chí Xây dựng Đảng đánh giá công tác cán bộ sau 10 năm đổi mới và tình trạng hụt hẫng cán bộ; nghiên cứu của Phan Xuân Biên (2005) về phương thức lãnh đạo của Đảng đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh, thành.
• Nghiên cứu về chính quyền và cải cách hành chính tại thành phố: Luận án của Nguyễn Hữu Nhân (2012) về Thành ủy lãnh đạo cải cách hành chính; công trình của Hồ Bá Thâm và Nguyễn Thị Hồng Diễm (2008) về động lực và lực cản cải cách hành chính; nghiên cứu của Bùi Thế Vĩnh, Phạm Phương Thảo, Mai Quốc Bình, Bùi Thiện Tích (2000) về cải cách hành chính giai đoạn 1995–1999; các bài viết của Nguyễn Tiến Dũng, Đoàn Ngọc Phúc (2004), Đào Đăng Kiên (2004), Trịnh Đức Thảo (2008) về cơ chế một cửa, một cửa liên thông; sách do Phan Xuân Biên chủ biên (2007) và đề tài của Phạm Minh Tuấn về thí điểm mô hình chính quyền đô thị.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn: Các công trình nêu trên phần lớn tiếp cận hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh dưới góc độ luật học, khoa học hành chính, triết học hoặc chính trị học; hoặc đi sâu vào từng chuyên đề hẹp (như cải cách hành chính, công tác tư tưởng, chống tham nhũng, chính quyền đô thị) trong các khung thời gian ngắn. Đến thời điểm tác giả thực hiện, chưa có công trình nào tổng kết một cách hệ thống, khách quan toàn bộ tiến trình lịch sử đổi mới hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013 trên cả ba thành tố (Đảng, chính quyền, Mặt trận và đoàn thể) dưới chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, luận án dựa trên hệ thống quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đảng cầm quyền và xây dựng nhà nước. Tác giả vận dụng khái niệm "hệ thống chính trị" được Đảng Cộng sản Việt Nam sử dụng chính thức từ Hội nghị Trung ương 6 khóa VI (tháng 3/1989), Cương lĩnh năm 1991 và được thể chế hóa trong Hiến pháp năm 1992. Cấu trúc hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh bao gồm:

• Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh giữ vai trò lãnh đạo.
• Chính quyền thành phố các cấp thực hiện quyền lực nhân dân, quản lý hành chính và kinh tế - xã hội.
• Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội (Liên đoàn Lao động, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh) thực hiện chức năng tập hợp quần chúng, giám sát và phản biện xã hội.

Luận án xác định 4 đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam:

1. Tính nhất nguyên chính trị, bảo đảm thống nhất mục tiêu và lợi ích.
2. Tổ chức bộ máy kết hợp giữa tính giai cấp sâu sắc và tính nhân dân rộng rãi.
3. Bảo đảm tính dân chủ rộng rãi đi đôi với tính nghiêm minh, tối thượng của pháp luật.
4. Bảo đảm tính tập trung thống nhất của Trung ương đồng thời phát huy tính chủ động, năng động của địa phương và cơ sở.

Về phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và phương pháp luận sử học.
• Phương pháp nghiên cứu chủ đạo: Phương pháp lịch sử (tái hiện cụ thể tiến trình biến đổi lịch đại qua hai giai đoạn 1986–2000 và 2001–2013) kết hợp phương pháp logic (phân tích bản chất, quy luật vận động, khái quát thành tựu, hạn chế và đúc kết kinh nghiệm).
• Phương pháp bổ trợ: Phân tích, tổng hợp văn bản, thống kê số liệu thực tế, đối chiếu và so sánh lịch sử.

Nguồn tư liệu nghiên cứu:

• Tư liệu gốc: Các văn kiện, nghị quyết, chỉ thị, kế hoạch, chương trình hành động của Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Thành phố Hồ Chí Minh; các báo cáo sơ kết, tổng kết định kỳ và số liệu thống kê thực tế về công tác tổ chức, cán bộ, đảng viên, cải cách hành chính từ năm 1986 đến năm 2013.
• Tư liệu thứ cấp: Các văn kiện Đại hội toàn quốc của Đảng; các bản Hiến pháp và luật liên quan; các công trình nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ và bài báo tạp chí chuyên ngành đã công bố.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích các khái niệm công cụ, khẳng định tính đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam và hệ thống chính trị tại Thành phố Hồ Chí Minh. Chương này tổng kết thành tựu của các học giả đi trước về ba nhóm vấn đề ở cấp độ toàn quốc (tính tất yếu đổi mới, tiến trình cải cách bộ máy, đổi mới chính quyền địa phương) và các nghiên cứu riêng về Thành phố Hồ Chí Minh (xây dựng Đảng, cải cách hành chính, mô hình chính quyền đô thị). Trên cơ sở chỉ rõ những nội dung đã được giải quyết và những điểm còn bỏ ngỏ, chương 1 xác lập cơ sở khoa học và định hình không gian nghiên cứu riêng cho luận án dưới góc nhìn lịch sử.

