PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong xu thế phát triển tri thức ngày nay, Đảng và Nhà nước ta khẳng định: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”. Việc đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay đang là mối quan tâm của các cấp, ngành, các nhà khoa học và toàn xã hội. Trong bối cảnh đó, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khoá XI) đã thông qua Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.
Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích người học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực .” Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm 2014 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, góp phần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo quy định: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”. Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về áp dụng chương trình giáo dục phổ thông mới. Trên cơ sở đó, để đáp ứng yêu cầu của đổi mới giáo dục, người giáo viên cần đẩy mạnh đổi mới phương pháp và hình thức giảng dạy. Phương pháp dạy học có hiệu quả thì mới có thể tạo ra sự đam mê, thích thú của cả giáo viên lẫn học sinh.
Chính từ sự hứng thú đó mà giáo viên cũng như người học có thể phát huy tối đa những tương tác cùng khả năng để phát triển tư duy một cách tốt hơn. Với phương pháp dạy học truyền thống thì giáo viên chính là tâm điểm còn học sinh là khách thể, là quỹ đạo xung quanh. Kế hoạch bài dạy chương trình cũng được thiết kế theo một đường thẳng từ trên xuống. Nội dung giảng dạy theo tính truyền thống và mang đặc điểm về sự logic cao.
Bởi vì không có nhiều cơ hội thực hành, nên học sinh 1 khó có thể áp dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn, học sinh dễ tiếp thu kiến thức một cách thụ động, giờ học cũng buồn tẻ và kiến thức chỉ thiên về lý thuyết. Chính vì những điểm không phù hợp như vậy mà chúng ta cần phải đổi mới phương pháp dạy học sao cho khoa học để từ đó tạo ra môi trường học tập tạo điều kiện phát triển toàn diện cho học sinh, tăng khả năng nghiên cứu độc lập, kích thích tò mò, sáng tạo và thể hiện quan điểm một cách tự tin. Một trong những định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp dạy học hiện đại đều có mục tiêu trung tâm là người học, phát huy năng lực nhận thức, năng lực độc lập, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề của người học.
Dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược - Flipped Classroom là một trong những phương pháp dạy học hiện đại và đáp ứng được những yêu cầu nêu trên. Lớp học đảo ngược là một phương pháp đào tạo mới trong đó cung cấp nội dung học tập cho người học học tập trước khi vào lớp. Ý tưởng và mô hình lớp học đảo ngược hình thành tại Mỹ từ những năm 1990. Với hình thực đào tạo online, tài liệu học tập được giảng viên cung cấp trên hệ thống ELearning.
Người học sẽ học tập ở hai không gian trong và ngoài phạm vi lớp học làm tăng thời lượng và hiểu quả học tập. Thay vì giảng bài như thường lệ, giáo viên lại là một người hướng dẫn, ngược lại người học thay vì tiếp thu kiến thức một cách thụ động từ giáo viên, các em sẽ phải tự tiếp cận kiến thức ở nhà, tự mình trải nghiệm, khám phá, tìm tòi các thông tin liên quan về bài học. Mô hình này giúp học sinh phát huy và rèn luyện tính tự học, tính chủ động làm chủ quá trình học tập của chính bản thân mà không còn bị động, phụ thuộc trong quá trình khám phá tri thức. Đặc biệt, trong thời gian “tạm dừng đến trường nhưng không dừng việc học” do ảnh hưởng của dịch Covid vừa qua đã tạo ra sự thay đổi trong cách dạy và cách học của cả giáo viên và học sinh.
Việc học ở nhà và học trên các nền tảng trực tuyến không còn xa lạ mà đã trở thành một nhu cầu không thể thiếu của người học. Một điều kiện thuận lợi nữa là bắt đầu từ năm học 2021, Bộ GD&ĐT sẽ rà soát tinh giản chương trình hiện hành, xây dựng kế hoạch giáo dục mới; tích hợp các chủ đề học tập theo hướng cắt giảm những bài học vượt quá yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng, các đơn vị kiến thức trùng lặp; ghép hợp các bài học có liên quan để dành thời gian cho giáo viên áp dụng đổi mới phương pháp dạy học. 2 Trong chương trình Khoa học tự nhiên 6, Chương “Năng lượng” là một chương có nội dung đa dạng với nhiều kiến thức thực tiễn gắn liền với cuộc sống. Đồng thời, học sinh cũng đã có những hiểu biết nhất định về nội dung kiến thức này, giáo viên có khả năng triển khai cho học sinh tự tìm hiểu kết hợp với sự hướng dẫn của giáo viên bằng cách áp dụng phương pháp dạy học lớp học đảo ngược để giúp học sinh tiếp cận kiến thức mà không bị nhàm chán, có thể phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học sinh.
Ngoài ra, nội dung chương cũng phù hợp để giáo dục phát triển bền vững cho học sinh bằng các dự án liên hệ thực tiễn về bảo vệ môi trường, nhưng điều này đòi hỏi thời gian tổ chức không chỉ trong không gian lớp học mà cần được mở rộng ra ngoài lớp với các hoạt động giúp học sinh phát triển tư duy về hoạt động bảo vệ môi trường. Chính những lý do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học chương “Năng lượng” môn Khoa học tự nhiên 6 theo mô hình lớp học đảo ngược nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh” để tiến hành nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất được tiến trình tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược và vận dụng được vào tổ chức dạy học chương “Năng lượng” phát triển năng lực tự học của học sinh. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu cần thực hiện những nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu nội dung kiến thức nội dung chương “Năng lượng” – KHTN 6.
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học phát triển năng lực tự học của học sinh. - Nghiên cứu cơ sở lí luận về mô hình lớp học đảo ngược. - Xây dựng tiến trình hoạt động dạy học nội dung chương “Năng lượng” – KHTN 6 theo mô hình lớp học đảo ngược phát triển năng lực tự học của học sinh. - Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá sự phát triển năng lực tự học của học sinh.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động dạy học nội dung chương “Năng lượng” - Khoa học tự nhiên 6 sách “Kết nối tri thức và cuộc sống”. 3 - Phạm vi: + Về nội dung kiến thức: Tập trung nghiên cứu hoạt động dạy học nội dung chương “Năng lượng” - Khoa học tự nhiên 6 theo mô hình lớp học đảo ngược, lồng ghép nội dung giáo dục về môi trường. + Về không gian: Thực nghiệm sư phạm trên học sinh lớp 6/4 tại trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng. + Về thời gian: từ ngày 13/02 đến ngày 10/04 năm học 2022-2023.
Phương pháp nghiên cứu 5. Phương pháp nghiên cứu lí luận Phân tích, tổng hợp, thu thập thông tin, nghiên cứu các tài liệu liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài để thu thập, xử lý thông tin, tìm ra cơ sở lí luận của đề tài nghiên cứu. Phương pháp điều tra, quan sát, nghiên cứu thực tiễn Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu về kết quả thu được trong dạy học chương “Năng lượng” – Khoa học tự nhiên 6. Trao đổi thảo luận với các GV giảng dạy ở các trường THCS, quan sát hoạt động của GV và HS trong một số giờ dạy ở trường để tìm hiểu thực tế của dạy học phát triển năng lực học sinh trong dạy học chương “Năng lượng” – Khoa học tự nhiên 6.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm Tổ chức thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khách quan của tiến trình dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược được thiếp lập, tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp sư phạm được đề xuất, kiểm nghiệm giả thiết khoa học. Phương pháp toán học thống kê Dùng phương pháp thống kê toán học để xử lý và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm với phần mềm phân tích thống kê SPSS (Statistical Package for the Social Sciences). Phương pháp chuyên gia Phương pháp sử dụng trình độ trí tuệ của đội ngũ chuyên gia có trình độ cao để xem xét, nhận định, tìm ra giải pháp tối ưu cho vấn đề nghiên cứu. Các ý kiến của nhiều chuyên gia bổ sung cho nhau, kiểm tra lẫn nhau giúp thu được nhiều thông tin khoa học có giá trị.
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH 1. Năng lực tự học 1. Khái niệm năng lực tự học 1. Năng lực là gì Trong tâm lý học, năng lực được định nghĩa là khả năng thực hiện một công việc hoặc nhiệm vụ nhất định một cách hiệu quả.
Năng lực có thể bao gồm các kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm và sự hiểu biết của một người về một lĩnh vực hoặc vấn đề cụ thể. Theo Nguyễn Công Khanh và Đào Thị Oanh [5]: “Năng lực là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống”.