Nghiên cứu lịch sử phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa (1885-1895)

Luận án tiến sĩ phân tích lịch sử phong trào yêu nước chống pháp của nhân dân thanh hóa cuối thế kỷ xix 18851895, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Vũ Quý Thu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam cận đại và hiện đại
• Đề tài: Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa (1885-1895)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: THANH HÓA TRƯỚC KHI PHONG TRAO YÊU NƯỚC CHỐNG THỰC DÂN PHÁP BÙNG NỔ (THÁNG 7-1885)
• 1.1. Vài nét về vị trí chiến lược, truyền thống yêu nước chống ngoại xâm của nhân dân Thanh Hóa
• 1.2. Tình hình tỉnh Thanh Hóa trước khi phong trào Cần Vương bùng nổ (7-1885)
• 2. CHƯƠNG 2: TỪ CĂN CỨ ÔN LÂM - KỲ THƯỢNG ĐẾN KHỞI NGHĨA BA ĐÌNH (1885 - 1887)
• 2.1. Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng và đội nghĩa quân của Nguyễn Ngọc Phương
• 2.2. Khởi nghĩa Ba Đình và phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa những năm 1886 - 1887
• 3. CHƯƠNG 3: KHỞI NGHĨA HÙNG LĨNH BƯỚC PHÁT TRIỂN MỚI CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THANH HÓA (1887 - 1895)
• 3.1. Căn cứ Bồng Trung - Đa Bút (Vĩnh Lộc)
• 3.2. Cam Bá Thước, Hà Văn Mao với phong trào miền Tây Thanh Hóa
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, TÍNH CHẤT VÀ KINH NGHIỆM CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG THỰC DÂN PHÁP Ở TỈNH THANH HÓA CUỐI THẾ KỶ XIX
• 4.1. Đặc điểm, tính chất của phong trào
• 4.2. Vị trí, nguyên nhân thất bại và kinh nghiệm về phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa diễn ra trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Từ năm 1885 đến 1895, nhân dân Thanh Hóa đã thể hiện tinh thần yêu nước mạnh mẽ, quyết tâm chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp. Phong trào yêu nước này không chỉ là một cuộc khởi nghĩa đơn lẻ mà còn là một phần trong bức tranh lớn của cuộc kháng chiến chống Pháp trên toàn quốc. Các cuộc khởi nghĩa như Ba Đình, Hùng Lĩnh đã trở thành biểu tượng cho lòng yêu nước và sự kiên cường của nhân dân nơi đây. Những hoạt động này đã góp phần quan trọng vào việc ngăn chặn sự bình định của thực dân Pháp và bảo vệ độc lập dân tộc. Như Paul Bert đã nhận định, tình hình tại Thanh Hóa có tầm quan trọng chiến lược, ảnh hưởng đến cả Bắc Bộ và miền Trung. Điều này cho thấy tính chất và đặc điểm của phong trào yêu nước ở Thanh Hóa không chỉ mang tính địa phương mà còn có ý nghĩa quốc gia.

II. Các giai đoạn phát triển của phong trào

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Từ những năm đầu của phong trào, các cuộc khởi nghĩa như Cần Vương đã được tổ chức với sự tham gia của nhiều sĩ phu và nhân dân. Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng trở thành một trong những điểm tựa quan trọng cho nghĩa quân. Trong giai đoạn này, các thủ lĩnh như Nguyễn Ngọc Phương đã lãnh đạo nghĩa quân thực hiện nhiều cuộc tấn công vào các đồn bốt của thực dân. Tuy nhiên, sự thiếu hụt về vũ khí và tổ chức đã dẫn đến những thất bại đáng tiếc. Đặc biệt, cuộc khởi nghĩa Ba Đình vào năm 1886 đã thể hiện rõ sự quyết tâm của nhân dân nhưng cũng cho thấy những hạn chế trong việc tổ chức và lãnh đạo. Những thất bại này không chỉ là bài học cho phong trào yêu nước mà còn là cơ sở để các thế hệ sau rút ra kinh nghiệm trong cuộc đấu tranh giành độc lập.

III. Đặc điểm và tính chất của phong trào

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa có những đặc điểm và tính chất riêng biệt. Đầu tiên, phong trào này mang tính chất tự phát, xuất phát từ lòng yêu nước sâu sắc của nhân dân. Các cuộc khởi nghĩa không chỉ diễn ra ở các vùng nông thôn mà còn lan rộng ra các khu vực đô thị. Tính chất của phong trào thể hiện qua sự đa dạng trong hình thức đấu tranh, từ khởi nghĩa vũ trang đến các hoạt động tuyên truyền, vận động quần chúng. Bên cạnh đó, phong trào còn có sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội, từ sĩ phu đến nông dân. Điều này cho thấy sự đồng lòng và quyết tâm của nhân dân Thanh Hóa trong cuộc chiến chống thực dân. Tuy nhiên, phong trào cũng gặp phải nhiều khó khăn, đặc biệt là sự đàn áp mạnh mẽ từ phía thực dân Pháp, dẫn đến những thất bại liên tiếp.

IV. Nguyên nhân thất bại và bài học kinh nghiệm

Mặc dù phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa đã thể hiện tinh thần kiên cường, nhưng vẫn không tránh khỏi thất bại. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự thiếu hụt về vũ khí, tổ chức và chiến lược. Các thủ lĩnh nghĩa quân chưa có sự liên kết chặt chẽ, dẫn đến việc thiếu sự hỗ trợ lẫn nhau trong các cuộc khởi nghĩa. Hơn nữa, sự đàn áp mạnh mẽ từ thực dân Pháp đã khiến cho phong trào gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, những thất bại này cũng mang lại bài học quý giá cho các thế hệ sau. Việc tổ chức, liên kết và xây dựng chiến lược rõ ràng là điều cần thiết để nâng cao hiệu quả trong các cuộc đấu tranh. Những kinh nghiệm này không chỉ có giá trị trong bối cảnh lịch sử cụ thể mà còn có thể áp dụng cho các phong trào yêu nước sau này.

V. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Tài liệu này có thể được sử dụng trong giảng dạy và nghiên cứu lịch sử tại các trường đại học, cao đẳng. Nó giúp sinh viên và cán bộ nghiên cứu hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, các nhân vật và sự kiện quan trọng trong phong trào yêu nước. Hơn nữa, việc bảo tồn các di tích lịch sử liên quan đến phong trào cũng góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ. Như vậy, nghiên cứu này không chỉ là một tài liệu tham khảo mà còn là nguồn cảm hứng cho các hoạt động giáo dục và tuyên truyền về lòng yêu nước và tinh thần đấu tranh của nhân dân Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Lịch sử chuyên ngành Lịch sử Việt Nam cận đại và hiện đại (mã số: 62 22 54 05) của tác giả Vũ Quý Thụ, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Khánh và GS.NGND Đinh Xuân Lâm, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2006. Đề tài tập trung nghiên cứu: "Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX (1885 - 1895)".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thanh Hóa là địa bàn có vị trí chiến lược trọng yếu về quân sự, kinh tế và chính trị trong lịch sử Việt Nam, đồng thời là vùng đất giàu truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm. Cuối thế kỷ XIX, sau khi thực dân Pháp áp đặt nền bảo hộ thông qua các hiệp ước Hác-măng (1883) và Pa-tơ-nốt (1884), phong trào Cần Vương tại Thanh Hóa đã bùng nổ mạnh mẽ dưới sự khởi xướng và lãnh đạo của các văn thân, sĩ phu yêu nước.

Trước khi luận án được thực hiện, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã ghi nhận những sự kiện, nhân vật tiêu biểu như khởi nghĩa Ba Đình, Hùng Lĩnh, Đinh Công Tráng, Tống Duy Tân, Cam Bá Thước, Hà Văn Mao... Tuy nhiên, các tài liệu xuất bản trước đây chủ yếu tiếp cận theo từng cuộc khởi nghĩa đơn lẻ hoặc khảo sát trong phạm vi không gian hẹp (khu vực miền biển, đồng bằng hoặc vùng núi). Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là chưa có một công trình nào tái hiện toàn diện, có hệ thống quá trình hình thành, phát triển, mối quan hệ liên kết liên vùng và tổng kết sâu sắc về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân thất bại cùng bài học kinh nghiệm của toàn bộ phong trào yêu nước tại Thanh Hóa trong suốt giai đoạn 10 năm (1885 - 1895).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về quá trình hình thành và phát triển các phong trào yêu nước chống thực dân Pháp ở Thanh Hóa trong khoảng 10 năm (từ 1885 đến 1895).
2. Làm rõ những hoạt động tiêu biểu của nghĩa quân ở các căn cứ và các cuộc khởi nghĩa; xác định mối quan hệ giữa phong trào của nhân dân Thanh Hóa với phong trào các tỉnh khác.
3. Đưa ra nhận xét, đánh giá về đặc điểm, tính chất, vị trí, nguyên nhân thất bại và kinh nghiệm của phong trào.
4. Đề xuất giải pháp bảo tồn hiện trạng, tôn tạo các di tích liên quan đến các yếu nhân và phong trào yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các phong trào nổi dậy chống thực dân Pháp của nhân dân Thanh Hóa theo danh nghĩa Cần Vương từ khi bùng nổ đến khi bị dập tắt (1885 - 1895).
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Thanh Hóa trong mối quan hệ gắn kết với phong trào yêu nước chống Pháp ở các địa phương lân cận và trên phạm vi cả nước.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1885 - 1895, được chia thành hai thời kỳ vận động:
  • Thời kỳ thứ nhất (1885 - đầu năm 1887): Quá trình bùng nổ các cuộc nổi dậy từ tự phát ở các địa phương tiến lên xây dựng căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng và căn cứ phòng ngự Ba Đình.
  • Thời kỳ thứ hai (đầu năm 1887 - nửa đầu năm 1895): Trọng tâm là cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh và phong trào đấu tranh vũ trang chống Pháp tại vùng đồng bào miền Tây Thanh Hóa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các nhóm tài liệu và công trình nghiên cứu lịch sử theo từng giai đoạn và quan điểm tiếp cận:

Các hướng nghiên cứu trước đây

• Tài liệu của chính quyền thực dân và giới quân sự Pháp: Các quan chức và tướng lĩnh Pháp thừa nhận vị trí chiến lược của Thanh Hóa. Paul Bert (Tổng trú sứ Bắc Kỳ và Trung Kỳ) vào tháng 10-1886 đã ghi nhận tầm quan trọng chính trị và tổ chức của phong trào tại Thanh Hóa; Daufés tổng kết cuộc công hãm Ba Đình là chiến sự quan trọng nhất trong chiến dịch Thu - Đông 1886 - 1887. Báo cáo của Khám sai tuyên phủ sứ Trần Lục phản ánh tình hình hoạt động của nghĩa quân tại Nông Cống, Tĩnh Gia, Quảng Xương. Các ấn phẩm của Masson (Souvenirs de L' Annam et du Tonkin), F. Bernard (L'Indochine: erreurs et dangers), Galliéni (Trois colonnes au Tonkin 1894-1895), tài liệu Histoire militaire de l'Indochine de 1664 à nos jours ghi lại các hoạt động quân sự và sự đối phó của Pháp. Luận án tiến sĩ của Charles Fourniau (1983) và Nina S. Adams (1978, Đại học Yale) cung cấp tư liệu lưu trữ từ Pháp và góc nhìn khách quan về tương quan hai phía. Công trình của Yoshiharu Tsuboi (Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1847 - 1885) cung cấp thêm nguồn sử liệu về bối cảnh triều Nguyễn.
• Sử liệu triều Nguyễn và tài liệu trước năm 1945: Bộ Đại Nam thực lục chính biên có 11 lần ghi chép về phong trào chống Pháp ở Thanh Hóa; sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim chỉ ghi chép sơ lược về Hà Văn Mao; tác phẩm Ba Đình truyện ký của Phan Trần Chúc mang nặng yếu tố hư cấu văn học, độ tin cậy khoa học còn hạn chế. Các ấn phẩm tại miền Nam trước năm 1975 như cuốn Việt Nam quân sử của Phạm Văn Sơn có khai thác tư liệu nhưng chịu ảnh hưởng bởi quan điểm chính trị đương thời.
• Sử học Mác-xít và các công trình sau năm 1954: Các chuyên khảo của Trần Huy Liệu (Dự thảo lịch sử cận đại Việt Nam, Lịch sử 80 năm chống Pháp), Trần Văn Giàu (Chống xâm lăng, Lịch sử cận đại Việt Nam), Hoàng Văn Lân, Ngô Thị Chính, nhóm tác giả do Vũ Huy Phúc chủ biên (Lịch sử Việt Nam 1858 - 1896)... đã phác họa bối cảnh và diễn biến các cuộc khởi nghĩa Cần Vương.
• Các nghiên cứu chuyên sâu, địa phương và hội thảo khoa học: Công trình Từ Ba Đình đến Hùng Lĩnh (1995) của Đinh Xuân Lâm và Trịnh Nhu; các bài viết của Trịnh Nhu, Phan Trọng Báu trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Tạp chí Lịch sử quân sự; các bộ địa chí (Địa chí Thanh Hóa, Địa chí Nông Cống); luận văn tốt nghiệp của Nguyễn Văn Tường, Vũ Thế Truyền; cùng kỷ yếu các cuộc hội thảo khoa học: 100 năm khởi nghĩa Ba Đình (1986/1992), Hội thảo danh nhân Cam Bá Thước (1995), Hội thảo danh nhân Hà Văn Mao (2002).

