Luận án về phát triển nông nghiệp bền vững tại tỉnh Cà Mau

Nông nghiệp bền vững tại Cà Mau là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. 165 trang · Trường Đại Học Kinh Tế · 2015.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Cà Mau
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Cà Mau

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước liên quan đến đề tài
• 1.2. Đánh giá chung và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÔNG NGHIỆP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 2.1. Một số vấn đề lý luận về phát triển bền vững và nông nghiệp phát triển bền vững
• 2.2. Nội dung, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng đến nông nghiệp phát triển bền vững
• 2.3. Kinh nghiệm về nông nghiệp phát triển bền vững và bài học đối với Cà Mau về nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG NÔNG NGHIỆP PHÁT TRIỂN THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở TỈNH CÀ MAU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng đến nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau
• 3.2. Thực trạng nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 1997-2015
• 3.3. Đánh giá chung về nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 1997-2015
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU XÂY DỰNG NỀN NÔNG NGHIỆP PHÁT TRIỂN THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở TỈNH CÀ MAU, GIAI ĐOẠN 2016 - 2025
• 4.1. Dự báo những yếu tố có khả năng ảnh hưởng đến nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 2016 - 2025
• 4.2. Quan điểm xây dựng nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau
• 4.3. Phương hướng, mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 2016 - 2025
• 4.4. Một số giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 2016 - 2025
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Nông nghiệp bền vững tại Cà Mau là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Nghiên cứu về nông nghiệp bền vững không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội. Cà Mau, với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên thuận lợi, có tiềm năng lớn để phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững. Tuy nhiên, việc phát triển này cũng đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, để đạt được phát triển nông nghiệp bền vững, cần có sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và quản lý tài nguyên hiệu quả. Những công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về các mô hình phát triển nông nghiệp bền vững, từ đó rút ra bài học cho Cà Mau.

1.1. Những công trình nghiên cứu trong nước

Nhiều công trình nghiên cứu trong nước đã chỉ ra rằng, kinh tế nông thôn cần được cải thiện thông qua việc áp dụng các công nghệ mới và phát triển nông sản chất lượng cao. Các tác giả như Phạm Văn Khôi và Lê Quang Phi đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển nông nghiệp sinh thái và công nghiệp hóa nông thôn. Những nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn tổng quan về thực trạng nông nghiệp mà còn đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, việc áp dụng các chính sách hỗ trợ từ chính phủ là rất cần thiết để thúc đẩy nông nghiệp bền vững tại Cà Mau.

1.2. Những công trình nghiên cứu quốc tế

Các nghiên cứu quốc tế về nông nghiệp bền vững đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình phát triển bền vững từ các nước phát triển có thể mang lại nhiều lợi ích cho Cà Mau. Những kinh nghiệm từ các quốc gia như Hà Lan và Thụy Điển cho thấy, việc kết hợp giữa công nghệ nông nghiệp và quản lý tài nguyên hiệu quả có thể giúp tăng cường năng suất và bảo vệ môi trường. Các nghiên cứu này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho nông dân, nhằm khuyến khích họ áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái tại Cà Mau.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về nông nghiệp phát triển bền vững

Cơ sở lý luận về nông nghiệp phát triển bền vững bao gồm các khái niệm và nguyên tắc cơ bản liên quan đến phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp. Nông nghiệp bền vững không chỉ tập trung vào việc tăng sản lượng mà còn chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội. Các tiêu chí đánh giá nông nghiệp bền vững bao gồm hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Tại Cà Mau, việc áp dụng các tiêu chí này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng công nghệ mới và quản lý tài nguyên hiệu quả có thể giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường.

2.1. Nội dung và tiêu chí phát triển bền vững

Nội dung của nông nghiệp phát triển bền vững bao gồm việc sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả, bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội. Các tiêu chí đánh giá bao gồm năng suất, chất lượng sản phẩm, và tác động đến môi trường. Tại Cà Mau, việc áp dụng các tiêu chí này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng công nghệ mới và quản lý tài nguyên hiệu quả có thể giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái tại Cà Mau.

2.2. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Cà Mau

Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển cho thấy, việc áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững có thể mang lại nhiều lợi ích cho Cà Mau. Các quốc gia như Hà Lan và Thụy Điển đã thành công trong việc kết hợp giữa công nghệ nông nghiệp và quản lý tài nguyên hiệu quả. Những bài học này có thể được áp dụng tại Cà Mau để nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho nông dân cũng là rất cần thiết để khuyến khích họ áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững.

III. Thực trạng nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau

Thực trạng nông nghiệp phát triển bền vững tại Cà Mau cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Từ năm 1997 đến 2015, nông nghiệp Cà Mau đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Các mô hình sản xuất hiện tại chưa thực sự bền vững, dẫn đến tình trạng khai thác tài nguyên không hợp lý. Để phát triển bền vững, Cà Mau cần có những giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường.

3.1. Đặc điểm tự nhiên kinh tế xã hội

Đặc điểm tự nhiên của Cà Mau với hệ thống sông ngòi phong phú và khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho phát triển nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, tình trạng khai thác tài nguyên không hợp lý và ô nhiễm môi trường đang đặt ra nhiều thách thức. Kinh tế Cà Mau chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhưng việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất còn chậm. Để phát triển bền vững, cần có sự kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

3.2. Thực trạng nông nghiệp giai đoạn 1997 2015

Giai đoạn 1997-2015, nông nghiệp Cà Mau đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào các phương pháp truyền thống, dẫn đến năng suất thấp và không bền vững. Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Để phát triển bền vững, Cà Mau cần có những giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường.