Chương 2. Hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh và quá trình đổi mới từ năm 1986 đến năm 2000

Chương 2 trình bày thực trạng hệ thống chính trị thành phố trong 10 năm trước Đổi mới (1975–1985) và diễn trình đổi mới trong giai đoạn 1986–2000.

Trước năm 1986, hệ thống chính trị thành phố vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bộc lộ các khuyết điểm được Đại hội IV Đảng bộ thành phố (tháng 10/1986) chỉ ra: bệnh quan liêu, kỷ cương lỏng lẻo, giảm sút tính tự phê bình và phê bình, phát sinh các hiện tượng tiêu cực (tham ô, hối lộ, cửa quyền, bao che, cục bộ); bộ máy hành chính cồng kềnh, trùng lắp chức năng quản lý hành chính với quản lý sản xuất kinh doanh; phương thức hoạt động của đoàn thể bị hành chính hóa, xa rời quần chúng.

Giai đoạn 1986–2000, quá trình đổi mới diễn ra trên các nội dung trọng tâm:

• Công tác chỉnh đốn Đảng và phân loại đảng viên: Triển khai Kế hoạch số 03-KH/TU (tháng 2/1988) thực hiện Nghị quyết 04-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tiếp đó, Thành ủy ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU (tháng 6/1990) về củng cố tổ chức cơ sở đảng. Đến cuối năm 1991, thành phố phân loại tại gần 1.500 cơ sở đảng (đạt 60% tổng số cơ sở), xác định 35–40% đảng viên phấn đấu tốt, 50% đảng viên đủ tư cách nhưng còn mặt yếu, và 10–15% đảng viên yếu kém. Trong 5 năm (1986–1991), Đảng bộ thành phố thi hành kỷ luật 4.189 đảng viên (chiếm 5,34% tổng số đảng viên), trong đó khai trừ và xóa tên 1.809 người (chiếm 2,3%).
• Sắp xếp bộ máy Đảng: Thực hiện Chương trình hành động tháng 9/1988 theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa VI, đến năm 1990 cơ quan Thành ủy tinh giản 3 ban (hợp nhất Ban Công nghiệp và Ban Kinh tế thành Ban Kinh tế Thành ủy; sáp nhập Ban Nông nghiệp vào Phân ban nông thôn; giải thể Ban Đối ngoại Thành ủy chuyển nhiệm vụ về Sở Ngoại vụ và Văn phòng Thành ủy); cấp quận, huyện giải thể Ban Dân vận và Ban Nội chính.
• Công tác cán bộ: Ban Thường vụ Thành ủy ban hành Chỉ thị số 19-CT/TU (ngày 25/7/1989) về quy hoạch và phân cấp quản lý cán bộ. Khảo sát năm 1990 trên 774 cán bộ diện Thành ủy quản lý cho thấy: 15% hoàn thành tốt và có triển vọng; 53% hoàn thành nhiệm vụ nhưng còn mặt yếu cần bồi dưỡng; 11% yếu cả năng lực và phẩm chất cần thay thế; 17% lớn tuổi, sức khỏe yếu. Tổng cộng có 28% cán bộ thuộc diện cần thay thế.
• Đợt chỉnh đốn Đảng theo Nghị quyết Trung ương 3 khóa VII (1992–1995): Ban hành Kế hoạch số 16/KH/TU, Kế hoạch số 21/KH-TU và Hướng dẫn số 05/HD-TU chia đảng viên thành 4 nhóm xử lý. Đến tháng 6/1993 có 876 cơ sở triển khai (39%), đến cuối năm 1993 đạt 92,6% cơ sở đảng.
• Phát triển đảng viên mới: Năm 1992 chỉ có 22,42% cơ sở đảng phát triển được đảng viên mới. Đầu năm 1995, Thành ủy ban hành Chỉ thị số 15-CT/TU mở 4 đợt phát triển đảng viên nhân kỷ niệm 65 năm ngày thành lập Đảng, kết nạp được 3.544 đảng viên mới (gấp hơn 3 lần năm 1992 và gần gấp đôi năm 1994).
• Công tác cán bộ nữ: Triển khai Chương trình hành động số 18-CTR/TU (tháng 5/1994), tỷ lệ kết nạp đảng viên nữ tăng đều qua các năm: năm 1992 đạt 22,2%; năm 1993 đạt 25,7%; năm 1994 đạt 27,89%; năm 1995 đạt 29,09%. Tỷ lệ cán bộ nữ tham gia đào tạo lý luận chính trị năm 1994 tại một số đơn vị đạt mức khá: Quận 5 đạt 32,37%; Quận 6 đạt 36,29%; huyện Thủ Đức đạt 39,44%.
• Rà soát cán bộ lãnh đạo quận - huyện năm 1993: Trong đội ngũ thường vụ quận - huyện ủy, có 41,9% hoàn thành tốt nhiệm vụ (19,25% có triển vọng), 50,1% đảm đương nhiệm vụ nhưng còn mặt yếu, 9% thuộc diện phải thay thế; thành phố quy hoạch được 1.467 cán bộ dự bị (bình quân 29 cán bộ/đơn vị, cán bộ nữ chiếm 21,93%, dưới 40 tuổi chiếm gần 60%).
• Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng: Thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 khóa VII với 4 định hướng (lãnh đạo Mặt trận và đoàn thể; cải tiến việc ra nghị quyết; thực hiện kiểm tra; cải tiến lề lối làm việc, giảm họp hành, bám sát thực tiễn cơ sở).

