Vấn Đề Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất Ở Tỉnh Phú Thọ Hiện Nay

Luận án Tiến sĩ: Nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề kinh tế xã hội. Phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp phát triển bền vững. Tài liệu tham khảo hữu ích.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hà Phương
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Hoàng Thúc Lân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Vấn Đề Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất Ở Tỉnh Phú Thọ Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về lực lượng sản xuất và phát triển lực lượng sản xuất
• 1.2. Những công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ
• 1.3. Những công trình nghiên cứu liên quan đến giải pháp nhằm phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam và phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 1.4. Giá trị của các công trình đã tổng quan và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ thêm
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở TỈNH PHÚ THỌ HIỆN NAY - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN
• 2.1. Quan niệm về phát triển lực lượng sản xuất
• 2.2. Những nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến sự phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở TỈNH PHÚ THỌ HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Thực trạng phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 3.2. Một số vấn đề đặt ra trong phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM PHÁT TRIỂN HƠN NỮA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở TỈNH PHÚ THỌ HIỆN NAY
• 4.1. Phát huy tính tích cực của các chủ thể phát triển lực lượng sản xuất tại tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 4.2. Đổi mới nội dung phát triển lực lượng sản xuất tại tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 4.3. Đổi mới phương thức phát triển lực lượng sản xuất tại tỉnh Phú Thọ hiện nay
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất Phú Thọ 2024

Luận án tiến sĩ triết học năm 2024 tập trung nghiên cứu sâu rộng về phát triển lực lượng sản xuất tại Phú Thọ. Đây là một vấn đề then chốt, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Lực lượng sản xuất không chỉ là yếu tố quyết định năng lực sản xuất của tỉnh mà còn là nền tảng cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Luận án này xem xét lực lượng sản xuất Phú Thọ một cách toàn diện, từ nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, đến tư liệu sản xuất. Nó nhằm mục đích đưa ra những giải pháp thiết thực để Phú Thọ khai thác tối đa tiềm năng, vượt qua thách thức, và đạt được sự tăng trưởng kinh tế bền vững trong tương lai. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và cải thiện môi trường đầu tư để thúc đẩy phát triển kinh tế Phú Thọ.

1.1. Khái Niệm và Vai Trò của Lực Lượng Sản Xuất ở Phú Thọ

Theo luận án, lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên, thể hiện năng lực chinh phục tự nhiên của con người trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Lực lượng sản xuất là một thể thống nhất hữu cơ bao gồm con người và các sự vật, trong đó con người đóng vai trò quyết định. Phát triển lực lượng sản xuất Phú Thọ có vai trò quan trọng trong việc tăng cường năng lực cạnh tranh của tỉnh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao đời sống nhân dân. Luận án cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát huy yếu tố con người trong lực lượng sản xuất.

1.2. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu của Luận Án Triết Học

Luận án hướng đến mục tiêu phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận chung về lực lượng sản xuất và phát triển lực lượng sản xuất, đánh giá thực trạng phát triển tại Phú Thọ. Từ đó, đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh phát triển lực lượng sản xuất đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong địa giới tỉnh Phú Thọ từ năm 2016 đến nay, tập trung vào phát triển người lao động, tư liệu sản xuất và khả năng ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất.

II. Thách Thức Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất Tỉnh Phú Thọ

Mặc dù Phú Thọ đã đạt được những thành tựu đáng kể trong phát triển kinh tế, nhưng vẫn còn đối diện với nhiều thách thức trong việc phát triển lực lượng sản xuất. Trình độ công cụ lao động, phương tiện lao động và khả năng ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và đời sống còn tương đối thấp. Chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng được nhu cầu thực tiễn. Theo luận án, sự lạc hậu về tư liệu lao động, thiếu tính đột phá trong việc tìm ra đối tượng lao động mới cùng với chất lượng người lao động còn hạn chế dẫn đến nhiều khó khăn trong phát triển kinh tế - xã hội. Điều này đòi hỏi Phú Thọ cần có những giải pháp đột phá để vượt qua những thách thức này và thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất một cách bền vững.

2.1. Hạn Chế Về Công Nghệ và Tư Liệu Sản Xuất Tại Phú Thọ

Luận án chỉ ra rằng một trong những thách thức lớn nhất là sự lạc hậu về công nghệ và tư liệu sản xuất. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động và khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh. Việc thiếu đầu tư vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng là một rào cản lớn cho phát triển kinh tế tri thức và nâng cao trình độ lực lượng sản xuất.

