Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm và thuật ngữ Tìm hiểu khái niệm và thuật ngữ liên quan đến luận văn là nội dung cần được làm rõ. Đó có thể coi là một phần của cơ sở lý luận đặt tầng nền để giúp chúng tôi thực hiện luận văn một cách khoa học. Dạy học Cuốn Lý luận dạy học của Nguyễn Văn Hộ có nhận định rằng: Dạy học là một quá trình tương tác (hợp tác giữa thày và trò) trong đó thày chủ đạo như: hoạt động tổ chức, lãnh đạo, điều chỉnh hoạt động nhận thức của học sinh, còn trò tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học [23; 10].
Theo khái niệm trên, dạy học là một quá trình phối hợp hoạt động của hai chủ thể: giáo viên và học sinh; người dạy và người học, trong đó giáo viên là chủ thể của hoạt động giảng dạy, giữ vai trò chủ đạo trong toàn bộ quá trình dạy học, là người xây dựng kế hoạch và trực tiếp tổ chức thực hiện, hướng dẫn thực hành. Trong cuốn, Tâm lý học dạy học tác giả Hồ Ngọc Đại nêu lên quan điểm như sau: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học [13; 239]. 9 Khái niệm này phản ánh được rõ sự phối hợp hành động, thống nhất giữa người dạy và người học hướng tới mục đích dạy học. Khái niệm đưa ra được cấu trúc cơ bản của quá trình dạy học với các thành tố chủ yếu và các quan hệ giữa chúng, cũng như sự tổ chức bên ngoài của quá trình này: thày chỉ đạo, trò lĩnh hội để đạt được mục đích dạy học.
Có thể còn nhiều tác giả khác bàn về khái niệm dạy học, nhưng hai khái niệm nêu trên mang tính tổng quát cao về quá trình dạy học. Vì thế, trong luận văn này, chúng tôi thống nhất với hai quan điểm này và nhấn mạnh thêm: Dạy học là một quá trình hoạt động phối hợp thống nhất giữa thày và trò dưới sự hướng dẫn chỉ dạo của thày, nhằm giúp trò chiếm lĩnh có chất lượng và hiệu quả nội dung bài học. Phương pháp dạy học Trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê (chủ biên) có khái niệm về phương pháp là: “cách thức nhận thức, nghiên cứu hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội” [40; 766]. Phương pháp cũng có thể được hiểu là cách thức của hành vi nhằm đạt tới mục đích nhất định, phương pháp còn được coi là những quy tắc, một hệ thống thao tác xác định mà nhờ nó chúng ta đạt tới một mục đích xác định.
Về phương pháp dạy học có thể dựa trên cách quan niệm về quá trình dạy học. Hệ thống hoạt động dạy học trong cuốn Lý luận dạy học của tác giả Nguyễn Văn Hộ có viết: “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động phối hợp, thống nhất của giáo viên và học sinh do giáo viên tổ chức, điều khiển và học sinh tự tổ chức, tự điều khiển nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” [23; 63]. Như vậy, phương pháp là cách thức, là con đường, là phương tiện nhằm giúp con người đạt tới những mục đích nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn, là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của GV để tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của HS 10 nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học, chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học. Đó chính là cách thức hoạt động, là phương tiện truyền tải nội dung dạy học.
Vì vậy, để dạy học hiệu quả, người dạy phải có phương pháp dạy phù hợp với từng đối tượng để có thể giúp cho người học có thể tiếp thu kiến thức một cách tốt nhất. Phương pháp dạy học piano Theo tác giả Lê Anh Tuấn có nêu trong cuốn Phương pháp dạy học âm nhạc ở trường tiểu học và trung học cơ sở thì: Phương pháp dạy học âm nhạc là cách thức hành động chung nhất của giáo viên trong giờ học nhạc, nhằm tổ chức cho học sinh chiếm lĩnh đối tượng học tập và hoàn thành mục tiêu của giờ học. Trong mỗi tiết dạy, giáo viên thường sử dụng một số phương pháp dạy học để giúp học sinh đạt được mục tiêu và kiến thức, kỹ năng, thái độ. Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào các yếu tố như nội dung bài học, thời lượng dạy học, mục tiêu của bài học, phương tiện dạy học, cách kiểm tra đánh giá, năng lực của giáo viên, năng lực của học sinh, điều kiện dạy học cụ thể [50; 39].
Phương pháp dạy học dạy học piano là cung cấp những cơ sở lý luận qua hệ thống các biện pháp tổ chức hoạt động trong suốt quá trình dạy học. Bên cạnh đó còn bồi dưỡng thẩm mỹ, thị hiếu nghệ thuật đúng đắn, góp phần hình thành kỹ năng và cảm thụ âm nhạc cho người học. Trong dạy học piano bao gồm hệ thống các phương pháp như: Phương pháp trình diễn tác phẩm; phương pháp thực hành luyện tập; phương pháp dùng lời; phương pháp sử dụng phương tiện dạy học. Trong đó phương pháp trình diễn tác phẩm và phương pháp thực hành luyện tập là hai phương pháp chính trong giảng dạy âm nhạc.
Đây là hai phương pháp thu hút sự chú ý của học sinh, tạo điều kiện cho sự lĩnh hội và thực hành. 11 Có thể nói, những phương pháp như trên là rất đầy đủ, có cơ sở khoa học về giáo dục, nhất là lý luận về dạy học piano. Thông qua đó để chúng ta áp dụng trong việc dạy nhạc, hướng tới chất lượng trong từng tiết học. Thuật ngữ Các thuật ngữ về kỹ thuật cơ bản của đàn piano gồm: legato, nonlegato và staccato.