Bảng tổng hợp số liệu công tác tổ chức, cán bộ và đảng viên Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh (1986–1995):

Chỉ tiêu thống kê	Mốc thời gian	Số lượng / Tỷ lệ thực tế
Đảng viên bị xử lý kỷ luật toàn Đảng bộ	1986–1991	4.189 đảng viên (5,34% tổng số đảng viên)
Đảng viên bị xóa tên và khai trừ khỏi Đảng	1986–1991	1.809 đảng viên (2,30% tổng số đảng viên)
Tỷ lệ cơ sở đảng kết nạp được đảng viên mới	Năm 1992	22,42% tổng số tổ chức cơ sở đảng
Số lượng đảng viên mới được kết nạp	Năm 1995	3.544 đảng viên (tăng gấp hơn 3 lần năm 1992)
Cán bộ diện Thành ủy quản lý cần thay thế	Năm 1990	28,00% (trên tổng số 774 cán bộ khảo sát)
Cán bộ thường vụ quận - huyện ủy phải thay thế	Năm 1993	9,00% (trên tổng số cán bộ rà soát)
Tỷ lệ đảng viên nữ được kết nạp mới	1992 – 1995	1992: 22,20% ; 1993: 25,70% ; 1994: 27,89% ; 1995: 29,09%
Tỷ lệ cơ sở đảng triển khai NQ TW 3 khóa VII	Cuối năm 1993	92,60% tổng số cơ sở đảng

Chương 3. Quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2001 đến năm 2013

Chương 3 phân tích tiến trình đổi mới hệ thống chính trị trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 51/2001/QH10 sửa đổi Hiến pháp năm 1992 và yêu cầu quản lý đô thị loại đặc biệt. Nội dung chương phản ánh bốn mảng công tác chính:

• Yêu cầu tiếp tục đổi mới: Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường, gia tăng dân số cơ học và áp lực hạ tầng đô thị đặt ra yêu cầu phải nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và năng lực lãnh đạo chính trị.
• Nâng cao năng lực lãnh đạo, đổi mới công tác cán bộ và phương thức lãnh đạo của Đảng: Kiện toàn tổ chức cơ sở đảng tại các khu phố, ấp và doanh nghiệp ngoài nhà nước; thực hiện luân chuyển cán bộ; áp dụng quy trình đánh giá cán bộ gắn với kết quả công việc; đổi mới phương thức ban hành nghị quyết theo hướng chuyên đề, tập trung vào các vấn đề dân sinh bức xúc.
• Đổi mới tổ chức bộ máy chính quyền và đẩy mạnh cải cách hành chính: Triển khai chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước; triển khai cơ chế "một cửa, một dấu", sau đó mở rộng mô hình "một cửa liên thông" tại quận, huyện và sở, ngành; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền giữa chính quyền thành phố và quận, huyện; nghiên cứu và triển khai thí điểm đề án mô hình chính quyền đô thị; ứng dụng công nghệ thông tin trong cung cấp dịch vụ công trực tuyến, công khai quy trình thủ tục và tiếp nhận phản hồi từ công dân.
• Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội: Chuyển dịch phương thức vận động từ hành chính hóa sang bám sát cơ sở; triển khai các phong trào xã hội hóa, xóa đói giảm nghèo; từng bước thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội đối với các chính sách phát triển kinh tế - xã hội và các dự án dân sinh tại địa phương.