2.2. Yếu Kém Về Chất Lượng Nguồn Nhân Lực Tỉnh Phú Thọ

Chất lượng nguồn nhân lực cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Số lượng lao động qua đào tạo còn thấp, kỹ năng tay nghề chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. Điều này đòi hỏi Phú Thọ cần có những chính sách đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn cho người lao động để đáp ứng nhu cầu phát triển lực lượng sản xuất trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

2.3. Cải Thiện Môi Trường Đầu Tư Phú Thọ để Phát Triển Kinh Tế

Môi trường đầu tư chưa thực sự hấp dẫn, thủ tục hành chính còn rườm rà, thiếu tính minh bạch. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thu hút vốn đầu tư từ bên ngoài và cản trở sự phát triển của các doanh nghiệp. Chính quyền tỉnh cần có những giải pháp để cải thiện môi trường đầu tư, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động và phát triển kinh tế Phú Thọ.

III. Cách Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Phú Thọ

Để giải quyết bài toán phát triển lực lượng sản xuất, luận án đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một trong những đột phá chiến lược để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để đào tạo, bồi dưỡng, và thu hút nhân tài, tạo ra một đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn cao, kỹ năng làm việc tốt, và khả năng thích ứng nhanh với những thay đổi của thị trường lao động. Sự đầu tư vào phát triển giáo dục Phú Thọ và đào tạo nghề là chìa khóa để Phú Thọ có thể xây dựng một lực lượng sản xuất vững mạnh và cạnh tranh.

3.1. Đổi Mới Chương Trình Đào Tạo Nghề Tại Phú Thọ

Cần đổi mới chương trình đào tạo nghề theo hướng gắn kết chặt chẽ với nhu cầu của doanh nghiệp. Nội dung đào tạo cần được cập nhật thường xuyên, đáp ứng yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0. Cần tăng cường hợp tác giữa các cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp để sinh viên có cơ hội thực tập và làm quen với môi trường làm việc thực tế.

3.2. Chính Sách Thu Hút và Giữ Chân Nhân Tài Cho Tỉnh Phú Thọ

Tỉnh cần có những chính sách hấp dẫn để thu hút và giữ chân nhân tài. Điều này bao gồm việc tạo ra môi trường làm việc tốt, cơ hội thăng tiến, và chế độ đãi ngộ xứng đáng. Ngoài ra, cần quan tâm đến việc cải thiện chất lượng cuộc sống của người lao động, đặc biệt là các vấn đề về nhà ở, y tế, và giáo dục.

3.3. Phát Triển Giáo Dục Đại Học và Sau Đại Học Ở Phú Thọ

Cần tập trung đầu tư vào phát triển các trường đại học và sau đại học trên địa bàn tỉnh. Các trường cần nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học, và chuyển giao công nghệ. Cần khuyến khích các trường hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu trong nước và quốc tế để nâng cao năng lực cạnh tranh.

IV. Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ Để Phát Triển Sản Xuất Phú Thọ

Luận án khẳng định rằng khoa học công nghệ là động lực then chốt để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất giúp nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng sản phẩm, và tạo ra những sản phẩm mới có giá trị gia tăng cao. Phú Thọ cần có những chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, cần xây dựng hạ tầng khoa học công nghệ hiện đại để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế tri thức.

4.1. Khuyến Khích Doanh Nghiệp Đầu Tư vào Nghiên Cứu Phát Triển

Tỉnh cần có những chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, và đất đai để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận với các nguồn vốn hỗ trợ từ các quỹ khoa học công nghệ. Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế hợp tác giữa doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, trường đại học để thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

4.2. Xây Dựng Hạ Tầng Khoa Học Công Nghệ Hiện Đại ở Phú Thọ

Cần đầu tư xây dựng các khu công nghệ cao, trung tâm nghiên cứu và phát triển, phòng thí nghiệm hiện đại. Cần nâng cấp hạ tầng viễn thông, kết nối internet tốc độ cao để đáp ứng nhu cầu chuyển đổi số Phú Thọ. Ngoài ra, cần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học công nghệ để cung cấp thông tin cho doanh nghiệp và người dân.

4.3. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Chuyển Giao và Ứng Dụng Công Nghệ

Tỉnh cần có những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp chuyển giao và ứng dụng công nghệ mới. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin về công nghệ, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, và hỗ trợ tài chính. Cần khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào các chương trình hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ.

V. Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Nông Nghiệp Công Nghệ Cao Phú Thọ

Nông nghiệp vẫn là một ngành kinh tế quan trọng của Phú Thọ. Luận án đề xuất phát triển nông nghiệp công nghệ cao là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng, và giá trị gia tăng của sản phẩm nông nghiệp. Cần khuyến khích nông dân ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất, chế biến, và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, cần xây dựng các chuỗi liên kết giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm nông nghiệp. Ngoài ra, tỉnh cần chú trọng bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành.

