Luận văn: Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo môn Lịch sử 11 THPT - ĐH Giáo dục

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong dạy học lịch sử Việt Nam.

• Tác giả: Lê Văn Vân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Lịch Sử
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Và Sáng Tạo Cho Học Sinh Trong Dạy Học Các Chủ Đề Lịch Sử Việt Nam Lớp 11 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.3. Dạy học theo chủ đề không phải là một nội dung mới
• 1. PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Cơ sở xuất phát của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học chủ đề lịch sử ở trường THPT
• 1.2. Một số khái niệm có liên quan đến đề tài
• 1.3. Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam ở trường THPT
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Thực trạng việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học chủ đề lịch sử ở trường THPT
• 1.6. Nguyên nhân và định hướng
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung các chủ đề Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT
• 2.2. Vị trí, mục tiêu phần Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT. Nội dung kiến thức phần Lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT – Chương trình chuẩn
• 2.3. Xây dựng các chủ đề trong phần Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT
• 2.4. Cơ sở xây dựng các chủ đề trong phần Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT
• 2.5. Xây dựng các chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 11 THPT
• 2.6. Các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học các chủ đề Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT
• 2.7. Một số yêu cầu khi lựa chọn các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học các chủ đề Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT
• 2.8. Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của HS trong dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 11
• 2.9. Thực nghiệm sư phạm
• 2.10. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 2.11. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 2.12. Nội dung và phương pháp thực nghiệm
• 2.13. Kết quả thực nghiệm
• 2.14. Tiểu kết chương 2
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11

Việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong dạy học lịch sử Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Chương trình giáo dục phổ thông mới đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hình thành các năng lực cần thiết cho học sinh, trong đó có năng lực giải quyết vấn đề. Lịch sử không chỉ là môn học về quá khứ mà còn là công cụ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Việc dạy học lịch sử theo chủ đề sẽ giúp học sinh liên kết kiến thức, từ đó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

1.1. Ý nghĩa của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học lịch sử

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học lịch sử không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện. Học sinh sẽ học cách phân tích, đánh giá và đưa ra giải pháp cho các vấn đề lịch sử, từ đó hình thành tư duy độc lập và sáng tạo. Việc này cũng giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho các thách thức trong cuộc sống thực tế.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như phương pháp dạy học, môi trường học tập và sự hỗ trợ từ giáo viên. Phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển năng lực này. Ngoài ra, sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.

II. Thách thức trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11

Mặc dù việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11 trong dạy học lịch sử là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về phương pháp dạy học hiện đại và tài liệu hỗ trợ. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thống, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích phát triển tư duy sáng tạo. Bên cạnh đó, áp lực từ chương trình học cũng khiến học sinh khó có thời gian để thực hành và phát triển năng lực này.

2.1. Thiếu hụt phương pháp dạy học hiện đại

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về các phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc áp dụng phương pháp truyền thống trong giảng dạy. Điều này làm giảm khả năng phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Cần có sự đầu tư vào đào tạo giáo viên để họ có thể áp dụng các phương pháp dạy học mới, giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và sáng tạo.

2.2. Áp lực từ chương trình học

Chương trình học hiện tại thường yêu cầu học sinh phải tiếp thu một lượng kiến thức lớn trong thời gian ngắn. Điều này khiến học sinh không có đủ thời gian để thực hành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Cần có sự điều chỉnh trong chương trình học để tạo điều kiện cho học sinh có thời gian thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

III. Phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và tích cực. Một trong những phương pháp hiệu quả là dạy học theo chủ đề, giúp học sinh liên kết kiến thức và phát triển tư duy tổng hợp. Ngoài ra, việc sử dụng các tình huống có vấn đề trong giảng dạy cũng là một cách hiệu quả để khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập.

3.1. Dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề giúp học sinh liên kết các kiến thức lịch sử với nhau, từ đó phát triển khả năng phân tích và giải quyết vấn đề. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập, giúp họ phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo.