IV. Quan điểm phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững

Để xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững tại Cà Mau, cần có những quan điểm và phương hướng rõ ràng. Việc áp dụng công nghệ mới và quản lý tài nguyên hiệu quả là rất cần thiết. Các giải pháp như phát triển nông nghiệp thông minh, tăng cường hợp tác xã nông nghiệp và xây dựng chính sách hỗ trợ cho nông dân sẽ giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường. Cà Mau cần xây dựng các mô hình sản xuất bền vững, kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.1. Dự báo yếu tố ảnh hưởng đến nông nghiệp giai đoạn 2016 2025

Dự báo rằng, trong giai đoạn 2016-2025, nông nghiệp Cà Mau sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, nếu áp dụng các công nghệ mới và quản lý tài nguyên hiệu quả, Cà Mau có thể phát triển bền vững. Các yếu tố như chính sách hỗ trợ từ chính phủ và sự tham gia của cộng đồng cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nông nghiệp bền vững.

4.2. Giải pháp xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững

Các giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững tại Cà Mau bao gồm phát triển nông nghiệp thông minh, tăng cường hợp tác xã nông nghiệp và xây dựng chính sách hỗ trợ cho nông dân. Việc áp dụng công nghệ mới và quản lý tài nguyên hiệu quả sẽ giúp nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường. Cà Mau cần xây dựng các mô hình sản xuất bền vững, kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nông nghiệp Việt Nam sau 30 năm đổi mới đã khẳng định vai trò trụ cột trong việc đảm bảo an ninh lương thực và ổn định xã hội, cung cấp sinh kế cho khoảng 9,53 triệu hộ dân nông thôn (tương đương 68,2% dân số, khoảng 60 triệu người), đồng thời đóng góp từ 18% đến 22% GDP và 23% đến 35% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, trước yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, ngành nông nghiệp đang đối mặt với nhiều hạn chế nội tại: quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún; chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi mang tính tự phát theo tín hiệu thị trường ngắn hạn; trình độ công nghệ chế biến sau thu hoạch còn thấp; khả năng thích ứng trước các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường còn bị động.

Tỉnh Cà Mau là địa phương nằm trong trục tam giác kinh tế trọng điểm của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, sở hữu chiều dài bờ biển 254 km, diện tích đất trồng lúa khoảng 130.000 ha và diện tích rừng khoảng 110.000 ha. Địa phương có tiềm năng lớn về phát triển kinh tế biển, nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản, phát triển lâm nghiệp và trồng trọt. Mặc dù vậy, sự phát triển của nông nghiệp Cà Mau thời gian qua bộc lộ nhiều điểm bất cập: hiện tượng phát triển "nóng" tại một số mô hình nuôi tôm và chuyển đổi đất lúa - tôm thiếu kiểm soát; quy hoạch sản xuất chưa đồng bộ; kết cấu hạ tầng kỹ thuật (mạng lưới kênh cấp - thoát nước, hệ thống lưới điện phục vụ sản xuất) còn thiếu thốn; nguồn cung ứng con giống, thức ăn và vốn sản xuất chưa đáp ứng yêu cầu. Do đó, việc nghiên cứu đề tài "Nông nghiệp tỉnh Cà Mau phát triển theo hướng bền vững" dưới góc độ kinh tế chính trị là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể gồm ba nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận và thực tiễn về nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững (NNPTTHBV).
2. Phân tích, đánh giá thực trạng nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững tại tỉnh Cà Mau giai đoạn 1997 - 2015; chỉ rõ những kết quả đạt được, những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân cốt lõi.
3. Xác định quan điểm, phương hướng, mục tiêu và đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy nông nghiệp tỉnh Cà Mau phát triển theo hướng bền vững giai đoạn 2016 - 2025.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tổng thể nền nông nghiệp của tỉnh Cà Mau trên phương diện phát triển bền vững, xem xét sự vận động nội tại hướng tới ba mục tiêu cơ bản: bền vững kinh tế, bền vững xã hội và bền vững môi trường; luận án không tiếp cận nông nghiệp theo từng phân ngành đơn lẻ, tách rời.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung: Tập trung vào tổng thể nền nông nghiệp địa bàn tỉnh, trọng tâm là ba lĩnh vực nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), lâm nghiệp và ngư nghiệp (nuôi trồng và khai thác thủy sản).
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa bàn tỉnh Cà Mau, bao gồm các huyện, thành phố và vùng biển thuộc chủ quyền quản lý của tỉnh.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 1997 - 2015 (từ mốc thời gian tái lập tỉnh Cà Mau năm 1997 đến năm 2015) và đề xuất phương hướng, giải pháp phát triển đến năm 2025.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu khoa học liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài, phân chia thành các nhóm công trình trong nước và quốc tế:

Về các công trình trong nước:

• Sách chuyên khảo và tham khảo: Phạm Văn Khôi nghiên cứu giải pháp phát triển nông nghiệp ngoại thành Hà Nội theo hướng nông nghiệp sinh thái và phát triển bền vững kinh tế trang trại vùng cây ăn quả tại Bắc Giang; Lê Quang Phi phân tích tính cấp thiết của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn; Trịnh Thị Ái Hoa tiếp cận chính sách xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong bối cảnh thực hiện các cam kết WTO; Đặng Kim Sơn nghiên cứu bức tranh tổng thể về thể chế, xã hội và môi trường của nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam; Vũ Văn Nâm hệ thống hóa lý luận và thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam; Nguyễn Vĩnh Thanh và Lê Sỹ Thọ phân tích thời cơ và thách thức đối với nông nghiệp sau khi gia nhập WTO; Nguyễn Thị Tố Quyên phân tích mô hình tăng trưởng kinh tế nông nghiệp giai đoạn 2011 - 2020; Lê Quang Lý làm rõ vấn đề sở hữu ruộng đất và quan hệ sản xuất; Vũ Văn Phúc tổng kết các vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng nông thôn mới; Báo Nhân dân tập hợp 38 bài viết thực tiễn về cơ chế chính sách tháo gỡ khó khăn cho nông nghiệp; Vũ Quang Hiển phân tích đường lối của Đảng giai đoạn 1930 - 1975; Vũ Văn Hùng nghiên cứu chính sách tiêu thụ nông sản; Trần Thị Lan Hương phân tích xu hướng hợp tác nông nghiệp tại châu Phi; Dương Minh Tuấn đúc kết kinh nghiệm hiện đại hóa nông nghiệp Nhật Bản; Trần Quang Minh phân tích tiến trình hiện đại hóa nông nghiệp Hàn Quốc; Nguyễn Xuân Cường nghiên cứu kinh nghiệm cải cách nông nghiệp nông thôn Trung Quốc giai đoạn 1978 - 2008.
• Luận án tiến sĩ: Nguyễn Văn Khang nghiên cứu mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững vùng ngọt hóa Gò Công (Tiền Giang); Bùi Nữ Hoàng Oanh phân tích hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông nghiệp tại Yên Bái giai đoạn 2012 - 2020; Bùi Minh Hồng nghiên cứu thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp tại Vĩnh Phúc; Nguyễn Hữu Sở luận giải về phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam.
• Bài báo khoa học và hội thảo: Võ Tòng Xuân phân tích hạn chế của sản xuất nông nghiệp tự phát và đề xuất mô hình công ty cổ phần nông nghiệp; Vương Đình Huệ đề xuất định hướng tái cơ cấu nông nghiệp theo Nghị quyết số 26-NQ/TW; Nguyễn Quốc Vọng đưa ra 5 luật chơi thị trường nông sản quốc tế và bài học từ Australia; Vũ Trọng Bình nghiên cứu quản trị chuỗi giá trị và cơ chế khuyến khích thực hành bền vững; Đỗ Kim Chung và Kim Thị Dung phân tích điều kiện hình thành chuỗi giá trị nông sản; các văn bản chính sách lớn như Quyết định số 153/2004/TTg ban hành Định hướng Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình Nghị sự 21) và Quyết định số 899/QĐ-TTg phê duyệt Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Về các công trình quốc tế: Báo cáo năm 2008 của Ngân hàng Thế giới khẳng định nông nghiệp là công cụ quan trọng để đạt mục tiêu thiên niên kỷ; nghiên cứu của IFAD và Gertrud Schieder phân tích hệ thống tín dụng chính thức và phi chính thức cho người nghèo nông thôn tại Cameroon; Gunter Pauli tiếp cận mô hình kinh tế xanh lam trong khai thác tiềm năng hệ sinh thái tự nhiên.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Phần lớn các tài liệu đã công bố tập trung vào khung lý luận chung ở quy mô quốc gia, kinh nghiệm quốc tế hoặc nghiên cứu những khía cạnh hẹp tại các tiểu vùng sinh thái đặc thù (vùng ngọt hóa, vùng đồi núi trung du). Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống sự phát triển của nền nông nghiệp tỉnh Cà Mau trên cả ba khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường dưới góc nhìn của chuyên ngành Kinh tế chính trị, trong bối cảnh một tỉnh cực Nam sở hữu cả hai hệ sinh thái mặn - ngọt, tài nguyên rừng - biển đan xen và đang chuyển đổi mô hình tăng trưởng giai đoạn 1997 - 2015, định hướng đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước Việt Nam về phát triển kinh tế và phát triển bền vững (Khoản 4, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường).

Về khung lý thuyết phát triển bền vững, luận án tổng hợp các mô hình tiêu biểu trên thế giới:

• Mô hình tương tác giữa ba hệ thống kinh tế, xã hội và môi trường của Jacobs và Sadler (1990).
• Mô hình ba mục tiêu của Hội nghị UNCED (1992) và mở rộng của WCED (1993).
• Mô hình ba cực (kinh tế, xã hội, môi trường) của Mohan Munasinghe (1993).
• Mô hình "quả trứng" của Prescott-Allen (1995), mô tả hệ con người nằm trong hệ sinh thái như lòng đỏ trong lòng trắng trứng.
• Mô hình "Trình tự đánh giá tiến bộ về bền vững" của Hodge (1993, 1995) giải quyết mối quan hệ giữa điều kiện sinh thái và điều kiện con người qua 4 câu hỏi đánh giá thực trạng, nguyên nhân, kết luận tiến bộ và định hướng giải pháp.

Về công cụ đánh giá kinh tế sinh thái, luận án sử dụng công thức tính toán: $$\text{EDP} = \text{GDP} - (\text{Giá trị cạn kiệt tài nguyên} + \text{Giá trị suy giảm môi trường})$$ $$\text{GDP}{\text{sth}} = \text{GDP} \pm \text{PT}{\text{ng}} \pm \text{PMT}i \pm \text{PCQ}$$ Trong đó, $\text{GDP}{\text{sth}}$ là sản phẩm quốc nội của nông nghiệp bền vững; $\text{GDP}$ là sản phẩm quốc nội thông thường; $\text{PT}_{\text{ng}}$ là giá trị tài nguyên; $\text{PMT}_i$ là giá trị môi trường; $\text{PCQ}$ là giá trị cảnh quan.