Chương 4. Nhận xét và một số kinh nghiệm rút ra từ quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 4 tổng kết các đánh giá khoa học và bài học lịch sử của công trình:

• Nhận xét tổng thể: Quá trình đổi mới hệ thống chính trị thành phố từ năm 1986 đến năm 2013 là một quá trình liên tục, chuyển đổi từ mô hình quản lý tập trung quan liêu sang hệ thống vận hành phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá thành tựu và hạn chế:
  • Thành tựu: Giữ vững ổn định chính trị; tổ chức bộ máy được sắp xếp theo hướng tinh gọn; chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên từng bước nâng lên; cải cách hành chính đạt chuyển biến thực chất thông qua cơ chế một cửa liên thông; vai trò giám sát của Mặt trận và đoàn thể được củng cố.
  • Hạn chế: Năng lực lãnh đạo ở một số tổ chức cơ sở đảng chưa theo kịp yêu cầu; bộ máy hành chính ở một số khâu còn tình trạng trùng chéo thẩm quyền; công tác quy hoạch, luân chuyển cán bộ có lúc còn lúng túng; mức độ hài lòng của người dân đối với dịch vụ hành chính công ở một số lĩnh vực chưa cao.
• Phân tích tác động: Luận án luận giải tác động tương hỗ giữa đổi mới hệ thống chính trị với thành tựu phát triển kinh tế - xã hội, khẳng định sự đổi mới phương thức lãnh đạo và cải cách hành chính là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư và giữ vững an sinh xã hội trên địa bàn thành phố.
• Bài học kinh nghiệm: Rút ra các bài học về bảo đảm nguyên tắc Đảng lãnh đạo toàn diện; xuất phát từ thực tiễn địa phương để đề xuất cơ chế quản lý đô thị đặc thù; phân định rõ chức năng quản lý hành chính nhà nước với sản xuất kinh doanh; coi trọng công tác quy hoạch, đào tạo cán bộ; phát huy thực chất quyền làm chủ và sự đồng thuận của nhân dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định 4 đóng góp mới về mặt khoa học:

1. Phục dựng lại một cách có hệ thống quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013 dưới góc độ khoa học lịch sử.
2. Phân tích và làm rõ tác động qua lại của quá trình đổi mới hệ thống chính trị đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới.
3. Đánh giá khách quan các thành tựu, hạn chế và chỉ ra nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế trong quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại địa bàn thành phố.
4. Rút ra các đặc điểm và bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho việc tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị thành phố trong giai đoạn hiện nay và tương lai.

Về ý nghĩa lý luận và thực tiễn:

• Ý nghĩa lý luận: Làm rõ thêm vị trí, vai trò của từng thành tố cấu thành hệ thống chính trị (Đảng, chính quyền, Mặt trận và đoàn thể) và mối liên hệ qua lại hữu cơ giữa chúng trong tiến trình đổi mới đồng bộ; bước đầu khái quát một số nguyên tắc và quy luật đổi mới hệ thống chính trị cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong thời kỳ quá độ.
• Ý nghĩa thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng cho các cấp ủy Đảng, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh trong việc xây dựng chủ trương, hoàn thiện cơ chế quản lý đô thị đặc thù và tinh gọn bộ máy; đóng góp tài liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử địa phương và giảng dạy chuyên ngành Lịch sử Đảng, Lịch sử Việt Nam, Xây dựng Đảng và Quản lý hành chính nhà nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

