Chương 1 VAI TRÕ CỦA NGUỒN LỰC THÔNG TIN ĐỐI VỚI TRUNG TÂM THÔNG TIN – THƯ VIỆN HỌC VIỆN THANH THIẾU NIÊN VIỆT NAM 1.1 Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin Cơ quan TT - TV là một thiết chế văn hóa của xã hội , là cơ quan thông tin đồng thời là cơ quan giáo du ̣c ngoài nhà trường có vai trò to lớn trong việc đảm bảo tổ chức sử du ̣ng vố n tài liệu một cách hợp lý. Chức năng cơ bản của cơ quan TT - TV là thu thập , lựa cho ̣n, lưu giữ thông tin, truyề n bá tri thức của nhân loa ̣i, đáp ứng nhu cầ u của NDT , góp phần tích cực vào việc tuyên truyề n, giáo dục, nâng cao dân trí , đẩ y ma ̣nh ứng du ̣ng tiế n bô ̣ khoa ho ̣c , kỹ thuâ ̣t vào phát triể n sản xuấ t và phu ̣c vu ̣ đời số ng xã hô ̣i. Sự xuấ t hiê ̣n cáccơ quan TT - TV được quy định bởi điề u kiê ̣n xã hô ̣i với những tiề n đề nhấ t đinh. ̣ Điề u kiê ̣n tiên quyế t để hiǹ h thành cơ quan TT - TV là phải có NLTT.1 Khái niệm “Nguồn lực thông tin” Thuật ngữ “nguồn lực thông tin” được dịch từ tiếng anh “information resouces”.
Ở nước ta, khái niệm NLTT được tác giả Nguyễn Hữu Hùng sử dụng trong các công trình công bố từ những năm 70 vào khoảng thập niên 80 của thế kỷ XX.TS Nguyễn Hữu Hùng thì NLTT của cơ quan TT – TVlà “NLTT được biểu hiện dưới dạng tài nguyên thông tin, cụ thể được biểu thị qua các tham số: trữ lượng và hàm lượng của kho tài liệu, các cơ sở dữ liệu, khả năng truy nhập thông qua các thiết bị tra cứu, các hệ thống tìm kiếm” [8]. Lê Văn Viết cho rằng NLTTđược hiểu là “tổ hợp các thông tin nhận được và tích lũy đượctrong quá trình phát triển khoa học và thực tiễn của con 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người (những tài liệu ghi lại kết quả của nghiên cứu khoa học). Những thông tin này được thể hiện dưới dạng tài liệu với nhiều hình thái khác nhau: văn bản, số, hình ảnh, âm thanh”. Nguyễn Viết Nghĩa, NLTT được xem như là nguồn tin (bao gồm vốn tài liệu và bộ máy tra cứu).
“NLTT là tập hợp có tổ chức các loại hình tài liệu dưới mọi định dạng khác nhau của một cơ quan, tổ chức nhằm đáp ứng nhu cầu hợp lý của người dùng tin”.[15] Theo hướng dẫn của UNESCO về việc xây dựng, phê duyệt và thực hành chính sách thông tin quốc gia:“NLTT là các dữ liệu thể hiện dưới dạng số, văn bản, hình ảnh hoặc âm thanh được ghi lại trên phương tiện theo quy ước và không theo quy ước các sưu tập, những kiến thức của con người, những kiến thức của tổ chức và ngành công nghiệp thông tin”. [21] Một số người khác cho rằng, xem NLTT là tổng hợp các yếu tố tạo nên năng lực thông tin của đơn vị (con người, thiết bị, nguồn tin, bộ máy tra cứu. Trong phạm vi nghiên cứu của mình, tác giả sẽ tập trung nghiên cứu theo quan điểm NLTT là tập hợp các dữ liệu thể hiện dưới dạng số, văn bản, hình ảnh hoặc âm thanh… được tổ chức một cách có hệ thống nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của NDT.2 Khái niệm “Phát triển nguồn lực thông tin” Theo từ điển Tiếng Việt:“Phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp, làm cho tốt hơn” 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về mặt triết học: “Phát triển là một phạm trù triết học chỉ quá trình vận động tiến lên từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp lên cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật, hiện tượng”. Trong xu thế phát triển của ngành TT - TV, khái niệm phát triển NLTT cũng đã phát triển theo, từ khái niệm bổ sung tài liệu, phát triển bộ sưu tập và sau đó là phát triển NLTT.
Khái niệm bổ sung tài liệu (Acquisition) là “quá trình lựa chọn, đặt hàng, và cập nhật tài liệu cho cơ quan TT - TV hay các bộ sưu tập bằng cách mua, trao đổi, hoặc tặng biếu bằng ngân sách, đàm phán với các cơ quan bên ngoài, chẳng hạn như các nhà xuất bản, các đại lý và các nhà cung cấp, để có được nguồn lực đáp ứng các nhu cầu của khách hàng” [29].Khái niệm này nhấn mạnh việc làm sao thu thập được tài liệu, chưa chú ý tới việc cân bằng diện bổ sung, nhu cầu tin, ngân sách…Tuy nhiên, khái niệm phát triển bộ sưu tập đã có cách tiếp cận mới, đầy đủ hơn. Khái niệm phát triển bộ sưu tập(collection development) là “quá trình lập kế hoạch và xây dựng một bộ sưu tập tài liệu cơ quan TT - TV hữu ích và cân bằng trong một khoảng thời gian nhất định dựa trên đánh giá về nhu cầu của NDT của cơ quan TT - TV, phân tích thống kê tần suất sử dụng, tình trạng ngân sách và các yếu tố khác của cơ quan TT - TV. Phát triển bộ sưu tập bao gồm việc xây dựng các tiêu chí lựa chọn, bổ sung tài liệu, lập kế hoạch cho việc chia sẻ nguồn tài nguyên và thay thế các tài liệu bị mất, hư hỏng cũng như quyết định chọn lựa hay không chọn lựa.Các cơ quan TT - TV lớn có thể sử dụng một kế hoạch phù hợp hoặc kế hoạch ngân sách phù hợp cho sự phát triển bộ sưu tập. Đối với các cơ quan TT - TV vừa và nhỏ, việc phát triển bộ sưu tập thường được chia sẻ bởi cán bộ TT - TV dựa trên chuyên môn đặc thù, thường theo hướng dẫn của chính sách phát triển bộ sưu tập”[29].