5.1. Ứng Dụng Công Nghệ Sinh Học Trong Nông Nghiệp Phú Thọ

Cần khuyến khích nông dân sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, chất lượng tốt, và khả năng chống chịu sâu bệnh. Cần áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, tiết kiệm nước, và thân thiện với môi trường. Ngoài ra, cần phát triển các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ để đáp ứng nhu cầu của thị trường.

5.2. Xây Dựng Chuỗi Liên Kết Giá Trị Nông Sản Phú Thọ

Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông sản để nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Cần xây dựng các hệ thống phân phối hiện đại để đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Ngoài ra, cần phát triển thương hiệu nông sản Phú Thọ để nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

5.3. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Tại Phú Thọ

Cần chú trọng bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên một cách hợp lý. Cần khuyến khích nông dân áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường. Ngoài ra, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Phát Triển Phú Thọ Đến 2030

Luận án Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất ở Phú Thọ đã đưa ra một cái nhìn tổng quan và sâu sắc về thực trạng và giải pháp cho vấn đề này. Việc triển khai các giải pháp trên sẽ góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, nâng cao đời sống của người dân, và đưa Phú Thọ trở thành một tỉnh phát triển trong khu vực Trung du miền núi phía Bắc. Luận án nhấn mạnh rằng phát triển lực lượng sản xuất là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội, sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, và sự tham gia tích cực của người dân.

6.1. Vai Trò Của Đảng và Nhà Nước Trong Phát Triển Lực Lượng Phú Thọ

Luận án nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước trong việc định hướng và xây dựng các chính sách phát triển. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành để đảm bảo hiệu quả của các chính sách. Ngoài ra, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để đảm bảo các chính sách được thực hiện đúng đắn.

6.2. Dự Báo Về Phát Triển Lực Lượng Sản Xuất Đến Năm 2030

Luận án dự báo rằng lực lượng sản xuất Phú Thọ sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong những năm tới. Điều này sẽ tạo ra những cơ hội lớn cho phát triển kinh tế, tạo việc làm, và nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, cũng cần phải đối mặt với những thách thức mới, như biến đổi khí hậu, cạnh tranh quốc tế, và yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

6.3. Phát triển bền vững Phú Thọ Mục Tiêu Hướng Đến

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, Phú Thọ cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên một cách hợp lý, và giảm thiểu tác động tiêu cực của hoạt động sản xuất đến môi trường. Cần khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ sản xuất sạch, tiết kiệm năng lượng, và giảm thiểu chất thải.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ Triết học với đề tài "Vấn đề phát triển lực lượng sản xuất ở tỉnh Phú Thọ hiện nay" (Mã số chuyên ngành: 9229001) do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hà Phương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Hoàng Thúc Lân tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2024), đặt nền móng tiên phong trong việc tiếp cận tiến trình phát triển kinh tế - xã hội cấp địa phương dưới lăng kính bản thể luận và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật lịch sử trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0).