Luận án xác định 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến nông nghiệp phát triển bền vững: (1) Điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu, nguồn nước, tài nguyên sinh học); (2) Điều kiện kinh tế - xã hội (thị trường, chính sách vĩ mô, hạ tầng nông thôn, quá trình công nghiệp hóa - đô thị hóa, dân số và chất lượng lao động); (3) Nhân tố tổ chức - kỹ thuật (hình thức tổ chức sản xuất, trình độ ứng dụng khoa học - công nghệ); (4) Vai trò của Nhà nước, người nông dân và các tổ chức hiệp hội nghề nghiệp.

Về kinh nghiệm quốc tế, luận án phân tích thực tiễn tại Hàn Quốc với các nội dung trọng tâm: ban hành Đạo luật về khuyến khích nông nghiệp bền vững (thông qua tháng 12/1997, hiệu lực ngày 14/12/1998); thành lập Vụ Nông nghiệp bền vững thuộc Bộ Nông lâm và Thủy sản (1994); triển khai chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) đào tạo hơn 9.000 cán bộ và nông dân từ năm 1992 nhằm giảm 50% lượng hóa chất vào năm 2004; xây dựng hệ thống quản lý dinh dưỡng cây trồng tích hợp (INM); ban hành quy chế xử lý rác thải chăn nuôi (1991, sửa đổi 1993, 1997) và triển khai 772 thiết bị xử lý chất thải sinh hoạt nông thôn đến năm 2004; thực hiện chu kỳ cải tạo đất 6 năm/lần cho đất có hàm lượng axit si-lic dưới 130 ppm và đất đồi có độ pH từ 6,5 trở xuống.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Các phương pháp cụ thể bao gồm: thống kê mô tả, khảo sát thực tế, phân tích kinh tế, tổng hợp dữ liệu, so sánh đối chiếu và tổng kết thực tiễn. Nguồn tư liệu sử dụng là các số liệu thống kê chính thức, báo cáo tổng kết của Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau, Cục Thống kê Cà Mau và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cà Mau từ năm 1997 đến 2015.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 khái quát các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến nông nghiệp, phát triển bền vững và nông nghiệp phát triển bền vững. Tác giả phân tích các luận điểm về công nghiệp hóa nông nghiệp, liên kết chuỗi giá trị, tác động của hội nhập kinh tế quốc tế và biến đổi khí hậu đối với sản xuất nông nghiệp. Từ việc đánh giá tổng quan, chương này chỉ ra rằng các công trình hiện có chưa giải quyết trọn vẹn vấn đề phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững tại tỉnh Cà Mau trên cả 3 trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường, từ đó xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về nông nghiệp phát triển bền vững

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về nông nghiệp phát triển bền vững:

• Phân tích bản chất khái niệm phát triển bền vững theo ba trụ cột: bền vững kinh tế (tăng trưởng GDP nông nghiệp ổn định, chuyển dịch cơ cấu theo hướng giá trị gia tăng); bền vững xã hội (nâng cao thu nhập, giảm nghèo, giải quyết việc làm, giảm chênh lệch vùng miền); bền vững môi trường (sử dụng tiết kiệm tài nguyên, không làm ô nhiễm đất, nước, không khí, bảo vệ đa dạng sinh học).
• Xác định hệ thống tiêu chí định tính và định lượng đánh giá tính bền vững trong nông nghiệp.
• Làm rõ vai trò của 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng: tự nhiên, kinh tế - xã hội, tổ chức - kỹ thuật và vai trò của các chủ thể (Nhà nước, nông dân, doanh nghiệp, hiệp hội).
• Đúc kết kinh nghiệm xây dựng nền nông nghiệp bền vững của Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và các mô hình quản lý dinh dưỡng, dịch hại, cải tạo đất để rút ra bài học cho tỉnh Cà Mau.

Chương 3: Thực trạng nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 1997-2015

Chương 3 phân tích thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Cà Mau qua 18 năm tái lập tỉnh (1997 - 2015):

• Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội: Phân tích vị trí địa lý, địa hình trũng thấp, hệ thống sông ngòi kênh rạch chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều Biển Đông và nhật triều Biển Tây; hiện trạng cơ cấu sử dụng đất và nguồn nhân lực địa phương.
• Thực trạng phát triển các phân ngành: Quá trình chuyển đổi diện tích trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản; biến động sản lượng lúa và cơ cấu cây trồng chính; hiện trạng phát triển nuôi trồng và khai thác thủy sản biển; hiện trạng diện tích rừng ngập mặn và rừng tràm U Minh Hạ.
• Đánh giá trên ba phương diện bền vững:
  • Về kinh tế: Tăng trưởng giá trị sản xuất nông - lâm - thủy sản đạt mức khá; thủy sản trở thành ngành mũi nhọn nhưng chuỗi giá trị thiếu bền vững, chất lượng nguyên liệu chưa đồng đều.
  • Về xã hội: Giải quyết việc làm cho lao động nông thôn, tỷ lệ hộ nghèo giảm dần, tuy nhiên tỷ lệ lao động qua đào tạo còn thấp và thu nhập của nông dân còn bấp bênh trước biến động thị trường.
  • Về môi trường: Ô nhiễm nguồn nước do chất thải nuôi tôm thâm canh và bán thâm canh chưa qua xử lý; suy giảm diện tích rừng tự nhiên; tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển và hiện tượng xâm nhập mặn gia tăng.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ tiêu và bảng biểu thống kê trọng tâm phản ánh thực trạng phát triển nông nghiệp Cà Mau giai đoạn 1997 - 2015 trong Chương 3 của luận án:

STT	Ký hiệu bảng trong luận án	Nội dung chỉ tiêu thống kê	Phạm vi thời gian / Không gian
1	Bảng 3.1	So sánh một số tiêu chí về biển của tỉnh Cà Mau	So sánh vị thế biển Cà Mau
2	Bảng 3.2	Diện tích đất trồng lúa tỉnh Cà Mau	Các năm 2001 - 2006 - 2015
3	Bảng 3.3	Diện tích nuôi trồng thủy sản phân theo huyện, thành phố	Các năm 2001, 2006, 2015
4	Bảng 3.4	Dân số chia theo huyện, thành phố	Năm 2015
5	Bảng 3.5 & Bảng 3.13	Số lượng và cơ cấu lao động đang làm việc trong các ngành kinh tế	Giai đoạn 1997 - 2015
6	Bảng 3.6 & Bảng 3.7	Diện tích mặt nước NTTS và sản lượng tôm phân theo địa bàn	Giai đoạn 1997 - 2015
7	Bảng 3.8 & Bảng 3.9	Diện tích các loại cây trồng và biến động diện tích cây trồng chính	Giai đoạn 1997 - 2015
8	Bảng 3.11	Hiện trạng rừng và công tác trồng rừng	Giai đoạn 2011 - 2013
9	Bảng 3.12	Cơ cấu lao động qua đào tạo hàng năm	Các năm trong giai đoạn nghiên cứu
10	Bảng 3.14	Cơ cấu và số lượng lao động ngành ngư - nông - lâm nghiệp	Giai đoạn 1997 - 2015
11	Bảng 3.15	Tỷ lệ hộ dân có nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh	Phân theo khu vực

Chương 4: Quan điểm, phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững ở tỉnh Cà Mau, giai đoạn 2016 - 2025

Chương 4 xây dựng định hướng phát triển nông nghiệp tỉnh Cà Mau cho giai đoạn 2016 - 2025:

• Dự báo bối cảnh và phân tích ma trận SWOT (Bảng 4.1): Chỉ rõ điểm mạnh về tiềm năng tài nguyên biển - rừng; điểm yếu về hạ tầng và chất lượng nguồn nhân lực; cơ hội từ hội nhập thương mại quốc tế (TPP, AEC); thách thức từ biến đổi khí hậu, nước biển dâng và rào cản kỹ thuật thị trường nhập khẩu.
• Bốn quan điểm phát triển: (1) Phát triển nông nghiệp toàn diện theo hướng bền vững trên cơ sở gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái; (2) Phát huy lợi thế so sánh từng vùng sinh thái mặn - lợ - ngọt; (3) Gắn sản xuất nông nghiệp với công nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ; (4) Kết hợp nguồn lực nhà nước với huy động vốn xã hội và tăng cường liên kết vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
• Phương hướng, mục tiêu đến năm 2025: Nâng cao giá trị gia tăng, ổn định tốc độ tăng trưởng kinh tế nông nghiệp; chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn; kiểm soát ô nhiễm và nâng cao độ che phủ rừng.
• Hệ thống các nhóm giải pháp chủ yếu:
  • Giải pháp về quy hoạch và quản lý quy hoạch: Rà soát phân vùng sản xuất theo hệ sinh thái (vùng ngọt hóa Bắc Cà Mau chuyên canh lúa, hoa màu, thủy sản nước ngọt; vùng mặn Nam Cà Mau phát triển nuôi tôm sinh thái, tôm - rừng, tôm - lúa).
  • Giải pháp đầu tư kết cấu hạ tầng kỹ thuật: Hoàn thiện mạng lưới thủy lợi điều tiết mặn - ngọt riêng biệt; kiên cố hóa đê biển Đông và đê biển Tây; nâng cấp lưới điện phục vụ nuôi tôm công nghiệp.
  • Giải pháp khoa học - công nghệ: Nghiên cứu, tuyển chọn con giống tôm, giống lúa chịu mặn, sạch bệnh; ứng dụng quy trình nuôi tôm an toàn sinh học (VietGAP, GlobalGAP).
  • Giải pháp tổ chức sản xuất và liên kết thị trường: Củng cố kinh tế hợp tác xã, liên kết cánh đồng lớn; kết nối doanh nghiệp chế biến với người nông dân theo chuỗi giá trị; tăng cường liên kết hướng tâm và ly tâm giữa Cà Mau với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long.
  • Giải pháp về vốn, tín dụng và đào tạo nguồn nhân lực: Đơn giản hóa thủ tục tín dụng nông nghiệp, đào tạo nghề kỹ thuật nuôi trồng thủy sản cho lao động nông thôn.
  • Giải pháp bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái: Xử lý triệt để nước thải nuôi trồng thủy sản; khôi phục và bảo vệ dải rừng ngập mặn phòng hộ ven biển.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án góp phần hệ thống hóa và làm rõ thêm khung lý thuyết về phát triển bền vững và nông nghiệp phát triển bền vững trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế cấp địa phương.
• Cụ thể hóa bộ tiêu chí đánh giá tính bền vững của nông nghiệp bao gồm ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường, vận dụng vào đặc thù của địa bàn có đa hệ sinh thái mặn, lợ, ngọt đan xen.
• Đúc kết và làm rõ khả năng vận dụng bài học kinh nghiệm quốc tế (như mô hình quản lý nông nghiệp bền vững, chương trình IPM, INM của Hàn Quốc) vào điều kiện thực tiễn của một tỉnh nông nghiệp tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn cảnh, có căn cứ khoa học và số liệu minh chứng về thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Cà Mau trong suốt giai đoạn 1997 - 2015 từ khi tái lập tỉnh.
• Nhận diện rõ những mâu thuẫn nội tại giữa mục tiêu tăng trưởng sản lượng trước mắt với sự suy thoái tài nguyên đất, nước, rừng và sự thiếu hụt kết cấu hạ tầng kỹ thuật tại địa phương.
• Đề xuất hệ thống quan điểm, mục tiêu và các nhóm giải pháp đồng bộ, khả thi, gắn liền với phân vùng sinh thái và liên kết vùng Đồng bằng sông Cửu Long, phục vụ xây dựng nền nông nghiệp Cà Mau phát triển theo hướng bền vững giai đoạn 2016 - 2025.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do phạm vi đối tượng là tổng thể nền nông nghiệp toàn tỉnh, luận án chưa thể phân tích chi tiết bài toán hạch toán chi phí - lợi ích vi mô của từng mô hình trang trại riêng lẻ trên từng địa bàn xã/ấp.
• Nguồn dữ liệu chủ yếu dựa trên hệ thống số liệu thống kê tổng hợp và báo cáo thứ cấp giai đoạn 1997 - 2015, việc định lượng giá trị cạn kiệt tài nguyên và suy giảm môi trường theo chỉ số EDP chưa được hạch toán đầy đủ thành chuỗi số liệu tài khoản quốc gia xanh do hạn chế về nguồn số liệu gốc tại địa phương.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Đi sâu nghiên cứu thực nghiệm và đo lường chi tiết giá trị kinh tế của các dịch vụ hệ sinh thái rừng - tôm kết hợp tại Cà Mau.
• Khảo sát, đánh giá định lượng tác động trực tiếp của các kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển dâng và hiện tượng hạn mặn cực đoan đối với cơ cấu sinh kế của các hộ nông dân Cà Mau trong giai đoạn sau năm 2015.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế và Phát triển nông thôn có thể sử dụng khung lý thuyết, phương pháp đánh giá tính bền vững và hệ thống số liệu thực tiễn để phục vụ học tập, nghiên cứu.
• Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu kinh tế có thêm tư liệu giảng dạy thực chứng về bài toán chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp và phát triển bền vững tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
• Cán bộ lãnh đạo, chuyên viên hoạch định chính sách tại Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư Cà Mau và các tỉnh ven biển Tây Nam Bộ có thể tham khảo ma trận SWOT, định hướng phân vùng sinh thái và các nhóm giải pháp chính sách để xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng nghiên cứu của luận án có điểm gì đặc thù so với các nghiên cứu kinh tế nông nghiệp thông thường? Đối tượng nghiên cứu của luận án là tổng thể nền nông nghiệp tỉnh Cà Mau trên phương diện phát triển bền vững (vận động đồng thời theo ba mục tiêu: kinh tế, xã hội, môi trường), tập trung đồng bộ vào ba lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp chứ không nghiên cứu các ngành nông nghiệp đơn lẻ.