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm phát triển NLTT(hay còn gọi là phát triển nguồn tài nguyên thông tin) (information resourcesdevelopment) trong các cơ quan TT - TV là“một quá trình nhằm có được các nguồn tài nguyên thông tin khác nhau, đáp ứng được nhu cầu tin đa dạng của NDT một cách kịp thời và ít tốn kém nhất. Quá trình này là một chuỗi các công tác bao gồm thiết lập chính sách và lên kế hoạch, lựa chọn và thu thập các nguồn tài liệu, đánh giá và thanh lọc các nguồn tài liệu, phối hợp và hợp tác giữa các cơ quan TT – TV và cơ quan thông tin trong việc thu thập, chia sẻ và sử dụng các nguồn tài nguyên thông tin” [18]. Ở đây, cụm từ “phát triển NLTT” nhấn mạnh tới việc thu thập, tổ chức hợp lý, tạo ra nguồn tin có giá trị sử dụng cao.2 Các yếu tố ảnh hƣởng đến công tác phát triển nguồn lực thông tin Môi trường hoạt động TT – TV ngày nay chịu tác động của nhiều yếu tố bao gồm mối quan hệ giữa cơ quan TT - TV và các cơ quan liên quan, sự phát triển và thay đổi của NDT, sự phát triển của công nghệ thông tin và viễn thông, sự phát triển của công nghệ xuất bản, khả năng hợp tác, các quy định của luật lệ, biến động của giá cả và ngân sách. Các yếu tố này ở các mức độ khác nhau đều có tác động đến quá trình phát triển NLTT.
Việc xác định và hiểu rõ các yếu tố tác động này giúp cơ quan TT – TV xây dựng phương hướng, đưa ra chính sách phát triển cũng như triển khai các hoạt động phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của mình.1 Yế u tố chính tri-kinh ̣ tế -xã hội Về chính trị, nước Việt Nam là nước với cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lí, phát huy sáng tạo của nhân dân và với nguyên tắc dân chủ, tập trung, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, thực hiện dân chủ trong Đảng và xã hội. Các cơ quan TT - TV cần phải bổ sung những nguồn tài liệu có nội dung phù hợp theo đúng đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhất là trong giai đoạn hiện nay, thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, khối lượng nguồn tin điện tử trên internet rất lớn cả trong nước và ngoài nước nhưng cũng có một số lượng lớn nguồn tài liệu chưa được kiểm duyệt nội dung trước khi đưa lên website. Đây là vấn đề đặt ra cho người cán bộ bổ sung làm sao chọn lọc được các tài liệu có nội dung tin cậy, phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, với chức năng, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức.
Hơn thế nữa, nước ta đang trong thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thoát khỏi cơ chế không hợp lý, bao cấp, mở rộng thị trường, phân công lao động rõ ràng, sẽ giúp cán bộ TT - TV trở nên năng đô ̣ng và tić h cực tim ̀ kiế m bổ sung, chọn lọc các nguồn thông tin cần thiết để NLTT trở nên phong phú và đa dạng cả về nội dung lẫn loại hình.Tuy vậy, việc hạn chế về mặt ngoại ngữ trong cộng đồng cán bộ TT – TV và NDT cũng gây cản trở trong quá trình bổ sung các nguồn thông tin nước ngoài cho NLTT.2 Các quy luật phát triển của tài liê ̣u Quy luật gia tăng số lượng tài liê ̣u theo hàm số mũ Bằng con số thống kê (Bảng 1.1), các nhà thư viện học đã thấy rằng: Sự gia tăng số lượng tài liệu mang tính quy luật. Năm Số tên tạp chí mới xuất bản Tổng số(bản) 2003 53484 1.413 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Thống kê sự gia tăng tạp chí qua các năm 2000000 1800000 1600000 1400000 1200000 1000000 Tổng số bản 800000 600000 Số tên tạp chí mới xuất bản 400000 200000 0 2007 2003 2004 2005 2006 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Biểu đồ 1.1 : Thống kê sự gia tăng tạp chí qua các năm Công nghệ xuất bản ngày càng tiên tiến nhất là tiền đề choquy trình sản xuất ra xuất bản phẩm, đã khiến cho số lượng xuất bản phẩm gia tăng, tần suất xuất hiện nhanh hơn và hình thức đa dạng hơn. Các yếu tố này làm cho việc lựa chọn tài liệu trở nên càng phức tạp.1 thấy rằng, số lượng tên tạp chí có xu hướng giảm nhưng số lượng bản có xu hướng tăng 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, các website cũng gia tăng nhanh chóng (biểu đồ 1.2: Tốc độ tăng website Biểu đồ trên cho thấy số lượng tên miền tăng vọt so với thời điểm năm 1995.