Nhóm công trình / Tài liệu	Tác giả / Cơ quan tiêu biểu	Nội dung và giá trị ghi nhận trong văn bản
Sử liệu triều Nguyễn	Quốc sử quán triều Nguyễn	Đại Nam thực lục chính biên (11 lần nhắc đến phong trào Thanh Hóa), Đại Nam nhất thống chí.
Sử liệu của Pháp	Paul Bert, Daufés, Masson, Galliéni, Charles Fourniau	Ghi nhận tính chất nguy hiểm, vị trí chiến lược của Thanh Hóa và chiến sự Ba Đình.
Sử học Mác-xít tổng thể	Trần Huy Liệu, Trần Văn Giàu, Đinh Xuân Lâm, Vũ Huy Phúc	Đặt phong trào Thanh Hóa trong tiến trình đấu tranh giải phóng dân tộc của cả nước.
Nghiên cứu chuyên đề & Địa chí	Đinh Xuân Lâm, Trịnh Nhu, Phan Trọng Báu, Địa chí Thanh Hóa	Khảo cứu về các căn cứ Ba Đình, Mã Cao, Hùng Lĩnh, Trịnh Vạn và các thủ lĩnh nghĩa quân.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án khắc phục tình trạng phân tán của các công trình đi trước, thực hiện việc phục dựng một bức tranh lịch sử hoàn chỉnh trong suốt 10 năm (1885 - 1895). Công trình làm rõ những mắt xích chưa được đi sâu, bao gồm căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng của Nguyễn Ngọc Phương, căn cứ Mã Cao (Yên Định), Điền Lư (Bá Thước), Mường Kỷ (Bá Thước), phân tích cơ cấu tổ chức, hệ thống hậu cần và rút ra những luận giải khoa học về nguyên nhân thất bại và tính chất của phong trào.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận

Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về phong trào giải phóng dân tộc, lý luận về đấu tranh vũ trang và sự phân hóa, vai trò của các giai cấp trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chủ yếu: Sử dụng kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử (phục dựng tiến trình các sự kiện theo trình tự thời gian khách quan) và phương pháp lôgíc (phân tích các mối liên hệ bản chất, cấu trúc phong trào, nguyên nhân và bài học).
• Phương pháp hỗ trợ: Phương pháp mô tả lịch sử, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh lịch sử, phương pháp phân tích cứ liệu và tổng kết thực tiễn phong trào.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nguồn tư liệu của luận án được khai thác từ hai hệ thống chính:

1. Tài liệu thành văn:
   • Tài liệu lưu trữ tại các cơ quan Trung ương và tỉnh Thanh Hóa.
   • Các bộ quốc sử của triều Nguyễn: Đại Nam thực lục chính biên (các tập 27, 36, 37, 38), Đại Nam nhất thống chí (phần Thanh Hóa).
   • Tác phẩm nghiên cứu, hồi ký, tài liệu chữ Hán, chữ Pháp xuất bản trong và ngoài nước.
2. Tài liệu điều tra thực địa (điền dã):
   • Gia phả các dòng họ (tiêu biểu là Nguyễn tộc gia phả do Tú tài Nguyễn Ngọc Phương soạn thảo năm Tự Đức thứ 33 - 1880).
   • Văn bản phân chia điền thổ, văn tế, bằng sắc, thơ văn, truyện kể và vè dân gian (như Vè quan Tham Phương).
   • Tư liệu hồi cố của nhân chứng, khảo sát vết tích thành lũy, doanh trại, trường huấn luyện quân sự tại địa phương (Lèn Bót, Đồng Quan, Đại Đồn, Khe Tre...).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Thanh Hóa trước khi phong trào yêu nước chống thực dân Pháp bùng nổ (tháng 7-1885)

Chương 1 phân tích vị trí địa lý quân sự, truyền thống yêu nước, tổ chức bộ máy cai trị, bố phòng quân sự và công tác chuẩn bị của lực lượng Cần Vương tại Thanh Hóa.

• Vị trí chiến lược: Thanh Hóa có diện tích rừng núi chiếm 3/4 toàn tỉnh, bờ biển dài 120 km và hệ thống sông lớn (sông Mã, sông Chu, sông Yên). Nằm ở vị trí yết hầu nối liền Bắc Bộ và Trung Bộ, Thanh Hóa là địa bàn vừa có thể làm tiền phương vừa làm hậu cứ vững chắc trong lịch sử kháng chiến của dân tộc (khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Bà Triệu, thời Tiền Lê, thời Trần, khởi nghĩa Lam Sơn).
• Tình hình hành chính và chính trị: Dưới thời Nguyễn, tỉnh Thanh Hóa gồm 5 phủ (Hà Trung, Thiệu Hóa, Quảng Hóa, Thọ Xuân, Tĩnh Gia) với 16 huyện và 3 châu (Quan Hóa, Thường Xuân, Lang Chánh), cùng phủ kiêm lý Trấn Man ở vùng Tây Bắc. Dân số toàn tỉnh đạt hơn 1 triệu người. Đến tháng 11-1885, thực dân Pháp chính thức can thiệp và thiết lập bộ máy cai trị thực dân bên cạnh bộ máy Nam triều.
• Hệ thống tổ chức và bố phòng quân sự: Quân đội nhà Nguyễn tại Thanh Hóa được biên chế chặt chẽ. Số lượng binh lính qua các thời kỳ: năm 1819 (Gia Long thứ 18) có 5.755 lính; năm 1829 (Minh Mạng thứ 10) có hơn 6.400 lính; thời Tự Đức có khoảng 7.300 lính. Bộ binh địa phương được phiên chế trong vệ Hùng Võ (thuộc doanh Hổ Uy, quy mô 500 lính). Thủy binh đóng trên sông Mã (gồm 2 cơ tả thủy và hữu thủy, quân số khoảng 1.000 lính). Hệ thống đồn bảo, thành lũy và trang bị vũ khí pháo binh được ghi chép cụ thể qua sử liệu:

Tên công sự / Đồn bảo	Địa điểm xây dựng	Quy mô, cấu trúc và trang bị vũ khí
Bảo Biện Sơn	Ngoài Cửa Bạng, huyện Ngọc Sơn	Chu vi 58 trượng 8 thước 8 tấc, cao 8 thước 2 tấc; có 1 kỳ đài, 1 nhà quân, 1 kho thuốc súng, trang bị 12 khẩu đại bác.
Bảo Thổ Sơn	Thôn Cư Nhân, xã Vân Trai, huyện Ngọc Sơn	Thành gạch, chu vi 252 trượng, cao 9 thước 2 tấc, hào rộng 2 trượng; có kỳ đài, 8 khẩu đại bác.
Thành tỉnh Thanh Hóa	Địa phận xã Thọ Hạc (Đông Sơn)	Chu vi 630 trượng (mỗi trượng 4 m), cao 1 trượng, 4 cửa, hào rộng 8 trượng 8 thước; trang bị 14 cỗ hồng y cương pháo, 6 cỗ phách sơn cương pháo, 16 cỗ quá sơn đồng pháo.
Pháo đài Tĩnh Hải	Phía Tây đảo Biện Sơn	Chu vi 11 trượng 8 tấc, cao 5 thước 5 tấc; có 1 kỳ đài, 1 nhà quân, trang bị 4 khẩu đại bác.
Bảo Trấn Nam	Địa phận huyện Tống Sơn	Lũy đất, chu vi 80 trượng, cao 5 thước 5 tấc.
Thành Triệu Tường	Xã Quý Hương, huyện Tống Sơn	Chu vi 182 trượng, mở 3 cửa, hào nước rộng 2 trượng.
Pháo đài Vân Tụ	Phía Tây thành Triệu Tường	Chu vi 13 trượng 8 thước, cao 5 thước 5 tấc; trang bị 4 khẩu đại bác.
Bảo Ninh Lương & Bảo Tùng Hóa	Châu Lang Chánh và châu Quan Hóa	Xây dựng năm 1837 tại các vị trí hiểm yếu ngã ba sông thượng lưu để phòng giữ biên giới.

• Sự chuẩn bị tư tưởng và tổ chức: Từ năm 1879, Tôn Thất Thuyết dưỡng bệnh tại Thanh Hóa đã xây dựng cơ sở liên lạc, cử Tống Duy Tân làm Chánh sứ sơn phòng Quảng Hóa, điều Đề đốc Trần Xuân Soạn về chỉ đạo phong trào và liên kết với Cam Bá Thước ở miền núi Thường Xuân. Khi vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương lần thứ hai (19-9-1885 tại Phú Gia, Hương Khê), triều đình kháng chiến đã xác định Thanh Hóa là địa bàn dự kiến đóng đô. Các hội nghị cán bộ chỉ huy tại Bồng Trung (Vĩnh Lộc) và chùa Trang Các (Hà Trung) vào tháng 3-1886 đã thống nhất kế hoạch xây dựng mạng lưới căn cứ liên hoàn khắp miền duyên hải, đồng bằng và miền núi.

---

Chương 2: Từ căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng đến khởi nghĩa Ba Đình (1885 - 1887)

Chương này đi sâu khảo sát phong trào khởi nghĩa tại phía Nam Thanh Hóa với trung tâm là căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng do Nguyễn Ngọc Phương lãnh đạo, đồng thời phân tích cuộc chiến đấu tại căn cứ Ba Đình.

• Thủ lĩnh Nguyễn Ngọc Phương và căn cứ Hương Trì: Tú tài Nguyễn Ngọc Phương (1832 - 1887, người thôn Yên Tôn, xã Hương Trì, phủ Tĩnh Gia) đỗ tú tài năm 1878, mở trường dạy học và được Tôn Thất Thuyết cử giữ chức Tham biện sơn hải phòng quân vụ kiêm quản phủ Tĩnh Gia. Ông xây dựng căn cứ đầu tiên tại quê nhà Hương Trì (gồm khu Tây luyện võ và khu Đông rèn đúc vũ khí), tập hợp 300 - 400 nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Đề Thiện, Lĩnh Bòng, Lĩnh Quỳnh, có Ngô Xuân Quỳnh làm tổng tham mưu.
• Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng: Được thiết lập trên địa bàn bán sơn địa tiếp giáp giữa Nông Cống, Tĩnh Gia và Thường Xuân (Như Thanh), kéo dài 20 km từ Ngã Ba Chuông đến xã Yên Thái, rộng 7 - 8 km. Căn cứ có cấu trúc 3 khu vực:
  1. Vòng ngoài (khu dân cư Ôn Lâm): Đặt các cơ sở rèn đúc vũ khí (xóm Sơn Ná), kho lương thực và hệ thống đồn tiền tiêu Cấp Ké, Yên Mỹ do Hồ Sĩ Xénh và Hồ Sỹ Can chỉ huy.
  2. Khu trung tâm (trại Ba Đồn / Đại Đồn): Nằm tại thung lũng cách Ôn Lâm 2 km, có chướng ngại vật tự nhiên Khe Tre sình lầy rộng 300 m; thành lũy đất đắp dài hơn 1 km, rộng 500 m, chân thành rộng 2 - 4 m, mặt thành 1 m, có 3 vọng gác trên ba đồi cao.
  3. Khu hậu cứ (đồn Kỳ Thượng): Đặt tại đình làng Kỳ Thượng và giáo trường Lèn Bót, là nơi đóng quân của "Đoàn nghĩa dũng cảm tử quân" gồm 300 tráng đinh. Đến đầu tháng 3-1886, quân số căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng đạt khoảng 1.000 người, được biên chế thành các cơ Nông Thanh cơ và Quảng Thanh cơ. Hệ thống kho tàng được bố trí rộng khắp tại đình Xá Lý, Phượng La Đông, Mậu Lâm, Cung Điền.
• Hoạt động tác chiến của nghĩa quân Ôn Lâm: Chặn đánh các đợt càn quét của quân Pháp; tiến công đồn Mưng (tháng 1 và tháng 2-1886, diệt 3 lính Âu - Phi, phá huyện đường Nông Cống); đánh úp đồn Thị Long thu toàn bộ quân trang vũ khí; đánh đồn Eo Sơn; phục kích đẩy lùi quân Pháp tại đồn Cấp Ké (tháng 3-1886) và tham gia tập kích thành Thanh Hóa.
• Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 1887): Căn cứ Ba Đình (gồm 3 làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh, Mỹ Khê thuộc Nga Sơn) do Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt chỉ huy đã xây dựng công sự chiến đấu độc đáo với chiến lũy tre dày đặc, hào sâu cắm chông và hệ thống công sự ngầm. Nghĩa quân Ba Đình đã anh dũng đẩy lùi nhiều đợt tổng tấn công của quân đội viễn chinh Pháp trong mùa đông 1886 - 1887, phối hợp chặt chẽ với căn cứ Mã Cao (Yên Định) trước khi mở đường rút lui bảo toàn lực lượng.

