Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ VÀ THỊ TRƢỜNG BẢO HIỂM NHÂN THỌ 1. Tổng quan về bảo hiểm nhân thọ 1. Đôi nét về lịch sử ra đời và phát triển của bảo hiểm nhân thọ trên thế giới Bảo hiểm nhân thọ là sự cam kết giữa ngƣời bảo hiểm và ngƣời tham gia bảo hiểm, mà trong đó ngƣời bảo hiểm sẽ trả cho ngƣời tham gia (hoặc ngƣời thụ hƣởng) một số tiền nhất định khi có các sự kiện đã định trƣớc xảy ra (ngƣời đƣợc bảo hiểm bị chết hoặc sống đến một thời điểm nhất định), còn ngƣời tham gia phải nộp phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn. Nói cách khác, bảo hiểm nhân thọ là quá trình bảo hiểm các rủi ro có liên quan đến sinh mạng, cuộc sống và tuổi thọ của con ngƣời [16tr.
Hợp đồng Bảo hiểm nhân thọ đầu tiên trên thế giới ra đời năm 1583, do công dân London là ông Willian Gybbon tham gia. Đến thế kỷ 17, Pascal, Ferma và sau đó là Bernoulli chứng minh Quy luật số đông, khai sinh và phát triển ra môn toán xác suất thống kê, cơ sở kỹ thuật của bảo hiểm nhân thọ đƣợc hình thành và kể từ đó Bảo hiểm nhân thọ phát triển mạnh trên tất cả các quốc gia có đủ các điều kiện. Theo thời gian, Bảo hiểm nhân thọ phát triển rất nhanh. Vai trò của Bảo hiểm nhân thọ không chỉ thể hiện trong từng gia đình và đối với từng cá nhân trong việc góp phần ổn định cuộc sống, giảm bớt khó khăn về tài chính khi gặp phải rủi ro, mà còn thể hiện rõ giá trị xã hội của nó.
Trên phạm vi xã hội, Bảo hiểm nhân thọ góp phần thu hút vốn đầu tƣ nƣớc ngoài, huy động vốn trong nƣớc từ những nguồn tiền mặt nhàn rỗi nằm trong dân cƣ. Lƣợng vốn huy động từ ngành Bảo hiểm nhân thọ đƣợc đầu tƣ trở lại nền kinh tế qua hình thức mua cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp này mở rộng quy mô sản xuất. Bảo hiểm nhân thọ không chỉ có chức năng bảo vệ, mà 5 z còn có chức năng của một định chế tài chính trung gian, huy động có hiệu quả nguồn vốn trung và dài hạn trong nƣớc và nƣớc ngoài. Đặc biệt, chức năng này càng thể hiện rõ hơn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Những đặc điểm cơ bản của bảo hiểm nhân thọ 1. Bảo hiểm nhân thọ vừa mang tính bảo vệ, vừa mang tính tiết kiệm và đầu tư Đây là một trong những đặc điểm khác nhau cơ bản giữa Bảo hiểm nhân thọ với Bảo hiểm phi nhân thọ. Ở đây, ngƣời tham gia Bảo hiểm nhân thọ sẽ định kỳ nộp một khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) cho công ty bảo hiểm. Ngƣợc lại, công ty bảo hiểm có trách nhiệm trả một số tiền lớn (gọi là số tiền bảo hiểm) cho ngƣời thụ hƣởng quyền lợi bảo hiểm, nhƣ đã thỏa thuận trƣớc khi có các sự kiện bảo hiểm xảy ra nhƣ ngƣời đƣợc bảo hiểm gặp phải rủi ro trong quá trình tham gia bảo hiểm hoặc khi hợp đồng đáo hạn, kế hoạch tích lũy, đầu tƣ cho tƣơng lai của khách hàng đƣợc thực hiện thành công.
Chính vì vậy, Bảo hiểm nhân thọ vừa mang tính bảo vệ, vừa mang tính tiết kiệm và đầu tƣ. Bảo hiểm nhân thọ đáp ứng được rất nhiều mục đích khác nhau cho người tham gia bảo hiểm Trong khi các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ chỉ đáp ứng đƣợc một mục đích là góp phần khắc phục hậu quả của rủi ro. Từ đó, góp phần ổn định tài chính cho ngƣời tham gia. Thì bảo hiểm nhân thọ, ngoài mục đích đó, còn đáp ứng nhiều mục đích khác.