3.2. Sử dụng tình huống có vấn đề trong giảng dạy

Việc sử dụng tình huống có vấn đề trong giảng dạy giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề một cách thực tế. Học sinh sẽ được đặt vào các tình huống cụ thể và phải tìm ra giải pháp, từ đó phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11 trong dạy học lịch sử mang lại nhiều lợi ích. Học sinh không chỉ hiểu sâu hơn về các sự kiện lịch sử mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Các trường học đã áp dụng thành công các phương pháp dạy học hiện đại, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực cho học sinh.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học tích cực có sự tiến bộ rõ rệt trong năng lực giải quyết vấn đề. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn biết áp dụng vào thực tiễn, từ đó nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo.

4.2. Ứng dụng các phương pháp dạy học hiện đại

Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại như dạy học theo chủ đề và sử dụng tình huống có vấn đề đã giúp học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề một cách hiệu quả. Các trường học cần tiếp tục đầu tư vào đào tạo giáo viên và cải tiến chương trình học để nâng cao chất lượng giáo dục.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho năng lực giải quyết vấn đề

Việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11 trong dạy học lịch sử là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự đầu tư vào phương pháp dạy học và tài liệu hỗ trợ để nâng cao chất lượng giáo dục. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc cải tiến chương trình học, đào tạo giáo viên và khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

5.1. Định hướng phát triển chương trình học

Chương trình học cần được điều chỉnh để tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Cần có sự tích hợp giữa các môn học và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn.

5.2. Tăng cường đào tạo giáo viên

Đào tạo giáo viên là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học. Cần có các khóa đào tạo chuyên sâu về phương pháp dạy học hiện đại để giáo viên có thể áp dụng hiệu quả trong giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng dạy và học môn Lịch sử tại các trường phổ thông nhiều năm qua bộc lộ không ít bất cập, khiến môn học này dần mất đi sức hút đối với học sinh. Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tại kỳ thi Trung học phổ thông Quốc gia năm 2015, chỉ có 15,3% thí sinh lựa chọn đăng ký dự thi môn Lịch sử, tỷ lệ thấp nhất trong toàn bộ các môn tự chọn. Phần lớn học sinh vẫn học tập theo lối ghi nhớ máy móc, thụ động tiếp thu các mốc sự kiện rời rạc và thiếu kỹ năng vận dụng tri thức vào thực tiễn. Đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 và định hướng chương trình giáo dục phổ thông mới, việc chuyển dịch phương thức giảng dạy từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực người học đã trở thành nhiệm vụ cấp bách.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử của tác giả Lê Văn Vân (thực hiện năm 2016 tại Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Bích) tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cùng tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua việc tái cấu trúc nội dung dạy học theo các chủ đề Lịch sử Việt Nam lớp 11. Nghiên cứu xác định mục tiêu xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ, thiết kế các chủ đề học tập tích hợp chuyên sâu giai đoạn lịch sử 1858 - 1918 và kiểm chứng hiệu quả thông qua thực nghiệm sư phạm. Phạm vi nghiên cứu khảo sát thực trạng trên 23 giáo viên và 750 học sinh tại 5 trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội và tỉnh Lạng Sơn, đồng thời tiến hành thực nghiệm trực tiếp tại khối 11 Trường Trung học phổ thông Mỹ Đức C. Ý nghĩa của luận văn thể hiện rõ ở việc cung cấp một mô hình dạy học hiện đại, có khả năng nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi môn Lịch sử lên trên 75% và tối ưu hóa năng lực tư duy độc lập của người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết dạy học nêu vấn đề và tâm lý học sáng tạo. Cơ sở lý luận trực tiếp bắt nguồn từ công trình dạy học nêu vấn đề của V. Okon (năm 1976) và I. Lecne (năm 1977), khẳng định rằng tri thức và kỹ năng chỉ được lĩnh hội sâu sắc khi học sinh được đặt vào các tình huống có vấn đề mang mâu thuẫn biện chứng giữa cái đã biết và cái chưa biết. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng quan điểm của Carl Rogers (năm 1954) và E. P. Torrance (năm 1962) về bản chất của quá trình sáng tạo: một quy trình tái cấu trúc kinh nghiệm để đưa ra các giải pháp mới mẻ, tối ưu nhằm giải quyết thách thức thực tiễn.

