đặt vấn đề về nghiên cứu nhà văn Dostoievski, tức là nghiên cứu chủ thể của hệ thống nghệ thuật này. Để làm đƣợc điều đó, ông bắt đầu khám phá từ “Cái nhìn nghệ thuật của tác giả”. Đồng thời có một đặc điểm khác là: nếu là thi pháp học truyền thống thƣờng đƣợc đúc kết theo phƣơng thức diễn dịch nhƣ kiểu văn học mô phỏng hiện thực …thì thi pháp học hiện đại chủ yếu thực hiên theo phƣơng thức quy nạp, xuất phát từ các sự thực của biểu hiện. Thi pháp học hiện đại dựa vào việc phát hiện các yếu tố lặp lại và không lặp lại có quy luật, xem xét cấu trúc bất biến của chúng, để xác lập các nguyên tắc nghệ thuật, đồng thời dựa vào các mã văn hóa chung của vùng và thời kí lịch sử mà giải thích nội dung quan niệm của chúng.
Thi pháp học và vấn đề dạy – học văn học trong nhà trƣờng Phổ thông ở Việt Nam 1. Thi pháp học và ý nghĩa của thi pháp học đối với việc đổi mới cách tiếp nhận, phân tích văn học ở Việt Nam Thi pháp học đã bắt đầu đƣợc biết đến ở Việt Nam vào đầu những năm 60 của thế kỉ trƣớc với bản dịch Thi pháp học của Aristole dịch qua bản tiếng Nga với tên Nghệ thuật thơ ca. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thi pháp học hiện đại vào Viêt Nam từ hai nguồn: nguồn Nga – Xô Viết và nguồn phƣơng Tây. Nguyễn Văn Trung là ngƣời sớm nhất nghiên cứu văn học theo tinh thần thi pháp học trong bài “Đặt lại vấn đề Truyện Kiều hay phê bình văn học”.
Vào đầu những năm 80, khi giáo sƣ Trần Đình Sử chính thức giới thiệu thi pháp học hiện đại vào Việt Nam, nhiều ngƣời còn khá ngỡ ngàng, thậm chí có nhiều ý kiến hoài nghi. Trần Đình Sử với một loạt công trình nghiên cứu nhƣ Thi pháp thơ Tố Hữu, Thi pháp văn học Trung đại Việt Nam, Thi pháp Truyện Kiều… đã thực sự đƣa thi pháp học vào đời sống phê bình văn học Việt Nam, xua tan đi mọi nghi ngờ, thậm chí định kiến của nhiều ngƣời trƣớc lí thuyết mới mẻ này. Sau đó, một loạt các công trình nghiên cứu thi pháp học ra đời của Nguyễn Kim Đính, Đỗ Lai Thúy, Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Phan Cảnh…đã thực sự khẳng định vai trò to lớn của thi pháp học trong việc đổi mới cách tiếp nhận, phê bình văn học ở Việt Nam, khai thông những bế tắc trong nghiên cứu phê bình văn học ở Việt Nam về vấn đề hình thức. Khi cách phân tích, phê bình chỉ hƣớng vào nội dung không chú ý đến hình thức, tách rời nội dung vào hình thức đã bộc lộ nhiều hạn chế.
Thi pháp học đã đặt lại vấn đề hình thức, “cái lí” của hình thức, mối quan hệ biện chứng qua lại của nội dung và hình thức. Nhờ có một hệ thống khái niệm đã đƣợc hình thức hóa, một hệ thống lí luận phong phú toàn diện, thi pháp học đã trả lời đƣợc một loạt những câu hỏi về văn bản, hình thức hóa đƣợc những nộ dung vốn trừu tƣợng, khám phá đƣợc những mối quan hệ nội tại trong chiều sâu văn bản. Tiếp cận bằng thi pháp học – một cách tiếp cận tổng thể, coi tác phẩm nhƣ một cấu trúc nghệ thuật, một hệ thống các thủ pháp nghệ thuật đã góp phần đóng góp quan trọng cho sự đổi mới nền phê 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bình, lí luận văn học Việt Nam, đƣa nền lí luận văn học nƣớc nhà bƣớc vào quỹ đạo hiện đại hóa, bắt kịp sự phát triển hiện đại của thế giới. Đặc biệt, khi văn học Việt Nam bƣớc vào thời kì đổi mới xuất hiện một loạt hiện tƣợng các tác giả nhƣ Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh.
