Chương 1 QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ SỰ CẦN THIẾT KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN TRONG XÂY DỰNG NỀN VĂN HOÁ MỚI VIỆT NAM 1. Kế thừa và phát triển trong phép biện chứng duy vật 1. Quan niệm của triết học Mác - Lênin về kế thừa và phát triển Phép biện chứng là tài sản vô cùng giá trị của triết học Mác nói riêng và chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung. Có thể nói phép biện chứng là linh hồn của triết học Mác - Lênin.
Kế thừa phương pháp luận duy vật biện chứng của triết học Mác - Lênin là một yêu cầu tất yếu nếu muốn trang bị cho mình một phương pháp luận khoa học.Ăngghen đã nhấn mạnh: “Toàn bộ quan điểm của Mác không phải là một học thuyết mà là một phương pháp, nó không đưa ra những giáo điều định sẵn mà là những điểm xuất phát cho việc nghiên cứu thêm và phương pháp cho việc nghiên cứu này” [17, tr. Lênin, người phát triển học thuyết C.Mác thì nhận định: “Những người Macxit chắc chắn là chỉ mượn của học thuyết Mác những phương pháp quí báu mà nếu không có thì không thể hiểu được những quan hệ xã hội”[34, tr.239] Thế giới không chỉ thống nhất ở tính vật chất mà còn thống nhất ở tính biện chứng vốn có của nó. Phép biện chứng là khoa học về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển. Trong phép biện chứng có nhiều nội dung và khía cạnh khác nhau nhưng trong phạm vi luận văn chúng tôi chỉ đề cập đến khía cạnh kế thừa và phát triển cho phù hợp với phạm vi luận văn nghiên cứu.
Sự vật hiện tượng trong thế giới có mối liên hệ, tác động lẫn nhau. Sự liên hệ, tác động đó là nguồn gốc của sự vận động và phát triển. Ăngghen khẳng định: “Tất cả thế giới tự nhiên mà chúng ta có thể nghiên cứu được là một hệ thống, một tập hợp các vật thể khăng khít với nhau… Việc các vật thể ấy đều có liên hệ với nhau đã có nghĩa là các vật thể này tác động lẫn nhau và sự tác động qua lại ấy chính là sự vận động” [16, tr.230] “Vận động” không đồng nhất với “phát triển”. Sự vận động của sự vật hiện tượng đa dạng, phong phú, vô tận và có nhiều khuynh hướng,kết quả khác nhau.
Vận động đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện. Đó là sự vận động theo hướng tiến lên và sự vận động theo hướng thụt lùi, đi xuống. Vận động có nhiều hình thức cơ bản và “đều do bản chất của những vật thể đang vận động mà ra” [14, tr. Khái niệm “vận động” chỉ phản ánh sự biến đổi nói chung, còn khái niệm “phát triển” phản ánh tính chất, khuynh hướng tiến lên của sự biến đổi nói chung ấy.
Lênin viết hai quan niệm cơ bản về sự phát triển (sự tiến hoá): “sự phát triển coi như là giảm đi và tăng lên, như là lặp lại và sự phát triển coi như là sự thống nhất của các mặt đối lập… Với quan niệm thứ nhất về sự vận động, sự tự vận động, động lực của nó, nguồn gốc của nó, động cơ của nó nằm trong bóng tối…Với quan niệm thứ hai sự lưu ý chủ yếu lại hướng chính vào sự nhận thức nguồn gốc của tự vận động. Quan niệm thứ nhất là chết cứng, nghèo nàn, khô khan, quan niệm thứ hai là sinh động. Chỉ có quan niệm thứ hai mới cho ta chìa khoá của sự tự vận động của tất cả mọi cái đang tồn tại, chỉ có nó mới cho ta chìa khoá của những bước nhảy vọt, của sự gián đoạn của tính phiến diện, sự chuyển hoá thành mặt đối lập, sự tiêu diệt cái cũ và nảy sinh cái mới. Theo quan điểm của V.Lênin nếu tất cả đều phát triển thì tức là tất cả đều chuyển hoá từ cái nọ sang cái kia, bởi vì như người ta đã biết, sự phát triển không phải là một sự.
11 lớn lên, một sự tăng thêm… đã như vậy thì… phải hiểu một cách chính xác hơn sự tiến hoá là sự sinh ra và sự huỷ diệt của mọi vật, là những sự chuyển hoá lẫn nhau” [14, tr. “Bản thân sự vận động đã là một mâu thuẫn; ngay như sự di động một cách máy móc và đơn giản sở dĩ có thể thực hiện được cũng chỉ là vì một vật trong cùng một lúc vừa ở nơi này lại vừa ở nơi khác…Và sự nảy sinh thường xuyên và việc giải quyết đồng thời mâu thuẫn này - đó cũng chính là sự vận động…”. Quan điểm duy vật biện chứng khẳng định sự phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật. Theo quan điểm đó phát triển chỉ bao quát xu hướng vận động đi lên của sự vật, sự vật mới ra đời thay thế cho sự vật cũ.
Sự phát triển chỉ là một trường hợp đặc biệt của sự vận động. Sự phát triển diễn ra không ngừng trong thế giới tự nhiên, trong xã hội và trong bản thân con người, trong tư duy. Đó là khuynh hướng chung của mọi sự vật, hiện tượng. Sự phát triển có tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng phong phú.