---

Chương 3: Khởi nghĩa Hùng Lĩnh bước phát triển mới của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa (1887 - 1895)

Chương 3 trình bày giai đoạn tiếp nối của phong trào Cần Vương Thanh Hóa sau khi căn cứ Ba Đình thất thủ, chuyển trọng tâm hoạt động về vùng trung du và miền núi hiểm trở.

• Căn cứ Bồng Trung - Đa Bút và cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh: Tiến sĩ Tống Duy Tân (Nghè Bồng) cùng tướng Cao Điển (Cao Bá Điển) xây dựng căn cứ Hùng Lĩnh tại vùng Vĩnh Lộc, Yên Định, Thạch Thành, Cẩm Thủy. Nghĩa quân tổ chức các tuyến phòng ngự kiên cố, vận dụng chiến thuật phục kích, công đồn, đánh giao thông trên lưu vực sông Mã. Cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh là bước chuyển quan trọng từ hình thức phòng ngự chiến lũy cố định sang phương thức tác chiến cơ động linh hoạt, kéo dài bền bỉ từ năm 1887 đến cuối năm 1892.
• Phong trào kháng chiến ở miền Tây Thanh Hóa:
  • Căn cứ Trịnh Vạn (Thường Xuân): Do thủ lĩnh người Thái Cam Bá Thước lãnh đạo, xây dựng căn cứ vững chắc giữa núi rừng đại ngàn, liên kết chặt chẽ với nghĩa quân người Mường và nghĩa quân Hùng Lĩnh dưới xuôi.
  • Căn cứ Điền Lư và Mường Kỷ (Bá Thước): Lực lượng nghĩa quân của Hà Văn Mao và Hà Văn Nho xây dựng trận địa hiểm trở, liên tục chặn đánh các đoàn hành quân của thực dân Pháp thâm nhập vùng thượng du. Phong trào miền Tây Thanh Hóa thể hiện sự gắn kết bền vững giữa các dân tộc Kinh, Mường, Thái trong cuộc chiến đấu chống quân xâm lược kéo dài đến tận năm 1895.

---

Chương 4: Đặc điểm, tính chất và kinh nghiệm của phong trào yêu nước chống thực dân Pháp ở tỉnh Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX

Chương 4 tổng kết các vấn đề lý luận lịch sử của phong trào Cần Vương Thanh Hóa:

• Đặc điểm nổi bật:
  • Quy tụ đông đảo tầng lớp trí thức Nho học, văn thân, sĩ phu và quan lại yêu nước giữ vai trò hạt nhân lãnh đạo.
  • Phong trào mang tính nhân dân sâu sắc, thu hút toàn diện đồng bào Kinh, Mường, Thái tham gia xây dựng phòng tuyến và bảo đảm hậu cần.
  • Có sự gắn kết chiến lược giữa các địa bàn: đồng bằng ven biển, bán sơn địa và vùng núi hiểm trở, thiết lập các căn cứ liên hoàn (Ba Đình - Mã Cao, Ôn Lâm - Kỳ Thượng, Hùng Lĩnh, Trịnh Vạn).
• Tính chất phong trào: Phong trào mang lập trường yêu nước chống ngoại xâm dưới ngọn cờ Cần Vương phong kiến nhưng nội hàm thực chất là phong trào giải phóng dân tộc mang tính chất quần chúng rộng rãi.
• Vị trí lịch sử: Thanh Hóa là trung tâm kháng chiến kiên cường ở Bắc Trung Kỳ, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp, kìm chân một lực lượng lớn quân viễn chinh và tạo điều kiện thuận lợi cho các phong trào Cần Vương ở các tỉnh khác phát triển.
• Nguyên nhân thất bại:
  • Tương quan lực lượng quá chênh lệch về trình độ trang bị vũ khí, kỹ thuật quân sự hiện đại của thực dân Pháp so với nghĩa quân.
  • Hạn chế của ý thức hệ phong kiến; phong trào thiếu một tổ chức chỉ huy tập trung thống nhất trên quy mô toàn quốc sau khi vua Hàm Nghi bị bắt (1888).
  • Khủng hoảng về đường lối cứu nước khoa học, chưa có giai cấp tiên tiến lãnh đạo.
• Bài học kinh nghiệm: Luận án rút ra các bài học về xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc (đoàn kết lương - giáo, đa dân tộc), bài học về nghệ thuật xây dựng căn cứ địa quân sự và phương thức kết hợp giữa phòng ngự công sự với tác chiến du kích cơ động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự đúc kết 5 đóng góp khoa học chủ yếu về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Phân kỳ lịch sử: Phân chia quá trình phát triển của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thanh Hóa cuối thế kỷ XIX qua hai giai đoạn cụ thể: 1885 - 1887 và 1887 - 1895.
2. Phục dựng toàn diện hoạt động nghĩa quân: Tái hiện chi tiết diễn biến, cơ cấu và hoạt động của các đội nghĩa quân dưới sự chỉ huy của các thủ lĩnh: Nguyễn Ngọc Phương, Phạm Bành, Tống Duy Tân, Cam Bá Thước, Hà Văn Mao.
3. Bổ sung khảo cứu về các căn cứ quân sự: Cung cấp tư liệu và đánh giá mới về nhân vật, cấu trúc cứ điểm quân sự và các trận chiến tại:
   • Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng của Nguyễn Ngọc Phương (Nam Thanh Hóa).
   • Căn cứ Mã Cao (Yên Định).
   • Căn cứ Điền Lư của Hà Văn Mao (Bá Thước).
   • Căn cứ Mường Kỷ của Hà Văn Nho (Bá Thước).
4. Tổng kết lý luận lịch sử: Nêu bật các đặc điểm, tính chất, vị trí và mối liên hệ giữa phong trào tại Thanh Hóa với phong trào chung của cả nước, góp phần tổng kết lịch sử phong trào Cần Vương và phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX.
5. Giải pháp thực tiễn: Đề xuất các ý kiến và giải pháp khoa học nhằm gìn giữ, bảo tồn hiện trạng và tôn tạo các di tích lịch sử Cần Vương tại Thanh Hóa phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch lịch sử.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Do thời gian diễn ra sự kiện đã lùi xa hơn một thế kỷ, nhiều nguồn tài liệu Hán Nôm và dấu tích chiến trường tại cơ sở đã bị mai một hoặc hư hỏng.
• Nguồn tư liệu của phía Pháp và quan chức phong kiến tay sai có nhiều điểm xuyên tạc, đòi hỏi công tác thẩm định, đối chiếu phê phán sử liệu phức tạp.
• Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung khảo sát trên địa bàn hành chính tỉnh Thanh Hóa trong khung thời gian 1885 - 1895.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Tiếp tục sưu tầm và dịch thuật các nguồn tư liệu gia phả, hương ước, văn bia Hán Nôm còn lưu giữ trong các làng xã và dòng họ tại Thanh Hóa.
• Đẩy mạnh việc khai thác kho tàng văn nghệ dân gian (folklore lịch sử) để bổ khuyết các chi tiết về đời sống và tinh thần của nghĩa quân mà sử liệu thành văn không ghi chép đầy đủ.
• Mở rộng các nghiên cứu so sánh chuyên sâu về mối liên hệ tác chiến giữa phong trào Cần Vương Thanh Hóa với các địa bàn tiếp giáp như Nghệ An, Hà Tĩnh, Ninh Bình, Hòa Bình và vùng biên giới Việt - Lào.