2. Mô hình lý thuyết nào được luận án sử dụng để phân tích tiến trình phát triển bền vững? Luận án sử dụng tổng hợp các mô hình: mô hình tương tác 3 hệ thống của Jacobs và Sadler (1990), mô hình 3 cực của Mohan Munasinghe (1993), mô hình "quả trứng" của Prescott-Allen (1995) và mô hình trình tự đánh giá tiến bộ về bền vững của Hodge (1993, 1995) dựa trên 4 câu hỏi về điều kiện sinh thái và điều kiện con người.

3. Bài học kinh nghiệm từ Hàn Quốc được luận án nhấn mạnh ở những khía cạnh nào? Luận án nhấn mạnh 3 khía cạnh quản lý của Hàn Quốc: (1) Khung thể chế và chính sách với Đạo luật khuyến khích nông nghiệp bền vững (1997) và Vụ Nông nghiệp bền vững (1994); (2) Quản lý giảm thiểu ô nhiễm thông qua chương trình IPM và INM, xử lý chất thải chăn nuôi; (3) Duy trì và cải thiện độ màu mỡ của đất trồng trọt qua chu kỳ cải tạo đất 6 năm/lần dựa trên chỉ số axit si-lic và độ chua pH.

4. Thách thức lớn nhất đối với nền nông nghiệp Cà Mau giai đoạn 1997 - 2015 được luận án xác định là gì? Đó là tình trạng phát triển nóng ở một số mô hình nuôi tôm và chuyển đổi tự phát; quy hoạch thiếu tính đồng bộ; hệ thống hạ tầng thủy lợi, kênh cấp thoát nước và lưới điện phục vụ sản xuất chưa đáp ứng yêu cầu; đi kèm với nguy cơ ô nhiễm môi trường nước và suy giảm diện tích rừng phòng hộ ven biển.

5. Luận án đề xuất phân vùng không gian sản xuất nông nghiệp Cà Mau giai đoạn 2016 - 2025 theo nguyên tắc nào? Luận án đề xuất phân vùng dựa trên đặc thù sinh thái tự nhiên: vùng ngọt hóa Bắc Cà Mau tập trung chuyên canh lúa chất lượng cao, hoa màu và thủy sản nước ngọt; vùng sinh thái mặn - lợ Nam Cà Mau ưu tiên phát triển nuôi trồng thủy sản sinh thái, mô hình tôm - lúa, tôm - rừng kết hợp bảo vệ rừng ngập mặn.