Mỗi sự vật lại có sự phát triển không giống nhau.Điều đó phụ thuộc vào không gian - thời gian khác nhau và những yếu tố tác động khác nhau. Quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng luôn chịu sự tác động và diễn ra tuân theo quy luật khách quan. Phép biện chứng duy vật khách quan khái quát được ba quy luật của sự phát triển khách quan ấy. Phát triển có nguồn gốc, động lực từ sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.
Sự phát triển không phải do ý chí con người áp đặt mà có nguồn gốc từ những mâu thuẫn (kể cả mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài) của chính sự vật và hiện tượng. 12 Phát triển theo Từ điển Tiếng Việt là sự “Biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp”.769] Bên cạnh đó: “Kế thừa là thừa hưởng, giữ gìn và tiếp tục phát huy (cái có giá trị tinh thần)”[36, tr.486] Phát triển không chỉ đơn thuần là sự tăng lên về lượng hay sự tiến hóa mà phát triển là sự thống nhất giữa thay đổi về lượng và những bước nhảy vọt về chất. Do sự tác động của quy luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất này, sự phát triển của sự vật, hiện tượng biểu hiện ra như một quá trình biện chứng thống nhất mang tính liên tục và đứt đoạn, giữa tiệm tiến và nhảy vọt. Đặc trưng quan trọng nữa của sự phát triển là sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ.
Cái mới ra đời không phải là sự đoạn tuyệt hoàn toàn với cái cũ mà nó luôn kế thừa một cách có chọn lọc những yếu tố tích cực của cái cũ, cải tạo nó cho phù hợp với cái mới. Nói cách khác, phát triển luôn chịu sự chi phối của quy luật phủ định biện chứng. Quá trình kế thừa cho thấy sự khẳng định những mặt tốt và những mặt tích cực, đồng thời phủ định những mặt tiêu cực, lạc hậu. Kế thừa chính là sợi dây liên hệ giữa cái cũ và cái mới, sự vật cũ và sự vật mới, khẳng định và phủ định, quá khứ với hiện thực… 1.
Ý nghĩa phương pháp luận của quan điểm triết học Mác - Lênin về kế thừa và phát triển Chúng ta biết, suy cho cùng, triết học và sức mạnh của triết học là ở phương pháp luận của nó. 13 Mọi sự vật hiện tượng mới ra đời đều dựa trên sự kế thừa những nhân tố tích cực của các sự vật cũ. Do vậy cần phải luôn biết phát hiện cái và giúp đỡ cái mới ra đời, chọn lọc cái cũ có giá trị phục vụ cho hiện tại và biết trân trọng những giá trị của quá khứ. Ngoài ra phải khắc phục những tư tưởng trì trệ, lỗi thời, bảo thủ cản trở quá trình phát triển.
Quan điểm về sự phát triển cho chúng ta bài học về tránh tuyệt đối hoá nhận thức. Nếu rơi vào tuyệt đối hoá nhận thức sẽ làm cho thực tiễn không thể phát triển và thực tiễn dậm chân tại chỗ. Quan điểm phát triển yêu cầu phải thấy rõ khuynh hướng phát triển trong tương lai của sự vật hiện tượng từ sự khái quát những khuynh hướng cho sự biến đổi đó. Phép biện chứng mácxít chỉ ra rằng, bản chất của phát triển là sự vận động theo hướng đi lên của bản thân sự vật, của giới tự nhiên,của con người và của xã hội.
Nguyên lý của sự phát triển là sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất, tạo nên mâu thuẫn trong bản thân sự vật và sự phủ định của phủ định tạo nên bước nhảy vọt, đưa sự vật này chuyển sang sự vật khác mới cao hơn về chất. Trong quá trình đó bao hàm cả sự kế thừa những mặt tích cực tiến bộ, mà quá trình chuyển hoá đã làm thay đổi từ sự vật cũ sang sự vật mới. Đó là một tiến trình mang tính khách quan, vô tận và làm cho thế giới ngày càng hoàn thiện. Nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin đã phân tích một cách khoa học và chỉ ra quá trình phát triển biện chứng từ xã hội cộng sản nguyên thuỷ cho đến các xã hội ở trình độ cao hơn.
Hơn thế, nguyên lý còn chỉ ra rằng xã hội được cấu thành bởi những quan hệ chặt chẽ và phức hợp giữa con người và con người, con người và xã hội, con người và tự nhiên.Sự phát triển xã hội diễn ra bởi những mâu thuẫn cơ bản giữa sản xuất và tiêu dùng, nhu cầu và khả năng… Do đó, động lực thúc đẩy sự phát triển xã hội sẽ có rất nhiều yếu tố trong đó nền sản xuất vật chất là nền tảng, là yếu tố cơ bản. 14 nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin cũng chỉ ra rằng sự giải phóng và phát triển con người, của lực lượng sản xuất và tương xứng với sự phát triển của quan hệ sản xuất. Khẳng định vai trò quyết định của lực lượng sản xuất nhưng chủ nghĩa Mác - Lênin không hề coi nhẹ các yếu tố khác trong đó đặc biệt là lĩnh vực văn hóa. Văn hóa và một sô yếu tố khác cũng được coi như là nguồn động lực mạnh mẽ cho sự phát triển con người và toàn bộ xã hội.