Hệ thống khái niệm trung tâm trong luận văn bao gồm:

• Năng lực (Competency): Tổ hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và sự sẵn sàng hành động giúp cá nhân giải quyết thành công các nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể.
• Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Năng lực cốt lõi thứ hai trong 8 năng lực chung của Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, được cụ thể hóa qua quy trình 6 bước: xác định vấn đề, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp, lựa chọn phương án tối ưu, thực hiện quyết định và đánh giá kết quả.
• Dạy học theo chủ đề Lịch sử: Hình thức tổ chức dạy học kết hợp nội dung liên bài, liên chương có cùng tính chất thành các mảng kiến thức logic, tinh giản và gắn liền với thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát thực trạng được thực hiện trên mẫu định lượng gồm 23 giáo viên và 750 học sinh thuộc 5 trường Trung học phổ thông: THPT Mỹ Đức A, THPT Mỹ Đức C, THPT Hợp Thanh, THPT Ứng Hòa A (Hà Nội) và THPT chuyên Chu Văn An (Lạng Sơn). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bao quát cả khối trường công lập khu vực ngoại thành và trường chuyên cấp tỉnh.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Tác giả áp dụng thống kê toán học mô tả để phân tích tần số, tính tỷ lệ phần trăm và đối sánh dữ liệu bảng biểu; kết hợp quan sát sư phạm, dự giờ và phỏng vấn sâu giáo viên có kinh nghiệm giảng dạy trên 30 năm để tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ của thực trạng. Lý do lựa chọn phân tích định lượng kết hợp định tính là nhằm kiểm định đa chiều giữa nhận thức lý luận và kết quả thực tế trên lớp học.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình khảo sát, thiết kế chủ đề và triển khai thực nghiệm sư phạm được tiến hành liên tục trong năm học 2015 - 2016, so sánh đối chứng giữa lớp thực nghiệm 11D8 và lớp đối chứng 11B4 tại Trường THPT Mỹ Đức C.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng và quá trình thực nghiệm sư phạm của luận văn đã ghi nhận những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tồn tại khoảng cách lớn giữa nhận thức của giáo viên và trải nghiệm học tập thực tế của học sinh. Kết quả điều tra cho thấy 100% giáo viên (23/23 thầy cô) khẳng định Lịch sử phải là môn học bắt buộc và cho biết đã áp dụng dạy học theo chủ đề kết hợp sách giáo khoa. Tuy nhiên, có tới 89% học sinh (665/750 em) phản ánh các giờ học vẫn chủ yếu bám sát tuần tự từng bài trong sách giáo khoa truyền thống; chỉ 11% học sinh (85/750 em) nhận thấy giáo viên có tổ chức bài dạy theo chủ đề chuyên sâu.

Thứ hai, mức độ hứng thú và động lực học tập môn Lịch sử ở học sinh còn ở mức thấp do phương pháp truyền đạt chưa đột phá. Khoảng 86% học sinh (647/750 em) được khảo sát chỉ đánh giá mức độ yêu thích môn Lịch sử ở mức "bình thường", 3% chọn "không thích" và vỏn vẹn 11% học sinh thực sự yêu thích môn học. Nguyên nhân cốt lõi do 81% học sinh nhận định phương pháp học vẫn nặng về ghi nhớ sự kiện và mốc thời gian.

Thứ ba, việc áp dụng dạy học theo chủ đề tích hợp mang lại sự vượt trội rõ rệt về kết quả học tập và năng lực giải quyết vấn đề. Tại lớp thực nghiệm 11D8 (học theo các chủ đề bổ dọc và bài tập nêu vấn đề), tỷ lệ học sinh đạt điểm kiểm tra loại giỏi đạt 28,3% và loại khá đạt 47,2% (tổng tỷ lệ khá - giỏi đạt 75,5%). Trong khi đó, tại lớp đối chứng 11B4 (học theo phương pháp truyền thống), tỷ lệ điểm giỏi chỉ đạt 11,4% và khá đạt 36,4% (tổng tỷ lệ khá - giỏi chỉ đạt 47,8%). Tỷ lệ học sinh yếu kém ở lớp thực nghiệm giảm xuống 0% so với mức 4,5% ở lớp đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc các chủ đề lịch sử giai đoạn 1858 - 1918 được tái cấu trúc theo trục nội dung logic (chẳng hạn như chủ đề về sự chuyển biến kinh tế - xã hội Việt Nam hay các trào lưu cải cách duy tân). Khi giáo viên thay thế cách đọc chép bằng các tình huống có vấn đề đòi hỏi tư duy đa chiều, học sinh buộc phải tự thu thập tài liệu, so sánh chính sách của thực dân Pháp và phân tích thái độ của các giai cấp xã hội.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu đạt trực quan thông qua hai biểu đồ cột so sánh mức độ yêu thích và tần suất tương tác. Biểu đồ cho thấy tỷ lệ học sinh hào hứng tham gia thảo luận nhóm ở lớp thực nghiệm đạt 78,5%, cao hơn 43,2% so với lớp đối chứng. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của Hoàng Thanh Tú và Vũ Quang Hiển, chứng minh rằng dạy học theo chủ đề không làm loãng kiến thức mà ngược lại, giúp học sinh nắm vững bản chất lịch sử, phát triển tư duy phản biện và ghi nhớ kiến thức bền vững gấp 1,5 lần so với lối học thuộc lòng thông thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao:

1. Tái cấu trúc phân phối chương trình và xây dựng ngân hàng chủ đề dạy học: Tổ chuyên môn và giáo viên Lịch sử tại các trường THPT cần chủ động gom các bài học đơn lẻ trong chương trình lớp 11 thành các cụm chủ đề bổ dọc (kinh tế, chính trị, văn hóa, quân sự) và bổ ngang (theo giai đoạn lịch sử). Mục tiêu là giảm 25% thời lượng truyền thụ lý thuyết một chiều trên lớp, dành thời gian cho học sinh giải quyết bài tập nghiên cứu, triển khai thực hiện ngay từ đầu mỗi năm học.

2. Đổi mới phương pháp dạy học gắn với tình huống nêu vấn đề: Giáo viên bộ môn cần áp dụng triệt để quy trình 6 bước giải quyết vấn đề trong mỗi tiết dạy chủ đề; chuyển đổi tối thiểu 40% thời lượng tiết học sang hình thức hoạt động nhóm, đóng vai, thuyết trình và tranh biện lịch sử. Thời gian chuẩn bị và triển khai kéo dài xuyên suốt các học kỳ nhằm rèn luyện tư duy độc lập cho 100% học sinh.

3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa tư liệu lịch sử: Ban giám hiệu nhà trường cùng tổ chuyên môn cần đầu tư xây dựng kho học liệu số, hướng dẫn học sinh sử dụng các phần mềm trình chiếu, bản đồ tư duy và tư liệu video lịch sử. Chỉ tiêu phấn đấu đạt trên 80% các bài học chủ đề có sử dụng phương tiện trực quan và công nghệ hỗ trợ tìm kiếm dữ liệu trong lộ trình từ 1 đến 2 năm học.

4. Cải tiến hình thức kiểm tra, đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các Sở Giáo dục và Đào tạo cần ban hành hướng dẫn cụ thể về đề thi mở; tăng tỷ lệ các câu hỏi yêu cầu giải thích nguyên nhân, đánh giá nhân vật và liên hệ thực tiễn lên ít nhất 50% tổng điểm trong các bài kiểm tra định kỳ, hoàn thành đồng bộ trong giai đoạn đổi mới chương trình sau năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và sản phẩm của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Giáo viên Lịch sử cấp Trung học phổ thông: Khai thác hệ thống giáo án mẫu, các biện pháp thiết kế chủ đề lịch sử lớp 11 và kỹ thuật đặt câu hỏi nêu vấn đề để trực tiếp áp dụng vào công tác giảng dạy hàng ngày, nâng cao sự hào hứng trong từng tiết học.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên bộ môn: Sử dụng kết quả khảo sát thực trạng từ 750 học sinh và 23 giáo viên làm căn cứ xây dựng kế hoạch tập huấn chuyên môn, chỉ đạo đổi mới sinh hoạt tổ nhóm và điều chỉnh phân phối chương trình linh hoạt tại các địa phương.
• Sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm Lịch sử: Tiếp cận một khung phương pháp luận hoàn chỉnh, cách thức thiết kế bảng hỏi khảo sát thực trạng và quy trình thực nghiệm sư phạm đối chứng chuẩn mực để phục vụ làm khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ.
• Các chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giáo dục: Tham khảo mô hình tích hợp chủ đề bổ dọc và bổ ngang trong lịch sử để biên soạn sách giáo khoa mới theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học một cách tối ưu.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học theo chủ đề Lịch sử có gây quá tải dung lượng kiến thức cho học sinh lớp 11 không? Dạy học theo chủ đề không làm tăng khối lượng kiến thức mà giúp tinh giản các nội dung trùng lặp. Việc gom các bài học riêng lẻ thành một chỉnh thể logic giúp học sinh nắm được bức tranh toàn cảnh về kinh tế, chính trị giai đoạn 1858 - 1918, từ đó tiết kiệm khoảng 20% thời gian ghi nhớ so với cách học truyền thống.

Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh được đánh giá qua những tiêu chí nào? Năng lực này được đo lường qua khả năng phát hiện mâu thuẫn lịch sử, thu thập và xử lý tư liệu, đề xuất giả thuyết, lập luận bảo vệ quan điểm cá nhân và đưa ra các đánh giá độc lập về các sự kiện, nhân vật lịch sử thông qua các bài kiểm tra tự luận và hoạt động dự án.

Giáo viên mất bao lâu để thiết kế và triển khai một chủ đề dạy học lịch sử? Thông thường, giáo viên mất khoảng 1 đến 2 tuần để chuẩn bị nội dung, xây dựng câu hỏi có vấn đề và phân chia nhiệm vụ học tập. Một chủ đề hoàn chỉnh có thể được giảng dạy trong thời lượng từ 2 đến 4 tiết trên lớp kết hợp hoạt động tự học ở nhà của học sinh.

Kết quả thực nghiệm tại Trường THPT Mỹ Đức C có tính đại diện cao không? Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên 750 học sinh tại 5 trường THPT với điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau (cả trường huyện và trường chuyên). Kết quả đối chứng giữa 2 lớp 11D8 và 11B4 có độ tương đồng về học lực đầu vào, đảm bảo tính khách quan và khả năng nhân rộng mô hình ra các trường phổ thông khác.

Phương pháp dạy học này có đáp ứng được các kỳ thi trắc nghiệm khách quan hiện nay không? Dạy học chủ đề giúp học sinh hiểu sâu bản chất và nắm chắc mối liên hệ giữa các sự kiện. Nhờ tư duy logic và hệ thống hóa tốt, học sinh có khả năng phân tích, loại trừ phương án nhiễu trong các bài thi trắc nghiệm nhanh hơn và đạt điểm số cao hơn đáng kể.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo gắn với mô hình dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử.
• Đánh giá chính xác thực trạng dạy học lịch sử tại 5 trường THPT, chỉ rõ điểm nghẽn nằm ở phương pháp truyền thụ một chiều khiến 86% học sinh thiếu hứng thú.
• Đề xuất thành công 2 cách cấu trúc chủ đề (bổ dọc theo lĩnh vực và bổ ngang theo tiến trình) cho phần Lịch sử Việt Nam lớp 11 (1858 - 1918).
• Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi vượt trội: nâng tỷ lệ học sinh khá - giỏi lên 75,5% và triệt tiêu hoàn toàn học sinh yếu kém ở lớp thực nghiệm.
• Nghiên cứu đóng góp thiết thực cho quá trình chuẩn bị triển khai Chương trình giáo dục phổ thông mới sau năm 2018.

Các trường THPT, tổ chuyên môn và thầy cô giáo dạy Lịch sử hãy chủ động áp dụng quy trình thiết kế bài dạy theo chủ đề và phương pháp nêu vấn đề để biến mỗi giờ học Lịch sử thành một không gian sáng tạo, hấp dẫn và nuôi dưỡng năng lực thực sự cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trong dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam ở trường THPT - Lí luận và thực tiễn Chương 2. Các biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trong dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Cơ sở xuất phát của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học chủ đề lịch sử ở trường THPT * Mục tiêu đổi mới giáo dục và đào tạo Chúng tôi căn cứ vào các văn bản sau để nghiên cứu vấn đề phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho HS trong dạy học các chủ đề lịch sử ở trường THPT: Điều 27, Luật Giáo dục của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 38/2005/QH11 ngày 14 tháng 6 năm 2005 (có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2006 – sửa đổi và bổ sung năm 2009) quy định rõ: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.” Nghị quyết số 29 – NQ/TW ngày 04/11/2013 của Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) xác định rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”. Đồng thời, nhấn mạnh: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề. Đổi mới nội dung giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Chú 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân”.

Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội ngày 28/11/2014 mang tên Nghị quyết về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông có nhấn mạnh đến mục tiêu, yêu cầu đổi mới chương trình, SGK là “chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa trí, đức, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”. Quyết định 404/QĐ – TTg của Thủ tướng chính phủ ngày 27 tháng 03 năm 2015 mang tên Quyết định phê duyệt đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất cũng đã nhấn mạnh: “Chương trình mới, sách giáo khoa mới được xây dựng theo hướng coi trọng dạy người với dạy chữ, rèn luyện, phát triển cả về phẩm chất và năng lực; chú trọng giáo dục tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đạo đức, nhân cách, lối sống; phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu và định hướng nghề nghiệp cho mỗi học sinh; tăng cường năng lực ngoại ngữ, tin học và các kĩ năng sống, làm việc trong điều kiện hội nhập quốc tế; đẩy mạnh ứng dụng, phát huy thành quả khoa học công nghệ thế giới, nhất là công nghệ giáo dục và công nghệ thông tin.” Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (trong chương trình giáo dục phổ thông mới) đã xác định rõ 8 năng lực cần hình thành cho HS: (1) Năng lực tự học với các năng lực cụ thể như: Xác định mục tiêu học tập, lập kế hoạch và thực hiện cách học, đánh giá và điều chỉnh việc học. (2) Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo với các nội dung: Phát hiện làm rõ vấn đề, đề xuất lựa chọn giải pháp, thực hiện và đánh giá giải quyết vấn đề, nhận ra ý tưởng mới, hình thành và triển khai ý tưởng mới. (3) Năng lực thẩm mĩ với các nội dung: Nhận ra cái đẹp, diễn tả cái đẹp, tạo ra cái đẹp.

14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (4) Năng lực thể chất với các nội dung: Sống thích ứng và hài hòa với môi trường, rèn luyện sức khỏe thể lực, nâng cao sức khỏe tinh thần. (5) Năng lực giao tiếp với các nội dung: Sử dụng ngôn ngữ tiếng Việt, sử dụng ngoại ngữ, xác định mục đích giao tiếp, thể hiện thái độ giao tiếp, lựa chọn nội dung và phương thức giao tiếp. (6) Năng lực hợp tác với các nội dung: Xác định mục đích và phương thức hợp tác, Xác định trách nhiệm và hoạt động của bản thân, xác định nhu cầu và khả năng của người hợp tác, tổ chức và thuyết phục người khác, đánh giá hoạt động hợp tác. (7) Năng lực tính toán với các nội dung: Sử dụng các phép tính và đo lường cơ bản, sử dụng ngôn ngữ toán, sử dụng công cụ tính toán.

(8) Năng lực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) với các nội dung: Năng lực sử dụng và quản lí các phương tiện, công cụ của công nghệ kĩ thuật số; năng lực nhận biết, ứng xử phù hợp với những chuẩn mực đạo đức trong xã hội số hóa; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong môi trường công nghệ tri thức; năng lực học tập, tự học mọi lúc, mọi nơi, suốt đời với sự hỗ trợ của ICT; năng lực giao tiếp hòa nhập, hợp tác qua môi trường, dịch vụ ICT. * Đặc điểm của tri thức lịch sử Tri thức lịch sử có nhiều đặc điểm, trong đó có tính lôgic, tính hệ thống. Đặc điểm này chi phối nội dung kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Vì vậy, khi các nội dung được tích hợp lại thành những chủ đề sẽ giúp HS rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh các sự kiện từ đó tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử.

Dạy học theo chủ đề góp phần tạo tư duy lôgic cho HS. Điều này được thể hiện rất rõ trong việc thực hiện “tính kế thừa” trong nhận thức các nội dung của lịch sử dân tộc và thế giới từ cổ đại đến hiện đại làm cho HS hiểu rõ sự phát triển của xã hội một cách liên tục, thống nhất, đồng thời giúp cho HS nhận thấy mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, tính toàn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] diện của lịch sử. Đặc biệt, khi các nội dung kiến thức lịch sử được tích hợp thành chủ đề giúp cho kiến thức của HS mang tính hệ thống và luôn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Các kiến thức được khai thác từ các chủ đề có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau.

* Yêu cầu phát huy tính tích cực học tập của HS Dạy học theo chủ đề sẽ tăng cường khả năng hiểu bài, khả năng huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện các kiến thức lịch sử cho HS. Trên cơ sở đó HS sáng tạo trong học tập. Dạy học theo chủ đề hướng dẫn HS biết cách vận dụng những kiến thức đã học, đã biết vào tiếp thu kiến thức mới. Do vậy tiết kiệm được thời gian trong dạy học.

GV sẽ không dạy lại những nội dung HS đã biết, tránh được sự trùng lặp nội dung kiến thức làm cho HS nhàm chán. Dạy học theo chủ đề giúp tối đa hóa sự tham gia của người học, hạn chế đến mức tối thiểu quyết định và can thiệp, áp đặt của người dạy trong quá trình học tập. Dạy học theo chủ đề là cách dạy học hiệu quả trong việc hướng dẫn HS huy động những kiến thức đã học, rèn luyện các kỹ năng học tập. Vì vậy, phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập cho HS.

* Xu hướng đổi mới dạy học của thế giới Ở Việt Nam, dạy học theo chủ đề mới chỉ được đề cập trong mấy năm gần đây. Tuy nhiên, đối với thế giới, dạy học theo chủ đề đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng. Trong nội dung cải cách giáo dục ở nhiều nước trên thế giới, SGK đã được biên soạn lại dưới dạng các chủ đề. Lấy ví dụ gần đây nhất đó là Phần Lan.

Nhiều năm qua, Phần Lan có một nền giáo dục rất hiệu quả, luôn nằm trong nhóm dẫn đầu trên các bảng xếp hạng khả năng đọc hiểu và tính toán của thế giới. Chỉ có một số quốc gia châu Á như Singapore và Trung Quốc có thứ hạng cao hơn Phần Lan trong bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA). Chính trị gia và chuyên gia giáo dục từ khắp nơi trên thế giới - bao gồm cả Anh - đã đến Helsinki với hy vọng có thể tìm hiểu và nhân 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rộng những bí quyết thành công của quốc gia Bắc Âu này. Đáng chú ý hơn là Phần Lan đang chuẩn bị triển khai những chương trình cải cách giáo dục cấp tiến nhất từ trước tới nay – loại bỏ việc “dạy theo môn học” truyền thống và ủng hộ việc “giảng dạy theo chủ đề” [35].

Như vậy, dạy học theo chủ đề không còn là cách dạy học mới mà nó đã trở thành xu thế trên thế giới. Là xu thế tiến bộ trên thế giới, do đó chúng ta cũng phải có những thay đổi cho phù hợp. Một số khái niệm có liên quan đến đề tài Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng Latinh “competentia”. Ngày nay, có nhiều quan niệm khác nhau về năng lực.

Trường phái các nhà nghiên cứu Anh cho rằng năng lực được giới hạn bởi 3 yếu tố: kiến thức (knowledge), kĩ năng (skills) và thái độ (attitude); còn các nhà nghiên cứu thuộc trường phái Mĩ lại quan niệm bất kì yếu tố nào dẫn đến thành công, đạt hiệu quả cao để hoàn thành một công việc đều xem là năng lực. Dưới góc độ tâm lí, năng lực là tổ hợp các thuộc tính tâm lí độc đáo của cá nhân phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó nhanh chóng đạt hiệu quả.