---

Giá trị tham khảo

Công trình luận án mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam cận đại, phong trào Cần Vương và lịch sử quân sự truyền thống.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Cung cấp nguồn tư liệu thành văn, tư liệu điền dã có hệ thống cùng phương pháp tiếp cận chuyên khảo địa phương phục vụ học tập và nghiên cứu chuyên ngành Lịch sử.
• Cơ quan quản lý văn hóa và địa phương: Cung cấp luận cứ khoa học cho Sở Văn hóa - Thông tin, Ủy ban nhân dân các huyện Nông Cống, Nga Sơn, Vĩnh Lộc, Thường Xuân, Bá Thước trong việc lập hồ sơ di tích, quy hoạch bảo tồn, tôn tạo các căn cứ kháng chiến và xây dựng các tuyến du lịch lịch sử về nguồn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia tiến trình phong trào Cần Vương Thanh Hóa thành những giai đoạn nào?

Luận án phân chia phong trào 10 năm (1885 - 1895) thành hai thời kỳ:

• Giai đoạn 1885 - đầu 1887: Khởi đầu từ các cuộc nổi dậy tự phát tại các làng xã, phát triển thành phong trào có tổ chức với việc hình thành căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng ở Nam Thanh Hóa và căn cứ phòng ngự Ba Đình (Nga Sơn).
• Giai đoạn đầu 1887 - giữa 1895: Trọng tâm chuyển sang cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh do Tống Duy Tân lãnh đạo và phong trào đấu tranh vũ trang của đồng bào dân tộc thiểu số tại miền Tây Thanh Hóa (Trịnh Vạn, Điền Lư).

2. Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng có quy mô cấu trúc và quân số như thế nào?

Căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng trải dài 20 km theo trục Đông Bắc - Tây Nam từ Ngã Ba Chuông đến giáp ranh Yên Thái, rộng 7 - 8 km. Căn cứ gồm 3 phân khu: Vòng ngoài (khu hậu cần xóm Sơn Ná, kho lương và đồn tiền tiêu Cấp Ké, Yên Mỹ); Khu trung tâm (trại Ba Đồn có chiến lũy đất dài hơn 1 km, rộng 500 m, được bảo vệ bởi hào đầm lầy Khe Tre rộng 300 m); Khu hậu cứ (đồn Kỳ Thượng tại đình làng và giáo trường Lèn Bót). Đầu tháng 3-1886, lực lượng nghĩa quân tại căn cứ đạt khoảng 1.000 người, trong đó có đội nghĩa dũng cảm tử quân 300 người.

3. Sĩ phu yêu nước và triều đình kháng chiến đã chuẩn bị cho cuộc kháng chiến tại Thanh Hóa như thế nào trước tháng 7-1885?

Từ năm 1879, Tôn Thất Thuyết đã về Thanh Hóa bắt liên lạc với các sĩ phu, bổ dụng Tống Duy Tân làm Chánh sứ sơn phòng Quảng Hóa, cử Đề đốc Trần Xuân Soạn về chỉ đạo chuẩn bị cơ sở, liên hệ với thủ lĩnh Cam Bá Thước ở Thường Xuân. Khi vua Hàm Nghi xuất bôn và ban Chiếu Cần Vương lần thứ hai (19-9-1885), nhà vua đã xác định Thanh Hóa là địa bàn dự kiến đóng đô. Các hội nghị tại Bồng Trung và chùa Trang Các (tháng 3-1886) đã phân công xây dựng căn cứ Ba Đình (Phạm Bành, Đinh Công Tráng) và đồn Mã Cao (Trần Xuân Soạn, Hà Văn Mao).

4. Hệ thống bố phòng quân sự của nhà Nguyễn tại tỉnh Thanh Hóa trước năm 1885 gồm những gì?

Thanh Hóa có lực lượng quân sự gồm hơn 7.300 lính thời Tự Đức, phiên chế trong vệ Hùng Võ (500 lính) và đồn thủy binh sông Mã (1.000 lính thuộc hai cơ tả - hữu thủy). Hệ thống phòng thủ gồm: Thành tỉnh Thanh Hóa (chu vi 630 trượng, trang bị 14 cỗ hồng y cương pháo, 6 cỗ phách sơn cương pháo, 16 cỗ quá sơn đồng pháo); bảo Biện Sơn (12 khẩu đại bác); bảo Thổ Sơn (8 khẩu đại bác); pháo đài Tĩnh Hải (4 khẩu đại bác); pháo đài Vân Tụ (4 khẩu đại bác); cùng các thành Triệu Tường, bảo Trấn Nam, bảo Ninh Lương và bảo Tùng Hóa.