với cách viết mới mẻ thì thi pháp học thực sự là chìa khóa để các nhà phê bình giải mã các hiện tƣợng văn học này. Đúng nhƣ Đỗ Lai Thúy đã nhận định: “Thi pháp học là phương pháp đầu tiên chứng minh cho thành quả sự thay đổi hệ hình (Paradigme) trong nghiên cứu văn học. Nó mở ra một lối thoát cho phê bình văn học Việt Nam đang có nguy cơ đâm vào ngõ cụt”. Thi pháp học đã nhanh chóng chứng tỏ đƣợc ý nghĩa to lớn của mình.
Vì vậy, đã có hàng loạt các công trình đi theo hƣớng thi pháp học: Thi pháp nhân vật của Victor Hugo ( dƣới ánh sáng quan điểm caranalesque của Bakhtin) của Bửu Nam (1991); Thi pháp ca dao của Nguyễn Xuân Kính (1992), Thi pháp thơ Huy Cận của Trần Khánh Thành (2002), Những vấn đề thi pháp văn học dân gian của Nguyễn Xuân Đức (2003), Thi pháp thơ Tản Đà của Nguyễn Ái Học (2007)… Có thể thấy thi pháp học mặc dù mới đƣợc áp dụng nhƣng đã nhanh chóng khẳng định đƣợc những ƣu điểm và ý nghĩa to lớn của mình trong việc hiện đại hóa nền lí luận văn học nƣớc nhà. Dạy học văn theo hướng thi pháp học 1. Văn học trong nhà trường và vấn đề đổi mới dạy - học văn trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam Đời sống văn học đã có những thay đổi to lớn từ sau Đổi mới với sự ra đời của những tác phẩm mới, sự thay đổi cách tiếp cận và lí luận văn học theo hƣớng hiện đại hóa với sự ảnh hƣởng sâu rộng của thi pháp học nói riêng và các lí thuyết hiện đại khác nói chung đang đặt ra những yêu cầu đổi mới đối 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với việc dạy – học văn trong nhà trƣờng phổ thông năm 2008 – 2009 với việc thay đổi sách giáo khoa đã xuất hiện của một số tác phẩm mới nhƣ: Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, Một người Hà Nội của Nguyễn Khải…Điều đó đặt ra nhiều nhiều vấn đề mới cho cách dạy – học văn trong nhà trƣờng. Đặc biệt là khi cả xã hội và bản thân giáo viên, học sinh đã nhận thấy cách dạy học tồn tại suốt bao năm trong nhà trƣờng phổ thông đang tồn tại một số vấn đề: - Tách rời việc dạy – học văn học với đối tƣợng ngƣời học trong cách dạy “Lấy thầy làm trung tâm”, thầy đọc trò chép thụ động khiến ngƣời học nhàm chám, mất hứng thú với môn học.
- Hạn chế trong việc tách rời kiến thức với phƣơng pháp, hiểu biết với kĩ năng cùng khuynh hƣớng hình thức trong giảng dạy văn chƣơng. - Coi tác phẩm văn chƣơng nhƣ một hiện tƣợng tĩnh tại. - Đặc biệt là cách dạy học coi tác phẩm văn chƣơng nhƣ một hiện tƣợng lịch sử - xã hội với lối dạy học theo ý, day học văn chƣơng theo lối minh họa, biệt lập ngôn ngữ với văn chƣơng, phân tích nội dung theo lối suy diễn, xa rời cấu trúc ngôn ngữ văn bản và nghệ thuật tác phẩm. “Văn học vốn là nghệ thuật thiêng liêng đối với đời sống tâm hồn con người, có vai trò “dẫn đường” , “hướng đạo”, “định hướng lí tưởng nhân văn”, “tư duy về các cái khả nhiên”… bỗng trở thành rẻ rúng, bị hạ thấp thành công cụ minh họa” [15, tr.
Dạy học theo hướng tiếp cận thi pháp học và vấn đề đổi mới dạy - học văn trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam - Dạy học theo hƣớng tiếp cận thi pháp không chỉ ảnh hƣởng sâu rộng làm thay đổi bộ mặt lí luận vủa văn học nƣớc nhà, thi pháp học còn đang góp phần to lớn vào việc đổi mới cách dạy và học văn học trong nhà trƣờng ở nƣớc ta. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những năm 1980, giáo sƣ Nguyễn Đức Nam đã lên tiếng “trả lại văn chƣơng lại cho nhà trƣờng” cùng những nỗ lực của giáo sƣ Trần Đình Sử và rất nhiều thầy giáo mang tinh thần tiến bộ khác đã đƣa thi pháp học vào nhà trƣờng Việt Nam. Thi pháp học khƣớc từ một lối dạy học văn lạc hậu, chỉ chú trọng nội dung – tƣ tƣởng, biến học sinh thành những cỗ máy sao chép ý thầy. Dạy học văn theo hướng tiếp cận thi pháp học là dạy học văn bám sát vào văn bản, chủ ý đến những yếu tố nghệ thuật của tác phẩm như : hệ thống hình tượng, không gian, thời gian, kết cấu, cốt truyện, điểm nhìn, ngôn ngữ… Nội dung trong tác phẩm phải được giải mã từ hình thức, phân tích các khía cạnh hình thức để rút ra ý nghúa thẩm mĩ của tác phẩm.
Những nguyên tắc khi tiến hành triển khai dạy học theo hướng tiếp cận thi pháp học * Nguyên tắc thứ nhất là: dạy học tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học phải đi từ văn bản Hiểu biết ngoài văn bản quan trọng nhƣng vẫn không thay thế cho việc khám phá bản thân văn bản. Dạy học theo hƣớng tiếp cận văn bản giúp ngƣời đọc, ngƣời nghiên cứu, giảng dạy không thoát li văn bản vốn là đề án tiếp nhận mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc. Chú trọng văn bản nhƣng nhận thức về văn bản của tác phẩm cũng nhƣ quan điểm và phƣơng pháp tiếp cận văn bản thƣờng không thống nhất và đồng nhất trong giới nghiên cứu, phê bình và giảng dạy văn học. Văn bản là thông điệp, là đề án nhà văn gửi đến bạn đọc.
Đặc trƣng cơ bản của văn bản nghệ thuật là thông tin thẩm mỹ. Nhà văn gửi đến cuộc đời niềm xúc động mãnh liệt nhất, những rung động tha thiết nhất về cuộc sống và con ngƣời. Đây là điểm mấu chốt phân biệt phƣơng pháp tiếp cận văn học đích thực với lối phân tích xã hội học tầm thƣờng, biến tác phẩm văn chƣơng thành một đề cƣơng giáo huấn, một sơ đồ xã hội học hay một hiện tƣợng lịch sử cằn 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cỗi, một phƣơng tiện minh họa giản đơn về bức tranh xã hội. Nói đến tác phẩm văn chƣơng là nói đến một văn bản trong chỉnh thể.
Tác phẩm văn chƣơng đƣợc cấu tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật nhằm xây dựng nên một thế giới nghệ thuật riêng đƣợc kết cấu một cách chặt chẽ trong những quan hệ giữa nội dung và hình thức, giữa bộ phận và tồng thể, giữa yếu tồ hữu hình và vô hình, giữa phản ánh và biểu hiện, giữa văn bản và tiền văn bản.Trong giảng văn một số giáo viên vẫn có xu hƣớng xé lẻ, đập vụn tác phẩm làm cho văn bản văn chƣơng mất đi tính nhất quán, cảm hứng chủ đạo của nhà văn, tƣ tƣởng chủ đề của tác phẩm bị mờ nhạt hay xuyên tạc.