• Về phạm vi thời gian: Mốc khảo sát kết thúc vào năm 2013 (thời điểm ban hành Hiến pháp năm 2013), do đó luận án chưa bao quát được các diễn biến mới của hệ thống chính trị thành phố trong giai đoạn từ năm 2014 trở đi, đặc biệt là việc triển khai Nghị quyết số 54/2017/QH14 và các mô hình tổ chức bộ máy chính quyền đô thị sau năm 2020.
• Về nguồn dữ liệu: Do tính chất chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, nguồn tài liệu phân tích chủ yếu dựa trên hệ thống văn kiện, báo cáo lưu trữ thành văn của Đảng bộ và chính quyền thành phố; công trình chưa kết hợp các cuộc điều tra xã hội học định lượng quy mô lớn về mức độ hài lòng của các tầng lớp nhân dân đối với hệ thống chính trị.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khung thời gian nghiên cứu từ năm 2014 đến nay nhằm làm rõ quá trình triển khai Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết đặc thù của Quốc hội đối với Thành phố Hồ Chí Minh.
• Nghiên cứu so sánh lịch sử giữa quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại Thành phố Hồ Chí Minh với các đô thị đặc biệt hoặc đô thị loại I trực thuộc Trung ương khác trong cả nước.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Sử dụng công trình làm tài liệu tham khảo cho các môn học Lịch sử Việt Nam hiện đại, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Chính trị học, Khoa học quản lý hành chính công. Đặc biệt, hệ thống số liệu lưu trữ về công tác cán bộ, sàng lọc đảng viên giai đoạn 1986–1995 có giá trị tư liệu cao.
• Cán bộ lãnh đạo, chuyên viên tham mưu chính sách của Thành phố Hồ Chí Minh: Tham khảo các phân tích lịch sử về sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai cơ chế một cửa liên thông và thí điểm chính quyền đô thị để xây dựng đề án vị trí việc làm và cải cách hành chính hiện hành.
• Cán bộ làm công tác Đảng, Mặt trận và đoàn thể chính trị - xã hội: Tiếp thu các kinh nghiệm về quy hoạch cán bộ trẻ, cán bộ nữ, phương thức xử lý tình trạng hụt hẫng cán bộ và phương thức tập hợp quần chúng nhân dân trong điều kiện kinh tế nhiều thành phần.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả luận án lựa chọn giới hạn thời gian nghiên cứu từ năm 1986 đến năm 2013 và phân kỳ thành hai giai đoạn 1986–2000 và 2001–2013? Năm 1986 là thời điểm Đảng khởi xướng đường lối đổi mới toàn diện. Năm 2013 là mốc Quốc hội khóa XIII ban hành Hiến pháp năm 2013, đánh dấu sự chuyển biến mới về tổ chức bộ máy nhà nước. Mốc phân kỳ năm 2001 được chọn do Quốc hội khóa X ban hành Nghị quyết số 51/2001/QH10 sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992, tác động trực tiếp đến tổ chức và vận hành bộ máy chính quyền các cấp.

2. Thực trạng phân loại đảng viên và xử lý kỷ luật tại Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1986–1991 diễn ra như thế nào? Theo báo cáo thực hiện Nghị quyết 11-NQ/TU, tính đến cuối năm 1991 qua phân loại tại gần 1.500 cơ sở (60% tổng số cơ sở đảng): có 35–40% đảng viên phấn đấu tốt; 50% đảng viên đủ tư cách nhưng còn mặt yếu; 10–15% thuộc loại yếu kém. Trong 5 năm (1986–1991), Đảng bộ thành phố đã kỷ luật 4.189 đảng viên (chiếm 5,34% tổng số đảng viên), trong đó khai trừ và xóa tên 1.809 đảng viên (chiếm 2,3%).

3. Bộ máy cơ quan Thành ủy và quận - huyện ủy Thành phố Hồ Chí Minh được sắp xếp, tinh giản ra sao trong giai đoạn 1988–1990? Thực hiện Chương trình hành động tháng 9/1988 theo Nghị quyết Trung ương 5 khóa VI, đến năm 1990 cơ quan Thành ủy đã giảm 3 ban: nhập Ban Công nghiệp với Ban Kinh tế thành Ban Kinh tế Thành ủy; nhập Ban Nông nghiệp vào Phân ban nông thôn; giải thể Ban Đối ngoại Thành ủy chuyển nhiệm vụ về Sở Ngoại vụ và Văn phòng Thành ủy. Cấp quận, huyện giải thể 2 ban là Ban Dân vận và Ban Nội chính.

4. Khảo sát công tác cán bộ diện Thành ủy quản lý năm 1990 và rà soát cán bộ năm 1993 phản ánh thực tế gì? Khảo sát năm 1990 trên 774 cán bộ diện Thành ủy quản lý ghi nhận: 15% hoàn thành tốt và có triển vọng; 53% hoàn thành nhiệm vụ nhưng còn mặt yếu; 11% yếu cả năng lực và phẩm chất; 17% lớn tuổi sức khỏe yếu; tổng cộng có 28% cán bộ phải thay thế. Năm 1993, rà soát thường vụ quận - huyện ủy xác định có 9% phải thay thế, đồng thời đưa vào quy hoạch 1.467 cán bộ dự bị (nữ chiếm 21,93%, dưới 40 tuổi chiếm gần 60%).