Kết luận

Luận án "Nông nghiệp tỉnh Cà Mau phát triển theo hướng bền vững" đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững tại một tỉnh địa đầu cực Nam đất nước. Thông qua việc phân tích thực trạng giai đoạn 1997 - 2015 trên ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường, tác giả đã làm rõ các thành tựu, điểm nghẽn hạ tầng và xung đột sinh thái trong quá trình chuyển đổi sản xuất. Hệ thống quan điểm, mục tiêu và giải pháp cho giai đoạn 2016 - 2025 được xây dựng trên cơ sở khoa học, bám sát lợi thế tự nhiên và yêu cầu liên kết vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu học thuật và hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, tác giả trình bày tổng quan về sự phát triển nông nghiệp, nông thôn Nhật Bản, nhằm nâng lên những đặt trưng chủ yếu, có tính đặc thù cũng như vai trò của nông nghiệp đối với quá trình CNH, HĐH của Nhật Bản. Chương II, trình bày các giải pháp chủ yếu đối với sự phát triển nông nghiệp, nông thôn Nhật Bản, đặc biệt là các giải pháp về đất đai, về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, về tổ chức quản lý nông nghiệp, hợp tác quốc tế và bảo hộ nông nghiệp của Nhật Bản. Chương III, làm rõ những thành tựu và những vấn đề đặt ra đối với sự phát triển nông nghiệp, nông thôn Nhật Bản cũng như mô hình và những kinh nghiệm phát triển nông nghiệp, nông thôn Nhật Bản đối với Việt Nam trong quá trình CNH hiện nay. - "Nông nghiệp Hàn Quốc trên con đường phát triển" của Trần Quang Minh [61] đã nêu rõ, Hàn Quốc đã trải qua hơn nửa thế kỷ thực hiện CNH, HĐH đất nước.

Trong quá trình này, không chỉ các ngành công nghiệp của Hàn Quốc đạt được những thành tựu phát triển hết sức mạnh mẽ làm nên cái tên gọi "kỳ tích sông Hàn", mà ngành nông nghiệp của Hàn Quốc cũng từng bước đi lên hiện đại, bộ mặt nông thôn ngày càng được đổi mới. Những kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc giải quyết vấn đề nông nghiệp, nông thôn trong quá trình CNH, HĐH chắc chắn là những tham khảo rất có giá trị đối với Việt Nam. Cuốn sách tập trung phân tích một cách toàn diện tiến trình phát triển nông nghiệp của Hàn Quốc từ truyền thống đến hiện đại; các chính sách và giải pháp giải quyết những vấn đề đặt ra trên con đường phát triển hiện đại của nông nghiệp và nông thôn Hàn Quốc và đề xuất một số gợi ý chính sách cho sự phát triển nông nghiệp Việt Nam trên cơ sở những kinh nghiệm của Hàn Quốc. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và đánh giá những kinh nghiệm của Hàn Quốc về phát triển nông nghiệp và nông thôn là hết sức cần thiết cả về lý luận và thực tiễn đối với Việt Nam.

- "Quá trình phát triển kinh tế - xã hội nông thôn ở Trung Quốc 1978-2008" của Nguyễn Xuân Cường [22] đã nêu rõ, Trung Quốc là nước nông nghiệp lớn với 11 dân số đông nhất thế giới. Hơn nửa thế kỷ qua, nhất là từ khi tiến hành cải cách mở cửa năm 1978 đến nay, Trung Quốc đã giành được những thành tựu to lớn và toàn diện, trong đó có lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn. Những kinh nghiệm của Trung Quốc trong quá tŕnh cải cách nông nghiệp, nông thôn; phát triển hài hòa giữa nông thôn và thành thị; phát triển cân bằng giữa công nghiệp và nông nghiệp; xây dựng NTM xă hội chủ nghĩa…là những kinh nghiệm hữu ích cho Việt Nam. - Ngoài ra còn có thể kể đến: "Hàn Quốc đất nước con người" của Trung tâm Dịch vụ Thông tin hải ngoại Hàn Quốc [92]; "Kinh tế Thái Lan một số chính sách công nghiệp hóa hướng về xuất khẩu trong ba thập niên cuối thế kỷ XX" của Trương Duy Hòa [44]; "Kinh tế thế giới năm 2020: Xu hướng và thách thức" của Tạ Kim Ngọc [66];"Vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn, kinh nghiệm Việt Nam, kinh nghiệm Trung Quốc" của Trần Hữu Phú [71].

Tổng quan các công trình nghiên cứu kể trên tập trung đi sâu các đặc trưng chủ yếu từ điều kiện đất đai, công nghệ, sản phẩm, giá trị và thu nhập trên lĩnh vực nông nghiệp của các nước. Từng giai đoạn phát triển, các tác giả đã làm rõ ý nghĩa, tầm quan trọng và mức độ đóng góp của nền nông nghiệp đối với tăng trưởng kinh tế và sự phát triển của mỗi nước. Đặc biệt là đối với Châu Phi như một sự điển hình về duy trì sự sống, đảm bảo an ninh lương thực và ổn định xã hội. Bên cạnh những mặt tích cực và những lợi thế, các nghiên cứu cũng chỉ ra nhiều vấn đề nan giải trong phát triển nông nghiệp của mỗi quốc gia mà cần tiếp tục nghiên cứu, giải quyết.

Từ đó, các tác giả đã đưa ra những kiến nghị giải pháp khác nhau nhằm hướng tới tổ chức, quản lý hiệu quả nền nông nghiệp quốc gia, những kiến nghị, giải pháp này cũng là những bài học quý giá cho những quốc gia nông nghiệp như Việt Nam. Một số luận án tiến sĩ - "Nghiên cứu mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững trong vùng dự án ngọt hóa Gò Công" của Nguyễn Văn Khang [50] đã lý giải được những mô hình sản xuất bền vững ở khu vực ngọt hóa Gò Công tỉnh Tiền Giang, từ đó giúp cho nông dân lựa chọn được những mô hình có thể áp dụng trong quá trình sản xuất có thể mang lại hiệu quả, ít tác động đến môi trường sinh thái; đánh giá được những thay đổi trong sản xuất và đời sống của người dân trước và sau ngọt hóa; định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo những mục tiêu khác nhau. Những công trình này có thể áp dụng được những địa phương khác có điều kiện về địa lý, sản xuất tương tự trong khu vực. 12 - "Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất nông nghiệp tại Yên Bái, giai đoạn 2012-2020" của Bùi Nữ Hoàng Oanh [68] đã đi sâu phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về đất nông nghiệp; đề cập hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất, phân tích xu hướng suy giảm đất nông nghiệp và những tác động làm suy thoái đất trong quá trình sản xuất.