5. Những căn cứ và thủ lĩnh quân sự nào được luận án bổ sung nghiên cứu mới?

Luận án bổ sung khảo cứu chi tiết về căn cứ Ôn Lâm - Kỳ Thượng ở Nam Thanh Hóa do Tú tài Nguyễn Ngọc Phương chỉ đạo; căn cứ Mã Cao (Yên Định); căn cứ Điền Lư (Bá Thước) của Hà Văn Mao; và căn cứ Mường Kỷ (Bá Thước) của Hà Văn Nho về mặt sơ đồ bố phòng, danh tính nhân vật chỉ huy, cơ cấu hậu cần và các trận đánh cụ thể.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Quý Thụ là công trình chuyên khảo lịch sử nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về phong trào yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân Thanh Hóa giai đoạn 1885 - 1895. Dựa trên nguồn tư liệu thành văn kết hợp chặt chẽ với khảo sát điền dã thực địa, tác giả đã phục dựng chi tiết quá trình phát triển của phong trào qua hai giai đoạn, làm sáng tỏ cấu trúc các căn cứ địa tiêu biểu như Ôn Lâm - Kỳ Thượng, Ba Đình, Hùng Lĩnh, Trịnh Vạn. Công trình đúc kết sâu sắc các bài học lịch sử về tổ chức lực lượng, nghệ thuật quân sự truyền thống, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử Cần Vương tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 THANH HÓA TRƯỚC KHI PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHÓNG THUC DAN PHÁP BÙNG NO (THANG 7-1885) 1. VAI NET VE VỊ TRÍ CHIẾN LƯỢC, TRUYEN THONG YÊU NƯỚC CHÓNG NGOẠI XÂM CUA NHÂN DAN THANH HOA 1. Về vị trí chiến lược Thanh Hóa - một tỉnh năm giữa Bắc Bộ và Trung Bộ, có vi trí quan trọng trong lịch sử dân tộc. Do đặc điểm địa ly đó, Thanh Hóa trở thành một dia bàn hét sức quan trọng về mặt quân sự trong các cuộc chiên tranh.

Xét về mặt địa hình, tỉnh Thanh Hóa có đủ ba vùng miền: vùng núi rộng lớn chiếm ba phần tư diện tích toàn tỉnh, vùng đồng băng ven biển và vùng biển rộng lớn với 120 km đường biến. Địa hình da dạng phức tạp, ngay giữa đồng bằng cũng có rất nhiều đôi núi kéo dai đến tận biển (dãy núi Tam Điệp). Trên vùng đất thuộc đồng bằng Thanh Hóa, cư dân người Việt cỗ đã hình thành, tồn tại và phát triển. Những phát hiện khảo cô học ở Núi Đọ, Quan Yên, Đa Bút, Con Moong, Hoa Lộc, Đông Sơn.

đã khẳng định Thanh Hóa là một trong những trung tâm về nguồn gốc hình thành và phát triển của người Việt. Theo "Lich sử Thanh Hoa", tap 1, con sông Mã được hình thành qua 5 giai đoạn va đến giai đoạn thứ tư, tức là vào giai đoạn Toản Tân sớm, con sông nay mới thực sự là sông miền đồng bằng, rồi sang giai đoạn thứ năm thì châu thổ sông Mã 6n định, có dang như hiện nay. Thanh Hóa cũng có nhiêu con sông lớn như sông Mã, sông Chu, sông Yên, và đêu khởi nguôn từ miên rừng núi bao la phía Tây của tỉnh. Bên cạnh đó còn có nhiêu hệ thông kênh do thiên tạo và nhân tạo nôi liên thông giữa các sông với nhau.

15 Thanh Hóa là một tỉnh giàu có về mặt kinh tế tự nhiên: lên rừng có nhiều sản vật, nguồn thức ăn hết sức phong phú; đồng bằng được bồi đắp bởi các sông lớn phì nhiêu, là nơi cung cấp nguồn lương thực đáng kê. Dưới biển có các loại, loài hải sản phong phú có thê phục vụ tôt đời sông cho con người. Về mặt vị trí, năm giữa miên Bac và miễn Nam rộng lớn, miên Trung bị thắt lại, như một chiéc "đòn gánh" gánh hai dau dat nước. Tinh Thanh Hóa lại ở vi trí địa dau của miên Trung, là diém dau nút của can xoong.

Muôn tiên vào Nam phải vượt qua điêm nút này và khi ra Bắc cũng vậy. Tỉnh Thanh Hóa có miền rừng núi rộng lớn, phía Bắc giáp tỉnh Sơn La, Hòa Bình; phía Tây giáp Lào. Trong chiến tranh, nếu làm chủ được địa bàn rừng núi Thanh Hóa sẽ là ban đạp tiễn xuống đồng bằng, hoặc khi rút lui có thê sang vùng Hòa Bình, lên Tây Bắc rồi qua Trung Quốc, hoặc sang rừng núi đất Lào ở phía Tây. Như vậy, ở góc độ quân sự, tỉnh Thanh Hóa là một địa bàn lợi hại khi có chiến tranh hoặc trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, nhất là khi tương quan lực lượng giữa ta và địch chênh lệch.

Thực tế lịch sử cho thấy, tỉnh Thanh Hóa có thể vừa là tiền phương vừa là hậu cứ chiến lược quan trọng trong các cuộc chiến tranh, trong công cuộc dựng nước và g1ữ nước của dân tộc. Kết luận đó có tính lịch sử tat yếu khách quan trong lịch sử chong ngoại xâm của dân tộc: - Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thế kỷ I (40- 43) bị thất bại, nữ tướng Lê Hoa đã lui về ân ở vùng Nga Sơn. - Đô Dương, người làng Giàng, đã lui về quê làm căn cứ chống lại giặc Ngô. 16 - Cuộc khởi nghĩa Hai Ba Triệu năm 248 cũng lay dia ban Thanh Hóa làm căn cứ, ở ngay núi Nua (vùng Triệu Son, Nông Cống).

- Dương Đình Nghệ - Ngô Quyền tiến ra Bắc từ Ai Châu. - Đinh Bộ Lĩnh đẹp loạn 12 xứ quân lấy Thanh Hóa làm hậu cứ. - Lê Hoàn chống Tống, bình Chiêm cũng lấy Thanh Hóa làm đất căn bản. - Nhà Lý tiến ra Bắc, lây Thanh- Nghệ làm đất phên dậu phía Nam.

- Nhà Trần rút lui chiến lược về đây và phản công chiến lược cũng từ đây. - Nhà Hỗ lui về Thanh Hóa đóng kinh đô ở thành An Tôn. - Khởi nghĩa Lam Sơn lấy rừng núi Thanh Hóa làm nơi tụ nghĩa, nơi phất cờ khởi nghĩa (Thọ Xuân, Ngọc Lặc, Lang Chánh, Bá Thước. Thời Trung hưng nhà Lê, Nguyễn Kim lui về Thanh Hóa sang đất Lao lập căn cứ rồi sau đó đánh chiếm Thanh Hóa làm đất căn bản.

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, Thanh Hóa là nơi hậu cứ, hậu cần cung cấp và vận chuyên lương thực cho các chiến trường Lào và Điện Biên Phủ, Thanh Hóa còn là nơi sơ tán các cơ quan trung ương, đồng bào khu Ba. Hai lần chiến tranh phá hoại trên miền Bắc của dé quốc Mỹ, Thanh Hóa được coi là điểm tắc lý tưởng dưới cái nhìn của các nhà quân sự Mỹ và Hàm Rồng là điểm tắc lý tưởng ấy. Dé quốc Mỹ đã tập trung đánh phá Hàm Rong - Nam Ngạn và tỉnh Thanh Hóa hết sức ác liệt nhưng chúng đã thất bại. Như vậy, hầu như trong lịch sử, nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dan tộc đều diễn ra hoặc lay chỗ dựa căn bản trên đất Thanh Hóa, Thanh Hóa không chỉ là một vùng quần cư lâu đời, một vùng kinh tê, văn hóa phát triên của đât nước mà còn là địa bàn 17 chiến lược quan trọng, là căn cứ địa vững chắc của nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc từ trước đến nay.

