Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Ngôn ngữ và vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non 1. Khái niệm về ngôn ngữ V. Lênin đã khẳng đinh rằng: “ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng quan trọng nhất của con người”. ngôn ngữ là một hệ thống các ký hiệu có cấu trúc, quy tắc và ý nghĩa.
Đồng thời, ngôn ngữ cũng là phương tiện để phát triển tư duy, truyền đạt và tiếp nhận những nét đẹp truyền thống và văn hóa – lịch sử từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cũng có khái niệm khác về ngôn ngữ theo E.Tikhêeva – nhà giáo dục học Liên Xô cũ đã khẳng định rằng: “ ngôn ngữ là công cụ để tư duy, là chìa khóa để nhận thức, là vũ khí để chiếm lĩnh cả kho tàng kiến thức của dân tộc, của nhân loại”. Ngôn ngữ được xem là thành tựu lớn nhất của con người – là một hệ thống các tín hiệu đặc biệt. Nó là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của các thành viên xã hội loài người, nhờ có ngôn ngữ con người có thể trao đổi cho nhau những hiểu biết,truyền cho nhau những kinh nghiệm, bày tỏ với nhau những nguyện vọng, ý muốn và cùng nhau thực hiện những dự định tương lai.
Không chỉ vậy ngôn ngữ tạo nên những con người có linh hồn. Ngôn ngữ đóng vai trò đặt biệt quan trọng trong việc hình thành tư duy nhân cách con người, thúc đẩy quá trình tự điều chỉnh hành động chính bản thân mình. Đối với trẻ em ngôn ngữ là cầu nối để đến với thế giới nhân loại. Ngôn ngữ trở thành công cụ bày tỏ những suy nghĩ, những tâm tư tình cảm, những mong muốn của cá nhân mình.
Bởi lẽ trẻ có nhu cầu rất lớn trong việc nhận thức thế giới xung quanh, mong muốn hòa nhập với xã hội loài người.2 Vai trò của ngôn ngữ đối với sự phát triển của trẻ Ngay từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời, ngôn ngữ phát triển rất mạnh mẽ, tạo ra những điều kiện cơ hội để trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của nền văn hóa loài người. Nó giúp trẻ tích lũy kiến thức, phát triển 10 tư duy, giúp trẻ giao tiếp được với mọi người xung quanh, là phương tiện giúp trẻ điều chỉnh, lĩnh hội những giá trị đạo dức mang tính chuẩn mực. ngày nay, trong công tác chăm sóc giáo dục trẻ, chúng ta càng thấy rõ vai trò của ngôn ngữ đối với việc giáo dục – phát triển toàn vẹn nhân cách trẻ. Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp Nếu không có ngôn ngữ thì con người không thể giao tiếp được, đặc biệt là đối với trẻ em.
Trẻ em luôn mong muốn khám phá thế giới xung quanh, khám phá thế giới của người lớn, vì vậy ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp duy nhất để trẻ có thể trò chuyện, bắt trước cùng với người lớn. Đặc biệt là lứa tuổi mầm non, ở độ tuổi này trẻ đang bắt đầu học nói, trẻ có thể bắt trước những câu nói của người lớn nhưng chưa trọn vẹn. tuy nhiên trẻ sẽ sử dụng ngôn ngữ cơ thể hoặc ngôn ngữ của chính mình để biểu đạt ý muốn, nguyện vọng của bản thân. Ngôn ngữ chính là một trong những phương tiện thúc đẩy trẻ trở thành một thành viên của xã hội.
Ở trẻ nhỏ thì nhu cầu giao tiếp rất cao và ngôn ngữ chính là công cụ hữu hiệu để trẻ có thể bày tỏ nguyện vọng của mình từ khi còn rất nhỏ để người lớn có thể chăm sõ, điều khiển và giáo dục trẻ là một trong điều kiện quan trọng để trẻ tham gia vào mọi hoạt động và trong hoạt động sẽ hình thành nhân cách. Ngôn ngữ là công cụ để phát triển tư duy, nhận thức “Ngôn ngữ có vai trò rất lớn trong việc giáo dục trí tuệ cho trẻ. Trước hết ngôn ngữ là phương tiện giúp trẻ nhận thức thế giới xung quanh. Bởi vì sự phát triển trí tuệ của trẻ chỉ diễn ra khi các con lĩnh hội những tri thức đó lại không thể thực hiện được khi không có ngôn ngữ”[2,tr10].
Ví dụ: khi dạy trẻ từ “quả soài” chúng ta có thể cho trẻ quan sát, cho trẻ nhận biết tên gọi, đặc điểm của quả cam đó gắn với các từ tương tự như: quả soài, vỏ soài, hạt soài, soài khi chưa chín có màu xanh và chín rồi có màu vàng, … “Ngôn ngữ chính là cơ sở của mọi sự suy nghĩ và là công cụ của tư duy. Trẻ em có nhu cầu rất lớn trong việc nhận thức thế giới xung quanh, trong quá trình nhận thức sự vật và hiện tương, muốn cho các con phân biệt được vật này 11 với vật khác, biết được tên gọi, màu săc, hình dáng, công dụng và những thuộc tính cơ bản của vật, nếu chỉ cho các con xem xét mà không dùng từ ngữ để giải thích, hướng dẫn và khẳng định những kết quả đã qua sát được thì những tri thức mà các con thu nhận được sẽ hời hợt, nông cạn, có khi còn sai lệch. Trong khi nhận biết các sự vật đó trẻ phải dùng từ để gọi tên sự vật, tên các chi tiết, đặc điểm, tính chất, công dụng của sự vật. từ đó trẻ biết phân biệt sự vật này với sự vật khác”.[2,tr11] Khi trẻ đã lớn, nhận thức của trẻ phát triển thì trẻ không chỉ nhận biết những sự vật hiện tượng gần gũi xung quanh trẻ mà trẻ không trực tiếp nhìn thấy.
trẻ muốn biết về quá khứ và về tương lai, trẻ muốn biết về công việc của người lớn, của bố mẹ. Để đáp ứng nhu cầu nhận thức đó của trẻ không còn cách nào khác là thông qua lời kể của người lớn, thông qua các tác phẩm văn học, các bài ca dao đồng dao kết hợp với hình ảnh trực quan. Khi đã có vốn ngôn ngữ nhất định trẻ sử dụng ngôn ngữ của mình để như là phương tiện biểu hiện nhận thức của mình. Trẻ dùng lời để diễn đạt những hiểu biết và suy nghĩ, cảm xúc của mình.
Trẻ hiểu được lời chỉ dẫn của người lớn, của cô giáo thì các hoạt động trí tuệ, các thao tác tư duy của trẻ được chính xác và nâng cao hơn. Trẻ còn dùng ngôn ngữ để dặt ra muôn vàn câu hỏi, yêu cầu, nguyện vọng, thể hiện bao nguyện vọng, thái độ, tình cảm yêu gét… Biểu hiện bằng ngôn ngữ giúp nhận thức của trẻ được củng cố sâu sắc hơn, tạo cho trẻ được sống trong môi trường có các hoạt động giao tiếp, trên cơ sở đó nảy sinh nhiều suy nghĩ sáng tạo mới. “Rõ ràng ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục trí tuệ cho trẻ. Thông qua ngôn ngữ, trẻ có thể nhận thức thế giới xung quanh một cách sâu rộng, rõ ràng, chính xác.
Ngôn ngữ giúp trẻ tích cực sáng tạo trong hoạt động trí tuệ. Vì vậy, việc phát triển trí tuệ cho trẻ không tách rời với việc phát triển ngôn ngữ” [2,t12]. Ngôn ngữ là công cụ để giáo dục đạo đức cho trẻ 12 “Phát triển và hoàn thiện dần dần nhân cách cho trẻ mầm non không những có ý nghĩa to lớn trong việc phát triên trí tuệ mà còn có tác dụng quan trọng đối với việc giáo dục tình cảm, đạo đức cho trẻ” [2,tr12]. Ở lứa tuổi mầm non, đặc biệt là lứa tuổi từ 3 – 4 tuổi, trẻ đã bắt đầu hiểu biết lĩnh hội và lĩnh hội những khái niệm, quy tắc và chuẩn mực đạo đức xã hội.
Tuy đây mới chỉ là bước đầu nhưng lại vô cùng quan trọng, có tính chất quyết định đến việc hình thành những nét tính cách riêng biệt của mỗi con người trong tương lai. Muốn trẻ có thể hiểu và lĩnh hội những khái niệm đạo đức này, chúng ta không chỉ thông qua những hoạt động, hành vi cụ thể hoặc những hiện tượng trực quan đơn thuần mà phải có ngôn ngữ. Nhờ có ngôn ngữ mà các con thể hiện được đầy đủ những nhu cầu, nguyện vọng và tình cảm của mình. Cũng nhờ có ngôn ngữ mà các nhà giáo dục các bậc phụ huynh có thể hiểu con mình hơn.
Từ đó uốn nắn, giáo dục và xây dựng cho các con những hành vi đạo đức trong sáng và chuẩn mực nhất. “Như vậy ngôn ngữ rất quan trọng trong việc giáo dục đức cho trẻ. Ngôn ngữ đã góp phần không nhỏ vào việc trang bị cho trẻ những hiểu biết về những nguyên tắc, chuẩn mực đạo dức, rèn luyện cho trẻ những tình cảm và hành vi đạo dức phù hợp với nơi mà trẻ đang sống”[2,tr13]. Ngôn ngữ là công cụ để giáo dục thẩm mỹ cho trẻ Ngôn ngữ ngữ có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, tác động có mục đích, có hệ thống nhằm phát triển ở trẻ năng lực cảm thụ cái đẹp và hiểu đúng đắn về cái đẹp trong tự nhiên, trong đời sống xã hội, trong nghệ thuật; giáo dục trẻ lòng yêu cái đẹp và năng lực tạo ra cái đẹp.
Trong đời sống hằng ngày, khi giao tiếp với người lớn trẻ có thể nhận thức được cái đẹp ở xung quanh từ đó trẻ có thái độ trân trọng cái đẹp và tạo ra cái đẹp. Đặc biệt khi tiếp xúc với bộ môm nghệ thuật như : âm nhạc, tạo hình, trẻ có thể cảm nhận được cái đẹp từ cuộc sống sung quanh qua âm thanh, dường nét… Từ đó giúp trẻ nhạy cảm hơn đối với cái đẹp. Khi trẻ đã làm quen với các tác phẩm văn học (các bài ca dao, đồng dao) trẻ có thể tìm thấy ở đó những hình tượng nhân vật điển hình, mỗi nhân vật mang một sắc thái riêng, một vẻ đẹp riêng. Từ đó trẻ biết tự mình phải sống như thế nào.
13 Từ những lý luận trên chúng ta có thể thấy rằng ngôn ngữ đã góp phần không nhỏ vào quá trình giáo dục cho trẻ những tình cảm thẩm mỹ cao đẹp. Ngôn ngữ đối với việc giáo dục thể chất cho trẻ Giáo dục thể chất cho trẻ ở trường mầm non là quá trình tác động chủ yếu vào cơ thể trẻ, tổ chức chức cho trẻ vận độn, rèn luyện cơ thể, giữ gìn vệ sinh, tổ chức chế độ sinh hoạt hợp lý nhằm bảo vệ, làm cho cơ thể trẻ khỏe mạnh, phát triển hài hòa, cân đối, sức khỏe tăng cường, đạt đến trạng thái hoàn thiện về mặt thể chất. Để giáo dục thể lực cho trẻ, các nhà giáo dục đã kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Trong đó ngôn ngữ đóng vai trò quan trong đáng kể.
Trong chế độ sinh hoạt hằng ngày, cô giáo và người lớn đã dùng ngôn ngữ hướng dẫn trẻ thực hiện tốt các yêu cầu do mình đề ra, góp phần làm cho cơ thể trẻ phát triển.