phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung đƣợc trình bày trong 3 chƣơng Chƣơng 1: Những lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của Ngân hàng thƣơng mại Chƣơng 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh tại NHTMCP Ngoại Thƣơng Việt Nam Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh tại NHTMCP Ngoại Thƣơng Việt Nam 4 CHƢƠNG 1 NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. LÝ THUYẾT VỀ CẠNH TRANH 1. Khái niệm cạnh tranh Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về cạnh tranh trong các lĩnh vực kinh tế xã hội. Ở đây, thuật ngữ cạnh tranh đƣợc tiếp cận dƣới góc độ trong lĩnh vực kinh tế, một dạng cụ thể của cạnh tranh.
Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì: Cạnh tranh trong kinh doanh là hoạt động ganh đua giữa những ngƣời sản xuất hàng hoá, giữa các thƣơng nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trƣờng, bị chi phối bởi quan hệ cung - cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ, thị trƣờng có lợi nhất. Quan niệm này đã xác định rõ các chủ thể của cạnh tranh là các chủ thể kinh tế và mục đích của họ là nhằm giành đƣợc các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trƣờng có lợi nhất. [23] Từ điển kinh tế kinh doanh Anh - Việt định nghĩa: Cạnh tranh là sự đối địch giữa các hãng kinh doanh trên cùng một thị trƣờng để giành đƣợc nhiều khách hàng, do đó nhiều lợi nhuận hơn cho bản thân, thƣờng là bằng cách bán theo giá cả thấp nhất hay cung cấp một chất lƣợng hàng hoá tốt nhất. Quan niệm này khẳng định cạnh tranh diễn ra giữa các doanh nghiệp hoạt động trên cùng một thị trƣờng nhằm mục đích tối đa hoá lợi nhuận; đồng thời, cũng chỉ ra hai phƣơng thức cạnh tranh cơ bản là hạ thấp giá bán hoặc nâng cao chất lƣợng sản phẩm của doanh nghiệp.
Quan niệm này trực diện và rõ ràng hơn nhƣng cũng có phạm vi hẹp hơn quan niệm đầu tiên về cạnh tranh. [22] Theo giáo trình Kinh tế học chính trị Mác – Lênin cho rằng: Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh về kinh tế giữa các chủ thể tham gia sản xuất – kinh doanh với nhau nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất – 5 kinh doanh, tiêu thụ hàng hoá và dịch vụ để thu hút đƣợc nhiều lợi ích nhất cho mình. Mục tiêu của cạnh tranh là giành lợi ích, lợi nhuận lớn nhất, bảo đảm sự tồn tại và phát triển của chủ thể tham gia cạnh tranh. [2] Đứng trên quan điểm ngƣời bán, P.Samuelson định nghĩa: “Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng, thị trƣờng”.[26] Chú trọng hơn đến tính chất cạnh tranh và phƣơng pháp cạnh tranh, Giáo sƣ Tôn Thất Nguyễn Thiêm cho rằng: “Cạnh tranh trên thƣơng trƣờng phải là cạnh tranh lành mạnh, cạnh tranh không phải để diệt trừ đối thủ của mình mà là để đem lại cho khách hàng những giá trị gia tăng cao hơn hoặc/và mới lạ hơn để khách hàng lựa chọn mình chứ không phải đối thủ của mình.”[27] Các quan niệm trên đây có sự khác biệt trong diễn đạt và phạm vi, nhƣng có những nét tƣơng đồng về nội dung.
Từ đó, có thể đƣa ra một quan niệm tổng quát sau đây về cạnh tranh trong nền kinh tế thị trƣờng: Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm mọi biện pháp để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đã hoá lợi ích, đối với người sản xuất – kinh doanh là lợi nhuận, đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi. Cạnh tranh trong lĩnh vực kinh tế có những đặc trƣng sau: - Mang bản chất của mối quan hệ kinh tế giữa các chủ thể kinh tế với nhau. Nói đến cạnh tranh là nói đến một quá trình có sự tham gia của nhiều chủ thể.