Trong thời đại phong kiến, người dân Thanh Hóa đã ghi lại những mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước, mở nước và giữ nước của cả dân tộc Việt Nam. Thanh Hóa là nơi phát tích của các vương triều Tiền Lê, Hậu Lê, chúa Trịnh, chúa Nguyễn, triều Nguyễn [29, tr. Đúng như Nguyễn Lộ Trạch (1852-1895), nhà trí thức yêu nước có tư tưởng cải cách đã nhận xét: Thanh Hóa là một vùng đất có đủ ba điều lợi cơ ban cho việc giữ nước chông giặc: địa hiêm, binh lực va tai lực. Truyền thống yêu nước chống ngoại xâm của nhân dân Thanh Hóa Thanh Hóa là một bộ phận của Tổ quốc Việt Nam.

Cùng với dân tộc, nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã sát cánh trên con đường đấu tranh giải phóng và xây dựng đất nước, góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Một trong những bản sắc ây là truyên thông yêu nước chông giặc ngoại xâm. Thế kỷ I có nữ tướng Lê Hoa cùng nhân dân hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Thế kỷ III (năm 248) nhân dân các dân tộc trong tỉnh đã đứng lên chống giặc Ngô dưới sự lãnh đạo của nữ anh hùng dân tộc Triệu Thi Trinh.

Bước sang thế kỷ VI, cục diện chính trị và xã hội Giao Châu thay đôi. Cuộc khởi nghĩa của Ly Nam Dé tiến tới thành lập nước Vạn Xuân cho đến khi tướng Lưu Phương của nhà Tùy đem 10 van quân sang đánh phá và lật đồ vào tháng Giêng năm 603, tính ra tới 61 năm (542-603). Cuộc nổi dậy của Ly Nam Dé và Ly Phật Tử chỉ quanh quân ở vùng châu thổ sông Hong, không mấy khuấy động tới Châu Ái, Châu Hoan (vùng Thanh - Nghệ). Chỉ về sau, khi Ly Nam Dé chết ở động Khuất Lão (Vĩnh Phúc), Lý Thiên Bảo (anh ruột Lý Bí) mới kéo 2 vạn quân vào Đức Châu (Hà Tĩnh) giết chết Thứ sử Trần 18 Văn Giới, kéo quân ra vây Ái Châu (miền Tây Thanh Hóa giáp Lào) và xưng là Đào Lang Vương, Thanh Hóa lúc này mới bị khuấy động lên chút ít.

Sự kiện nổi bật ở Thanh Hóa sau Đào Lang Vuong là cuộc nỗi dậy của cha con Lê Ngọc: Thái thú Cửu Chan là Lê Ngọc cùng các con trai, con gái chia binh, đánh thành chống cự lại nhà Đường ở Cửu Chân, mãi sau mới bị quân Đường đánh bại. Dưới triều đại nhà Đường, các cuộc nổi dậy giành độc lập trong quận Giao Chỉ nồi lên liên tiếp như cuộc khởi nghĩa của Lý Tự Tiên, Dinh Kiến (687), của Mai Thúc Loan (722), của Phùng Hưng (766 - 792), của Dương Thanh (819 - 920) và họ Khúc đã dựng được nền tự chủ cho đất nước sau gần một nghìn năm Bắc thuộc. Trong thời gian này, miền Cửu Chân tương đối yên tĩnh, các đô thị cổ tương đối phát triển, giao lưu buôn bán với người Hoa, các hương, các xã được củng cô. Vào năm 622, nhà Đường lập ra Giao Châu đô hộ phủ, sau đổi thành An Nam đô hộ phủ (năm 679), chia nước ta thành 12 châu và 59 huyện.

Vào thé kỷ X, nha Hán cát cứ vùng Quảng Châu (Trung Quốc) trở nên cường thịnh và có xu hướng banh trướng. Năm 930 quân Nam Hán chia hai đường thủy, bộ tan công xâm lược nước ta. Tháng 10 - 930, bọn giặc tan công vào thành Đại La, bắt sống Khúc Thừa Mỹ đem về Quảng Châu. Thừa thắng, bọn địch thả quân đi cướp bóc các nơi, tiến vào Châu Ái (Thanh Hóa), Châu Hoan (Nghệ An), vượt dải Hoành Sơn, tấn công nước Chăm Pa, cướp vét nhiều báu vật, rồi rút về, chứ không chiếm nỗi đất đai và chinh phục được cư dân phía Nam.

Lúc này, từ đèo Ba Dội (Tam Điệp) trở vào Nam, tại các châu Ái, Hoan, các hào trưởng địa phương và tướng tá cũ của họ Khúc vẫn giữ được quyên kiêm soát đât đai và nhân dân. - Dương Đình Nghệ - người lang Giang (Thiệu Duong), một hào trưởng nồi tiếng, cũng là tướng cũ của họ Khúc đã tập hợp lực lượng tấn công thành 19 Đại La, đập tan bộ máy chỉ huy quân sự và chính trị của Nam Hán tại đây và tự xưng là Tiết Độ sứ. Sự nghiệp đang hưng thịnh, ông bị Kiều Công Tiễn mưu sát. Ngô Quyền - con ré Duong Đình Nghệ - đã đem quân bản bộ từ Ái Châu ra Bắc giết Kiều Công Tiễn, đập tan ý chí xâm lược của quân Nam Hán trên Bạch Dang Giang năm 938, xưng nền tự chủ, cham dứt nghìn năm Bắc thuộc.

- Thời Đinh: Dinh Bộ Linh là một xứ quân hùng mạnh, đã thống nhất được loạn 12 xứ quân, thành lập nhà Dinh. Trong cuộc chinh phục ấy có sự đóng góp rất lớn lao của nhân dân Thanh Hóa, trước hết là lực lượng vật chat, tinh thần và binh lính, sau nữa là những con người hùng tải thao lược như Lê Hoàn: Thập đạo sứ quân. - Triều đại Lý kéo dài 216 năm, so với nhà Dinh 13 năm và nhà Tiền Lê 29 năm, là một triều đại khá dài trên đất nước ta.