Bối cảnh khoa học của công trình xuất phát từ yêu cầu hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc: "Phát huy tối đa nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển" và "Tiếp tục thực hiện nhất quán chủ trương khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại". Mặc dù lý luận về hình thái kinh tế - xã hội và quy luật quan hệ sản xuất (QHSX) phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX) của C. Mác và V.I. Lênin đã được nghiên cứu sâu rộng, song việc vận dụng quy luật này để giải mã cấu trúc động thái của LLSX tại một địa bàn trung du miền núi mang tính chuyển tiếp đặc thù như tỉnh Phú Thọ vẫn tồn tại một khoảng trống học thuật (research gap) rõ rệt. Đa số các công trình trước đây chỉ tiếp cận vấn đề ở góc độ kinh tế học thuần túy hoặc quản trị công, thiếu vắng sự khái quát hóa triết học về tính chỉnh thể hệ thống và sự biến đổi của các yếu tố cấu thành LLSX (người lao động, tư liệu sản xuất, khoa học - công nghệ) trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và chuyển đổi số.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cấu trúc nội hàm và đặc trưng bản chất của LLSX và phát triển LLSX trong thời đại CMCN 4.0 được nhận diện như thế nào dưới góc độ Triết học Mác - Lênin?
  H1: LLSX hiện đại không chỉ là sự kết hợp cơ học giữa người lao động và tư liệu sản xuất (TLSX) mà đã phát triển thành một chỉnh thể hữu cơ tích hợp khoa học - công nghệ (KH - CN) như một lực lượng sản xuất trực tiếp và gắn liền với yêu cầu thích nghi, hài hòa sinh thái.
• RQ2: Những nhân tố khách quan và chủ quan nào quy định quy luật vận động và trình độ phát triển LLSX tại địa bàn tỉnh Phú Thọ?
  H2: Vị thế địa chính trị trung tâm vùng Trung du miền núi phía Bắc, truyền thống văn hóa Đất Tổ, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực hấp thụ công nghệ là các biến số then chốt quyết định tốc độ hiện đại hóa LLSX địa phương.
• RQ3: Thực trạng phát triển LLSX tại tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2016 - 2023 bộc lộ những bước tiến và điểm nghẽn bản chất nào?
  H3: Dù đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 7,58% (giai đoạn 2016 - 2020) và đứng thứ 2 toàn vùng về quy mô doanh nghiệp cũng như lực lượng lao động, LLSX của tỉnh vẫn tồn tại mâu thuẫn sâu sắc giữa yêu cầu CNH - HĐH với sự lạc hậu về công cụ lao động và hạn chế về thể lực, trí lực, tâm lực của người lao động.
• RQ4: Hệ thống giải pháp triết học - thực tiễn nào có khả năng tạo ra đòn bẩy đột phá nhằm nâng cao trình độ LLSX tỉnh Phú Thọ đến năm 2030?
  H4: Một mô hình giải pháp đồng bộ kết hợp phát huy tính tích cực của các chủ thể xã hội, đổi mới nội dung phát triển (trí thức hóa người lao động, hiện đại hóa TLSX) và đổi mới phương thức quản trị phát triển sẽ giải phóng triệt để năng lực sản xuất của tỉnh.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao quát toàn bộ địa giới hành chính gồm 13 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Phú Thọ, với khung thời gian khảo sát thực nghiệm trọng tâm từ năm 2016 đến năm 2023. Luận án mang ý nghĩa lý luận sâu sắc khi làm giàu thêm kho tàng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội ở cấp độ địa phương, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho tỉnh Phú Thọ và các tỉnh trung du miền núi phía Bắc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được luận án hệ thống hóa thành ba dòng học thuật chính (major theoretical streams):

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận nền tảng về LLSX và LLSX mới trong kinh tế tri thức. Điển hình là công trình của Vũ Đình Cự và Trần Xuân Sầm (2009) trong Lực lượng sản xuất mới và kinh tế tri thức, phân tích 5 biểu hiện chứng minh KH - CN trở thành LLSX trực tiếp, nhấn mạnh sự lan tỏa của tri thức vào toàn bộ các ngành kinh tế. Phạm Văn Linh (2019) trong Giá trị cốt lõi của Chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong giai đoạn hiện nay đã luận giải sự biến đổi căn bản của các thành tố LLSX dưới tác động của kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo (AI), khẳng định "vốn người là vốn quan trọng trong lực lượng sản xuất mới". Bên cạnh đó, Hồ Anh Dũng (2002) phân tích sâu sắc cấu trúc yếu tố con người trong LLSX Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ hai luận giải về bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và CMCN 4.0 tác động đến LLSX. Các tác phẩm kinh điển hiện đại như Thế giới phẳng của Thomas L. Friedman (2006) chỉ ra 10 nhân tố công nghệ làm phẳng thế giới; Dữ liệu lớn của Viktor Mayer-Schönberger và Kenneth Cukier (2014) làm sáng tỏ dữ liệu như một đối tượng lao động mới có giá trị đột phá; Cách mạng công nghiệp lần thứ tư của Klaus Schwab (2018) phân tích sự tích hợp giữa các hệ thống vật lý, kỹ thuật số và sinh học làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất. Tại Việt Nam, các tác giả Cao Viết Sinh (2019), Phạm Thuyên (2018), và Phạm Thị Kiên (2020) đã cụ thể hóa các lý thuyết này vào tiến trình CNH - HĐH nền kinh tế quốc gia.

Dòng nghiên cứu thứ ba khảo sát mối quan hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX cùng thực trạng phát triển nguồn lực tại địa phương. Các nghiên cứu của Nguyễn Đức Luận (2012), Đặng Quang Định (2012), Trần Văn Phòng (2019), Ngô Tuấn Nghĩa (2022) làm sáng tỏ sự tác động qua lại giữa đổi mới thể chế sở hữu, quản lý, phân phối với việc giải phóng LLSX. Ở cấp độ thực tiễn Phú Thọ, các công trình của Nguyễn Thị Thu Hà và Nguyễn Mai Chinh (2020), Trang Thị Tuyết (2021), cùng các tài liệu lịch sử - văn hóa địa phương (Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Phú Thọ, 2008; Dương Huy Thiện, 2010; