PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, VIẾT LUẬN VĂN, LUẬN ÁN NGÀNH LUẬT (Sách tham khảo) Hà Nội – 2015 Đồng chủ biên PGS.TS Vũ Công Giao – PGS.TS Nguyễn Hoàng Anh Nhóm tác giả Nguyễn Hoàng Anh Bùi Ngọc Sơn Nguyễn Đăng Dung Nguyễn Minh Tâm Nguyễn Thùy Dương Phạm Hồng Thái Mai Hải Đăng Nguyễn Bích Thảo Nguyễn Anh Đức Phạm Thị Duyên Thảo Vũ Công Giao Mai Văn Thắng Nguyễn Phú Hải Bùi Hải Thiêm Nguyễn Huy Hoàng Đặng Minh Tuấn Trần Kiên Nguyễn Minh Tuấn Maleiha Malik Nguyễn Tiến Vinh Hoàng Thị Kim Quế Đào Trí Úc GIỚI THIỆU Nghiên cứu khoa học là một hoạt động trí tuệ cao, đòi hỏi phải nắm vững phương pháp luận và biết vận dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp với từng bối cảnh và chủ đề mới có thể đạt được kết quả tốt. Giống như ở các cơ sở đào tạo, nghiên cứu khác ở Việt Nam, hiệu quả hoạt động nghiên cứu khoa học của học viên cao học và nghiên cứu sinh (thể hiện ở việc viết luận văn, luận án) ở Khoa Luật ĐHQG Hà Nội còn hạn chế. Một trong những nguyên nhân chính của tình trạng này là do nghiên cứu sinh, học viên thiếu kiến thức và kỹ năng nghiên cứu. Trước tình hình đó, để trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ các nghiên cứu sinh và học viên cao học trong quá trình viết luận án, luận văn, Bộ môn Hiến pháp-Hành chính và Bộ môn Lý luận-Lịch sử Nhà nước & Pháp luật thuộc Khoa Luật ĐHQG Hà Nội đã phối hợp tổ chức một hội thảo tập huấn về phương pháp nghiên cứu khoa học ngành luật vào ngày 6/6/2015, với sự hỗ trợ của Alpha Books, Viện Chính sách công và Pháp luật và Luật sư Nguyễn Hưng Quang.
Hội thảo đã thu hút hàng trăm giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên của hai bộ môn, ngoài ra còn có giảng viên của một số bộ môn khác của Khoa Luật và của một số cơ sở đào tạo luật ở Hà Nội. Sau khi kết thúc hội thảo, theo nguyện vọng của một số đại biểu, chúng tôi quyết định tập hợp các tham luận và bổ sung một số bài viết để xuất bản cuốn sách này, nhằm cung cấp cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành luật mà không có cơ hội tham gia hội thảo một tài liệu tham khảo trong quá trình viết luận án, luận văn, khóa luận. Cuốn sách này không phải là một tài liệu hướng dẫn mà chỉ là một tài liệu tham khảo. Tuy nhiên, chúng tôi hy vọng cuốn sách sẽ góp phần giúp người đọc hiểu rõ và vận dụng tốt hơn các phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của ngành luật.
Một lần nữa, chúng tôi chân thành cám ơn Alpha Books, Viện Chính sách công và Pháp luật và Luật sư Nguyễn Hưng Quang đã hỗ trợ tổ chức hội thảo nêu trên. Chúng tôi đặc biệt chân thành cám ơn Trung tâm Kinh doanh Xuất bản và Phát hành sách thuộc Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã hỗ trợ xuất bản cuốn sách này. Do những giới hạn về nguồn lực và thời gian, cuốn sách này khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót. Chúng tôi mong nhận được sự góp ý chân tình của bạn đọc để có thể hoàn thiện ấn phẩm này trong những lần tái bản về sau.
Hà Nội, tháng 7 năm 2015 MỤC LỤC 1. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu trong khoa học xã hội: Khái niệm, nội dung, kinh nghiệm áp dụng GS.TSKH Đào Trí Úc 2. Phương pháp luận nghiên cứu luật học GS.TS Nguyễn Đăng Dung 3. Chọn chủ đề, xây dựng đề cương nghiên cứu khoa học GS.TS Hoàng Thị Kim Quế 4.
Tìm kiếm, thu thập, phân tích dữ liệu, tài liệu và viết tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài GS.TS Phạm Hồng Thái 5. Một số kinh nghiệm nghiên cứu luật TS. Viết luận là gì? Phương pháp viết luận án tiến sĩ GS. Lựa chọn đề tài nghiên cứu khoa học TS.
Đặng Minh Tuấn 8. Dàn ý nghiên cứu và triển khai dàn ý nghiên cứu PGS.TS Nguyễn Hoàng Anh 9. Xác định câu hỏi nghiên cứu xây dựng và chứng minh luận điểm khoa học TS. Nguyễn Bích Thảo 10.
Trung thực và trích dẫn trong nghiên cứu khoa học NCS. Trần Kiên – PGS.TS Vũ Công Giao 11. Trích dẫn trong nghiên cứu khoa học pháp lý – nguyên tắc, cách thức và bình luận TS. Nguyễn Minh Tuấn 12.
Một số vấn đề về xây dựng đề cương và trích dẫn trong luận văn, luận án TS. Tìm nguồn và trích dẫn nguồn từ Internet trong nghiên cứu luật học TS. Bùi Hải Thiêm 14.Khai thác và sử dụng thông tin, nguồn tài liệu tham khảo trên Internet trong viết luận văn, luận án TS. Nguyễn Tiến Vinh 15.
Những nội dung cơ bản của quy tắc trích dẫn nguồn theo phong cách Harvard và Bộ quy tắc Bluebook TS. Nguyễn Bích Thảo – ThS. Nguyễn Anh Đức 16. Cách trích dẫn và lập danh sách tài liệu tham khảo theo chuẩn Chicago ThS.
Nguyễn Minh Tâm – ThS. Nguyễn Thùy Dương 17. Tiêu chuẩn trích dẫn trong nghiên cứu luật học của Đại học Oxford Nguyễn Huy Hoàng 18. Một số khía cạnh thực tiễn cần chú ý khi viết luận văn, luận án PGS.TS Vũ Công Giao 19.
Một số vấn đề đáng lưu ý khi viết luận văn thạc sỹ luật học TS. Phạm Thị Duyên Thảo 20. Một số yêu cầu khi nghiên cứu luật học Nguyễn Phú Hải 21Những yêu cầu về luận văn thạc sỹ và luận án tiến sỹ ở Đại học quốc gia Hà Nội TS. Mai Hải Đăng 22.
Một số kinh nghiệm về nghiên cứu tiến sĩ luật ở Australia NCS. Bùi Tiến Đạt PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRONG KHOA HỌC XÃ HỘI: KHÁI NIỆM, NỘI DUNG, KINH NGHIỆM ÁP DỤNG GS. Phương pháp luận nghiên cứu khoa học xã hội Có nhiều cách hiểu khác nhau xung quanh khái niệm phương pháp luận, chẳng hạn hiểu đó là “cơ sở phương pháp luận”, là “phương pháp luận”, là “các phương pháp tiếp cận”, là “các nguyên tắc nhận thức”, là “hệ thống các cách thức”, dùng để nhận thức và cải tạo thực tại, để tổ chức hoạt động của con người và của xã hội, v.v… Không phải một tập hợp bất kỳ nào các biện pháp và cách nhận thức đều có thể được coi là phương pháp luận. Chỉ những phương thức nào cho phép tìm ra được những hướng chung nhất của quá trình nhận thức và xuất phát điểm của việc tiếp cận thực tiễn, đánh giá phương pháp và kết quả của hoạt động nhận thức thì mới có thể là phương pháp luận của hoạt động đó.
Nếu lý luận là kết quả của quá trình nhận thức thì phương pháp luận là những cơ sở xuất phát điểm, những thông tin dùng để thu nhận, để khẳng định kết quả đó. Đến lượt mình, lý luận, nếu có đủ khả năng làm phương tiện cho sự nhận thức tiếp theo, sẽ lại trở thành cơ sở phương pháp luận. Nhưng lý luận chỉ có thể trở thành phương pháp luận khi lý luận đó được đúc kết thành những nguyên tắc – tức là những nguyên tắc xuất phát điểm cho phép quan sát và nhận thức hiện tượng, khám phá ra tri thức trong những lĩnh vực nhất định. Lý luận cũng có thể là phương pháp nhận thức khi tri thức của nó được biểu thị dưới dạng các định luật, tức là những khái niệm nhằm biểu thị mối liên hệ cơ bản nhất, ổn định nhất và nổi bật nhất của hiện tượng hoặc sự vật.
Các nguyên tắc và các định luật còn được cụ thể hóa dưới dạng phạm trù, tức là những khái niệm nền tảng nhất, cơ bản nhất dùng để tạo dựng lại trong ý thức toàn bộ thực chất của đối tượng, những dấu hiệu chính yếu nhất của nó. Từ đó, có thể nói rằng, phương pháp luận, đó là một hệ thống các nguyên tắc, định luật, phạm trù có liên hệ và tác động lẫn nhau tạo nên phương thức (cách thức) của hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn. Bởi vì các nguyên tắc, các phạm trù, v.v… tạo thành phương pháp luận khoa học có nhiều cấp độ, do đó người ta phân biệt phương pháp luận chung (triết học) và phương pháp luận chuyên ngành khoa học. Đối với các khoa học xã hội, các khoa học chính trị và pháp lý, phương pháp luận của chúng là hệ thống các nguyên tắc, các định luật, các phạm trù về mặt triết học, xã hội học cũng như ở phạm vi chuyên ngành pháp lý, được dùng làm phương thức để nhận thức và cải tạo thực tiễn xã hội, Nhà nước và pháp luật trên cơ sở thế giới quan khoa học.
Nói * Khoa Luật ĐHQG Hà Nội. Chủ tịch Hội đồng Viện IPL. Nguyên Chủ tịch Hội đồng Học hàm ngành luật. 1 cách khác, đó là những cấp độ biểu hiện khác nhau của các nguyên tắc, phạm trù … mà ta dùng để nhận thức các hiện tượng thuộc xã hội, về hệ thống chính trị, về Nhà nước và pháp luật.
Đó có thể là các mức độ sau đây: a) Các nguyên tắc, định luật, phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng có tác dụng làm sáng tỏ các hiện tượng và quá trình của tự nhiên, của xã hội và của tư duy ở mức độ khái quát nhất. Chẳng hạn, nếu nắm vững nội dung của quy luật biện chứng của quá trình chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất, chúng ta sẽ hiểu được tính phổ biến của hành vi pháp luật, vai trò của quy phạm pháp luật như là một mô hình đã được xác lập tương đối ổn định từ nhiều hành vi xã hội. Hoặc chẳng hạn, khi nói về những hình thức tổ chức quyền lực Nhà nước, lý luận về Nhà nước sẽ rất cần đến sự hiểu biết sâu sắc về mối liên hệ giữa bản chất và hiện tượng, nội dung và hình thức, cái chung và cái riêng, quá trình tiếp nhận pháp luật nước ngoài trong hệ thống pháp luật của quốc gia diễn ra như một quá trình phủ định biện chứng, v.v… a) Các nguyên tắc, định luật và phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử chỉ rõ cơ sở khách quan của sự tồn tại và sự phát triển của xã hội loài người ở tất cả các giai đoạn – tri thức về xã hội. Ví dụ, khi nói đến bản chất của quyền lực Nhà nước của ta và cơ sở chính trị - xã hội của nó, cần phải xuất phát từ lịch sử tương quan giai cấp và nội dung của cuộc đấu tranh giai cấp trước khi giành được chính quyền.
Đó chính là cơ sở phương pháp luận được xác định từ phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử về giai cấp và đấu tranh giai cấp, nghĩa duy vật lịch sử về giai cấp và đấu tranh giai cấp, về chuyên chính vô sản, về dân chủ, v.