Nếu chỉ có một chủ thể (độc quyền) thì không có cạnh tranh nhƣng nếu có nhiều chủ thể mà không cùng một mục tiêu thì cạnh tranh, sức ép cạnh tranh cũng giảm xuống. Do vậy, các chủ thể phải có cùng mục tiêu thì mới xảy ra cạnh tranh. 6 - Các chủ thể cạnh tranh đều phải tuân thủ những ràng buộc chung nhằm hƣớng tới sự cạnh tranh mang tính lành mạnh. - Phƣơng pháp cạnh tranh rất đa dạng, không chỉ dừng lại ở việc bán giá thấp hay nâng cao chất lƣợng sản phẩm mà còn bằng sự đa dạng về chủng loại sản phẩm, bằng các dịch vụ khách hàng… - Cạnh tranh diễn ra trong khoảng thời gian và không gian cố định.
Cạnh tranh doanh nghiệp là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trên thị trƣờng nhằm tạo lợi thế cho mình và thu đƣợc nhiều lợi nhuận hơn, là sự tranh giành về lợi ích giữa các chủ thể tham gia thị trƣờng, bao gồm những ngƣời mua và những ngƣời bán. Ngƣời tiêu dùng, với vai trò là ngƣời mua, luôn luôn mong muốn mua đƣợc những loại hàng hoá đáp ứng nhu cầu của họ với giá rẻ nhất; còn các doanh nghiệp, với tƣ cách là ngƣời bán, luôn muốn bán đƣợc nhiều hàng hoá và thu đƣợc lợi nhuận cao nhất. Các doanh nghiệp vừa tìm cách giảm thiểu chi phí sản xuất, vừa phải giành giật khách hàng và mở rộng thị trƣờng cho sản phẩm của mình và đây là cơ sở để cho cạnh tranh xuất hiện. Cạnh tranh là cuộc chạy đua khốc liệt mà doanh nghiệp muốn tồn tại thì không đƣợc lẩn tránh, phải trực tiếp đối đầu với thử thách, tìm ra những giải pháp để giành thắng lợi trong cuộc chiến đó.
Nói cách khác là các doanh nghiệp phải nâng cao khả năng cạnh tranh của mình. Phân loại cạnh tranh Thứ nhất; Căn cứ vào thị trƣờng bao gồm cạnh tranh trên thị trƣờng đầu vào và cạnh tranh trên thị trƣờng sản phẩm - Cạnh tranh trên các thị trƣờng đầu vào nhằm giành đƣợc các nguồn lực sản xuất có chất lƣợng tốt và chi phí thấp nhất. - Cạnh tranh trên thị trƣờng sản phẩm là nhằm chiếm lĩnh thị trƣờng, tăng thị phần và giành khách hàng Thứ hai, hủ thể tham gia thị trƣờng cạnh tranh đƣợc chia thành 3 loại. 7 - Cạnh tranh giữa ngƣời mua và ngƣời bán: Ngƣời bán muốn bán hàng hoá của mình với giá cao nhất, còn ngƣời mua muốn bán hàng hoá của mình với gái cao nhát, còn ngƣời mua muốn mức với giá thấp nhất.
Giá cả cuối cùng đƣợc hình thành sau quá trình thƣơng lƣợng giữ hai bên. - Cạnh tranh giữa những ngƣời mua với nhau: Mức độ cạnh tranh phụ thuộc vào quan hệ cùng cầu trên thị trƣờng. Khi cung nhỏ hơn cầu thì cuộc cạnh tranh trở nên gay gắt, giá cả hàng hoá và dịch vụ sẽ tăng lê, ngƣời mua phải chấp nhận giá cao để mua đƣợc hàng hoá mà họ cần. - Cạnh tranh giữa những nguời bán với nhau: Là cuộc cạnh tranh nhằm giành giật khách hàng và thị trƣờng, kết quả là giá cả giảm xuống và có lợi cho ngƣời mua.
Trong cuộc cạnh tranh này, doanh nghiệp nào tỏ ra đuối sức, không chịu đƣợc sức ép sẽ phải rút lui khỏi thị trƣờng, nhƣờng thị phần của mình cho các đối thủ mạnh hơn. Thứ ba; Căn cứ vào tính chất cạnh tranh cạnh tranh đƣợc phân thành 3 loại. - Cạnh tranh hoàn hảo: Là hình thức cạnh tranh giữa nhiều ngƣời bán trên thị trƣờng trong đó không ngƣời nào có đủ ƣu thế khống chế giá cả trên thị trƣờng. Các sản phẩm bán ra đều đƣợc ngƣời mua xem là đồng thức, tức là không khác nhau về quy cách, phẩm chất mẫu mã.
Để chiến thắng trong cuộc cạnh tranh các doanh nghiệp buộc phải tìm cách giảm chi phí, hạ giá thành hoặc làm khác biệt hoá sản phẩm của mình so với các đối thủ cạnh tranh. - Cạnh tranh không hoàn hảo: Là hình thức cạnh tranh giữa những ngƣời bán có các sản phẩm không đồng nhất với nhau. Mỗi sản phẩn đều mang hình ảnh hay uy tín khác nhau cho nên để giành đƣợc ƣu thế trong cạnh tranh, ngƣời bán phải sử dụng các công cụ hỗ trợ bán nhƣ: Quảng cáo, khuyến mại, cung cấp dịch vụ, ƣu đãi giá cả, đây là loại hình cạnh tranh phổ biến trong giai đoạn hiện nay. - Cạnh tranh độc quyền: Trên thị trƣờng chỉ có nột hoặc một số ít ngƣời bán một sản phẩm hoặc dịch vụ vào đó, giá cả của sản phẩm hoặc dịch vụ đó 8 trên thị trƣờng sẽ do họ quyết định không phụ thuộc vào quan hệ cung cầu.
Thứ ba; Căn cứ theo phạm vu ngành kinh tế cạnh tranh đƣợc phân thành hai loại. - Cạnh tranh trong nội bộ ngành: là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất ra một loại hàng hoá hoặc dịch vụ. Kết quả của cuộc cạnh tranh này là làm cho kỹ thuật phát triển. - Cạnh tranh giữa các ngành: Là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong các ngành kinh tế với nhau nhằm thu đƣợc lợi nhuận cao nhất.
Trong quá trình này có sự phận bổ vốn đầu tƣ một cách tự nhiên giữa các ngành, kết quả là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân. Thứ tƣ; Căn cứ vào thủ đoạn sử dụng trong cạnh tranh chia cạnh tranh thành: - Cạnh tranh lành mạnh: Là cạnh tranh đúng luật pháp, phù hợp với chuẩn mực xã hội và đƣợc xã hội thừa nhận, nó thƣờng diễn ra sòng phẳng, công bằng và công khai. - Cạnh tranh không lành mạnh: Là cạnh tranh dựa bào kẽ hổ của luật pháp, trái với chuẩn mực xã hội và bị xã hội lên án (nhƣ trốn thuế buôn lậu, móc ngoặc, khủng bố vv. Vai trò của cạnh tranh đối với sự phát triển Trên thị trƣờng hiện nay, mỗi lĩnh vực hoạt động kinh doanh đều có rất nhiều doanh nghiệp hoạt động.
Tuy nhiên, mỗi doanh nghiệp đều có điểm mạnh, điểm yếu riêng. Điều quan trọng là phải nhận ra đƣợc thế mạnh ƣu trội của mình, biết phát huy đƣợc những lợi thế vƣợt trội so với đối thủ cạnh tranh. Khi doanh nghiệp không đủ năng lực cạnh tranh. Nguy cơ đào thải khỏi cuộc chơi là tất yếu.
Do đó, cần phải xây dựng chiến lƣợc để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đứng trƣớc sự đổ xô ào ạt của các doanh nghiệp nƣớc ngoài vào thị trƣờng trong 9 nƣớc thì cần phải có sự đổi mới về tƣ duy kinh doanh, xây dựng chiến lƣợc cạnh tranh càng quan trọng.