Dù dạy cho đối tượng nào, những kỹ thuật này cũng cần được rèn luyện ngay từ những giai đoạn đầu mới học theo các yêu cầu và mức độ cần đạt khác nhau. Legato Legato là thuật ngữ nói về kĩ thuật chơi liền tiếng do sự kết nối những nốt nhạc liên tiếp, được thực hiện bằng cách khi ấn xuống phím đàn sẽ không nhấc ngón lên mà phải nối tiếp liên tục giữa ngón tay này đến ngón tay tiếp theo một cách liền mạch. Để phát triển ngón tay cho những HS trong giai đoạn mới học, cần sử trang bị cho các em kỹ thuật legato. Kỹ thuật này cần được tập luyện trong một quá trình dài để trở thành một thói quen khi chơi piano.
Legato là một trong những phương tiện biểu hiện quan trọng trong kỹ thuật piano và đóng vai trò chính để tạo “chất hát” cho tiếng đàn và qua đó truyền đạt các thang bậc cảm xúc, tình cảm tới người nghe. Legato gần với giọng nói của con người và được tạo ra khi một nét giai điệu nào đó được gắn kết với nhau theo motif đường nét, một câu nhạc bằng cách tạo ra sự liên tục về mặt âm thanh giữa các nốt [14; 29]. Trong bản nhạc, kỹ thuật legato có ký hiệu như hình vòng cung, dùng để nối các nốt nhạc cần sự liền tiếng. Czerny Như vậy, legato là kỹ thuật gắn kết nối tiếp các âm thanh với nhau, tạo thành một đường nét chuyển động liên tục cho giai điệu.
Cần tìm hiểu thuật ngữ này để có thể hướng dẫn trẻ thực hành luyện tập hiệu quả. Nonlegato Nonlegato là kỹ thuật “chơi ngắt tiếng đàn, ngắt rời từng note nhạc” [65]. Để chơi kỹ thuật nonlegato, phải sử dụng cánh tay và ngón tay tạo nên tiếng đàn rời nhau. Tạ Quang Đông giải thích rằng: “Nonlegato là cách chơi các nốt mặc dù được giữ dài như legato nhưng không liền nhau, giữa những nốt này có một thời điểm không có một phím nào được đánh xuống hoặc nói một cách khác có thời điểm tiếng đàn giữa hai nốt bị ngắt không liên tục nối với nhau” [14; 27].
Trong bản nhạc piano, kỹ thuật nonlegato thường được thể hiện với ký hiệu như sau: Ví dụ 2: Trong nhiều trường hợp, bản nhạc không ghi ký hiệu như trên, GV sẽ dựa vào tính chất của bản nhạc để hướng dẫn HS thực hiện luyện tập kỹ thuật này. Chẳng hạn, với Chuông đồng hồ (giáo trình John Thompson - tập 1), GV 13 có thể hướng dẫn HS luyện tập nonlegato mặc dù bản nhạc không thể hiện có ghi ký hiệu. Ví dụ 3: CHUÔNG ĐỒNG HỒ [57; 10] John Thompson - tập 1 Nonlegato là kỹ thuật được chúng tôi lựa chọn để rèn luyện trong giai đoạn sau cho trẻ luyện tập. Người dạy cần tìm hiểu kỹ thuật này để hướng dẫn trẻ trong quá trình dạy học, sao cho các động tác thực hiện tạo được tiếng đàn khỏe khoắn theo đúng yêu cầu của nonlegato.
Staccato Staccato là kỹ thuật tạo nên âm thanh ngắt gọn bằng cách làm nảy tiếng đàn. “Staccato có rất nhiều loại: Staccato ngón tay, staccato cổ tay, staccato- martellato, staccato-pizzcato,…” [14; 28]. Staccato có thể tạo các nốt nhẹ, nhanh và nhiều trọng lượng ở đầu ngón tay, “tạo ra tiếng đàn ngắn và nhẹ nhất” [14; 28]. Theo những khái niệm và giải thích trên, kỹ thuật staccato rất cần được trang bị cho trẻ khi học piano.
Tuy nhiên, đây là kỹ thuật tương đối khó nên chỉ nên lựa chọn những em có ngón đàn chắc chắn để hướng dẫn luyện tập, sau khi các em đã khá thành thạo kỹ thuật legato và nonlegato. Ký hiệu của staccato là một dấu chấm nhỏ, đặt phía trên hoặc dưới nốt nhạc. Czerny Trong quá trình dạy học, việc tìm hiểu các thuật ngữ cơ bản: nonlegato, legato và staccato rất quan trọng bởi đây là những kỹ thuật sẽ được áp dụng đưa vào chương trình dạy học piano cho HS trường Mầm non Tuổi thần tiên. Vai trò của việc dạy học đàn piano cho trẻ em Âm nhạc nói chung cũng như việc dạy đàn piano cho trẻ nói riêng có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ em, đồng thời giúp các em tiến bộ hơn trong các hoạt động học tập khác.
Phát triển kỹ năng nghe và định hướng thẩm mỹ 1. Phát triển kỹ năng nghe Khi học piano, sự tập trung sẽ đồng thời kích thích phát triển thần kinh, phát huy trí tưởng tượng và sự khéo léo của trẻ.