Mỗi mục đích đƣợc thể hiện khá rõ trong từng loại hợp đồng. Chẳng hạn, hợp đồng bảo hiểm hƣu trí đáp ứng nhu cầu của ngƣời tham gia những khoản trợ cấp đều đặn hàng tháng, góp phần ổn định cuộc sống của họ khi già yếu. Hợp đồng bảo hiểm tử vong sẽ giúp ngƣời đƣợc bảo hiểm để lại cho gia đình một Số tiền bảo hiểm khi họ bị tử vong. Số tiền này đáp ứng đƣợc rất nhiều mục đích của ngƣời quá cố nhƣ: Trang trải nợ nần, giáo dục con cái, phụng dƣỡng bố mẹ già v.v… Chính vì đáp ứng đƣợc nhiều mục đích khác nhau, 6 z nên loại hình bảo hiểm này có thị trƣờng ngày càng rộng và đƣợc rất nhiều ngƣời quan tâm.
Cũng chính bởi lẽ đó mà các loại hợp đồng đƣợc thiết kế trong bảo hiểm nhân thọ cũng rất đa dạng và phức tạp nhằm đáp ứng, thỏa mãn tối đa những mục đích, nhu cầu khác nhau của khách hàng trong cuộc sống. Quá trình định phí cho sản phẩm bảo hiểm nhân thọ cũng rất phức tạp. Nó phụ thuộc vào tỷ lệ tử vong, chi phí khai thác, chi phí quản lý hợp đồng , độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp của ngƣời đƣợc bảo hiểm, tuổi thọ bình quân, số tiền bảo hiểm, thời hạn tham gia, phƣơng thức thanh toán, lãi suất đầu tƣ, tỷ lệ lạm phát và thiểu phát của đồng tiền… 1. Bảo hiểm nhân thọ ra đời và phát triển trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Ở các nƣớc có nền kinh tế phát triển, Bảo hiểm nhân thọ đã ra đời và phát triển hàng trăm năm nay.
Ngƣợc lại, có một số quốc gia trên thế giới hiện nay vẫn chƣa triển khai đƣợc bảo hiểm nhân thọ, mặc dù ngƣời ta hiểu rất rõ vai trò và lợi ích của nó. Để lý giải vấn đề này, hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng, cơ sở chủ yếu để Bảo hiểm nhân thọ ra đời và phát triển là điều kiện kinh tế - xã hội phải phát triển. Mức độ phát triển của các điều kiện kinh tế xã hội. Từ tốc độ tăng trƣởng GDP, thu nhập dân cƣ, tỷ lệ lạm phát, đến mật độ dân số, tuổi thọ bình quân…có tác động quyết định sự phát triển của bảo hiểm nhân thọ.
Bên cạnh các điều kiện kinh tế - xã hội, môi trƣờng pháp lý cũng có ảnh hƣởng không nhỏ đến sự ra đời và phát triển của Bảo hiểm nhân thọ. Nguyên tắc hoạt động của bảo hiểm nhân thọ 1. Nguyên tắc số đông Trong nguyên tắc này công ty bảo hiểm nhân thọ cần có số đông khách hàng để hoạt động một cách có hiệu quả. Có nghĩa là các công ty bảo hiểm phải triển khai các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ trên số đông ngƣời càng lớn càng tốt.
7 z Vì khi có số đông ngƣời, xác suất tử vong (hoặc còn sống) xảy ra trong thực tế và xác suất tử vong (hoặc còn sống) dự kiến khi định phí sẽ tiến dần về với nhau và điều này cũng có nghĩa là công ty bảo hiểm với số phí thu trƣớc, đủ chi trả cho các trƣờng hợp tử vong hoặc còn sống xảy ra trong thực tế. Nguyên tắc về quyền lợi có thể được bảo hiểm Để có thể tham gia bảo hiểm cho một ngƣời đƣợc bảo hiểm khác (Không phải bản thân) Bên mua bảo hiểm phải tuân thủ nguyên tắc này, nghĩa là: Nếu bên mua bảo hiểm có thể đƣợc hƣởng lợi khi ngƣời đƣợc bảo hiểm còn sống và có thể bị mất mát, thiệt hại về tài chính khi ngƣời đƣợc bảo hiểm tử vong thì bên mua bảo hiểm có quyền lợi có thể đƣợc bảo hiểm đối với ngƣời đƣợc bảo hiểm (Ví dụ nhƣ quan hệ huyết thống, quan hệ hôi phối, quan hệ chủ doanh nghiệp – ngƣời làm công …) 1. Nguyên tắc khoán Trong đa số các nghiệp vụ về bảo hiểm nhân thọ, số tiền bảo hiểm, các khoản trợ cấp đƣợc ấn định trƣớc trên hợp đồng. Những khoản tiền này đƣợc xác định dựa vào sự lựa chọn của ngƣời đƣợc bảo hiểm.