Luận án đã nêu lên một số giải pháp mang tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất nông nghiệp tại tỉnh, như: nêu lên giải pháp về quy hoạch sản xuất, ứng dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật (KH-KT), liên kết vùng sản xuất, các điều kiện đảm bảo cho các giải pháp thực hiện được và trách nhiệm các cấp, các ngành để đảm bảo tính khả thi của luận án. - "Thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp hiện nay ở tỉnh Vĩnh Phúc" của Bùi Minh Hồng [45] đã phân tích, làm rõ được thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp, xem đó là thứ hàng hóa đặc biệt, đó là tài sản, là nguồn lực quý giá của mỗi quốc. Luận án đã tập trung, đi sâu phân tích thực trạng thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp hiện nay ở tỉnh Vĩnh Phúc, chỉ ra những mặt tích cực, những hạn chế, cũng như những yếu kém của thị trường này. Từ đó, tác giả đề xuất những phương hướng, giải pháp, tạo môi trường thông thoáng cho thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp phát triển linh hoạt nhằm khai thác có hiệu quả nguồn lực đất đai phục vụ tốt cho CNH, HĐH.

- "Phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam" của Nguyễn Hữu Sở [79] đã xoay quanh vấn đề phát triển kinh tế bền vững, luận án đã nhấn mạnh đến khả năng phát triển liên tục, lâu dài, không gây ra những hậu quả tai hại khó khôi phục ở những lĩnh vực khác, nhất là thiên nhiên và xã hội. Phát triển kinh tế mà hủy hoại đến môi trường là phát triển không bền vững. Phát triển mà chỉ dựa vào lượng tài nguyên sẵn có là phát triển không thể lâu dài được. Tác giả cũng nêu lên quan điểm cho rằng, phát triển kinh tế mà để phụ thuộc quá nhiều vào ngoại lực (FDI) cũng là khó bền vững, vì nguồn ấy có nhiều rủi ro, không chắc chắn.

Hai thành tố nòng cốt của phát triển là văn hóa và xã hội. Để chuyển hóa khái niệm phát triển kinh tế bền vững từ cấp độ lý thuyết áp dụng vào thực tiễn, khái niệm cần được làm sáng tỏ sau đó áp dụng trực tiếp đối với các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Những công trình nghiên cứu công bố trên các tạp chí, hội thảo Những năm gần đây, nhất là từ sau Hội nghị lần thứ bảy, Khóa X khi Nghị quyết của BCH TW Đảng về vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn được ban 13 hành và đi vào thực hiện, theo đó đã có ngày càng nhiều các công trình nghiên cứu nhận được sự quan tâm xã hội, các nhà nghiên cứu, dưới đây xin nêu một số công trình liên quan như: - "Quyết định số 153/2004/TTg ban hành văn bản Định hướng Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (gọi tắt là Chương trình Nghị sự 21)" của Thủ tướng Chính phủ [86]. Theo đó, phát triển bền vững là xu thế chung mà toàn nhân loại đang nỗ lực thực hiện.

Đó cũng là mục tiêu chiến lược quan trọng mà Đảng, Chính phủ và nhân dân Việt Nam quyết tâm biến thành hành động, ở hiện tại và tương lai. - "Nông dân và nông nghiệp Việt Nam nhìn từ sản xuất thị trường" của Võ Tòng Xuân [110] đã cho rằng, hạn chế lớn nhất của nông nghiệp hiện nay là sản xuất một cách rất tự phát, muốn trồng giống gì thì trồng, muốn sử dụng kỹ thuật thế nào là tùy ý. Người dân trồng lúa nhưng không biết ai sẽ mua, doanh nghiệp chỉ biết thương lái, đối tác, bỏ mặc người dân. Đến khi thu hoạch, tiêu thụ người dân cũng không thể quyết định được giá cả, luôn thua lỗ, thiệt thòi.

Tác giả đề xuất hướng ra là cần sớm xây dựng mô hình Công ty cổ phần nông nghiệp; mạnh dạn chuyển hướng phát huy tiềm năng tự nhiên và người lao động; Nhà nước cần linh hoạt trong điều chuyển cơ chế, chính sách cho phù hợp với thị trường. - "Tái cơ cấu ngành nông nghiệp nước ta hiện nay" của Vương Đình Huệ [42] đã chỉ rõ, trước bối cảnh phát triển kinh tế luôn biến động, có nhiều cơ hội, thách thức đan xen cả trong nước và hội nhập quốc tế, bài viết đề xuất một số nội dung và giải pháp cần thiết, cấp bách, góp phần nghiên cứu tiếp tục đổi mới căn bản và đồng bộ về chiến lược, thể chế và tổ chức trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp, nhằm tiếp tục thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 26-NQ/TW khóa X của Ban Chấp hành Trung ương và Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp đã được phê duyệt. - "Con đường bền vững nhất cho nông nghiệp" của Nguyễn Quốc Vọng [108] đã nêu rõ, một nền nông nghiệp chất lượng cao là con đường bền vững nhất để nông nghiệp, nông thôn và nông dân Việt Nam đứng vững và phát triển trong kỷ nguyên hội nhập. Tác giả cung cấp 5 "luật chơi" của thị trường nông sản thế giới, từ đó chỉ ra những hạn chế, yếu kém của nông nghiệp Việt Nam và nghiên cứu giải pháp từ Australia để chúng ta có thêm cách nhìn về nền nông nghiệp nước nhà.