5. Khái niệm và đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam được luận án xác định theo cơ sở lý luận nào? Luận án xác định khái niệm hệ thống chính trị dựa trên các văn kiện chính thức của Đảng từ Hội nghị Trung ương 6 khóa VI (1989), Cương lĩnh 1991 và Hiến pháp 1992. Cấu trúc gồm Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội. Bốn đặc thù cơ bản gồm: tính nhất nguyên chính trị; kết hợp tính giai cấp sâu sắc với tính nhân dân rộng rãi; kết hợp dân chủ rộng rãi với kỷ cương pháp luật; bảo đảm tập trung thống nhất của Trung ương đi đôi với phát huy tính chủ động của cơ sở.

Kết luận

Luận án tiến sĩ lịch sử của tác giả Thạch Kim Hiếu là công trình chuyên khảo phục dựng có hệ thống quá trình đổi mới hệ thống chính trị tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến năm 2013 trên cả ba thành tố: Đảng bộ, chính quyền và Mặt trận Tổ quốc cùng các đoàn thể. Dựa trên nguồn tư liệu gốc phong phú và phương pháp lịch sử - logic, công trình đã làm rõ tính tất yếu khách quan, các bước điều chỉnh tổ chức bộ máy, công tác cán bộ và cải cách hành chính của thành phố qua hai giai đoạn 1986–2000 và 2001–2013. Các phân tích khoa học và bài học kinh nghiệm đúc kết từ luận án cung cấp luận cứ lịch sử phục vụ việc nghiên cứu học thuật và công tác quản lý đô thị hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2. Hệ thống chính trị Thành phố Hồ Chí Minh và quá trình đổi mới từ năm 1986 đến năm 2000 Chương 3. Đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2001 đến năm 2013 Chương 4.

Nhận xét và một số kinh nghiệm rút ra từ quá trình đổi mới hệ thống chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Khái niệm hệ thống chính trị Trước khi bước vào nghiên cứu tổng quan cũng như toàn bộ đề tài, cần thống nhất khái niệm “hệ thống chính trị”. Vì ngay trong tổng quan này, khái niệm hệ thống chính trị cũng được đề cập và nhắc đến nhiều lần.

Khái niệm “hệ thống chính trị” được Đảng Cộng sản Việt Nam sử dụng lần đầu tiên trong Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VI) tháng 3/1989, sau đó Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được thông qua tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng (năm 1991) đã khẳng định: “Toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị ở nước ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân”[38, tr. Về mặt pháp lý, khái niệm HTCT Việt Nam được đề cập đầu tiên vào năm 1992, trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992. Từ đó cho đến nay, trong những văn kiện, sách, báo, tạp chí, công trình nghiên cứu chính trị ở nước ta ngày càng sử dụng rộng rãi khái niệm HTCT, HTCT xã hội chủ nghĩa thay cho khái niệm hệ thống chuyên chính vô sản trước đây. Từ tất cả những nghiên cứu đã được tổng kết có thể hiểu HTCT xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một chỉnh thể gồm các thiết chế chính trị là: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, MTTQ Việt Nam và các đoàn thể nhân dân (bao gồm Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam; Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam) được tổ chức từ Trung ương đến cơ sở, hoạt động nhằm duy trì và bảo vệ quyền lực, lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam.

So với HTCT của một số nước, HTCT Việt Nam có tính đặc thù sau đây: Một là, HTCT Việt Nam là một hệ thống tổ chức nhất nguyên chính trị; bảo đảm tính thống nhất về mục tiêu và lợi ích. Hai là, tổ chức bộ máy của HTCT Việt Nam vừa thể hiện được tính giai cấp sâu sắc, vừa thể hiện được tính nhân dân rộng rãi. Ba là, tổ chức bộ máy của HTCT Việt Nam vừa bảo đảm được tính dân chủ rộng rãi, đồng thời bảo đảm được tính nghiêm minh, tối thượng của pháp luật. Bốn là, tổ chức của HTCT Việt Nam vừa bảo đảm tính tập trung thống nhất trong hoạt động, đồng thời cũng phát huy được tính năng động, chủ động của các cấp từ Trung ương đến cơ sở.