Khi xảy ra các sự kiện bảo hiểm, số tiền bảo hiểm hay trợ cấp đƣợc công ty bảo hiểm thanh toán không nhằm mục đích bồi thƣờng thiệt hại mà là thực hiện một cam kết để đổi lấy phí bảo hiểm. Đây là một số tiền mang tính chất khoán, nghĩa là: Khách hàng cùng lúc đƣợc hƣởng quyền lợi từ nhiều hợp đồng khác nhau và khách hàng có thể đồng thời tham gia và nhận số tiền chi trả từ nhiều công ty bảo hiểm khác nhau. Nguyên tắc trung thực tuyệt đối Nguyên tắc này đƣợc thể hiện từ hai phía: Ngƣời tham gia bảo hiểm có nghĩa vụ phải kê khai đầy đủ và trung thực các vấn đề có liên quan theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm, ngƣợc lại doanh nghiệp bảo hiểm phải có trách nhiệm thông tin một cách đầy đủ, trung thực về hợp đồng giao kết và có trách nhiệm bảo mật thông tin của khách hàng. Các nghiệp vụ cơ bản của Bảo hiểm nhân thọ Phần này đƣa ra những nghiệp vụ bảo hiểm nhân thọ theo Luật Kinh doanh bảo hiểm (sửa đổi năm 2010).
Dựa trên các mô hình nghiệp vụ này, các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ thiết kế các sản phẩm bảo hiểm cụ thể tùy vào điều kiện trong từng thời kỳ nhất định. Những nghiệp vụ bảo hiểm nhân thọ bao gồm: - Bảo hiểm trọn đời; - Bảo hiểm sinh kỳ; - Bảo hiểm tử kỳ; - Bảo hiểm hỗn hợp; - Bảo hiểm trả tiền định kỳ; - Bảo hiểm liên kết đầu tƣ; - Bảo hiểm hƣu trí. Sự ra đời và phát triển của bảo hiểm nhân thọ xuất phát từ nhiều nhu cầu khác nhau đòi hỏi phải đƣợc đáp ứng trong cuộc sống nhằm bảo vệ con cái hoặc những ngƣời ăn theo tránh khỏi những bất hạnh, thiếu thốn vật chất do cái chết bất ngờ của ngƣời trụ cột gia đình hoặc tiết kiệm để đáp ứng các nhu cầu tài chính trong tƣơng lai,. Để đảm bảo thỏa mãn những nhu cầu này, các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ đã thiết kế nhiều loại bảo hiểm nhân thọ.
Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm, Bảo hiểm nhân thọ là loại nghiệp vụ bảo hiểm cho trƣờng hợp ngƣời đƣợc bảo hiểm sống hoặc chết. Tùy vào chiến lƣợc phát triển trong từng thời kỳ, dựa vào mô hình thiết kế của mỗi loại, các doanh nghiệp bảo hiểm đƣa ra những sản phẩm bảo hiểm nhân thọ khác nhau. Bảo hiểm trọn đời Bảo hiểm trọn đời (hay còn gọi là bảo hiểm trƣờng sinh) là nghiệp vụ bảo hiểm cho trƣờng hợp ngƣời đƣợc bảo hiểm chết vào bất kỳ thời điểm nào trong 9 z suốt cuộc đời của ngƣời đó. Theo hợp đồng bảo hiểm này, doanh nghiệp bảo hiểm cam kết trả tiền bảo hiểm cho ngƣời thụ hƣởng bảo hiểm khi ngƣời đƣợc bảo hiểm bị tử vong sau khi bảo hiểm có hiệu lực.
Nhƣ vậy, bảo hiểm trọn đời là dạng hợp đồng bảo hiểm dài hạn, không bị giới hạn về ngày hết hạn hợp đồng.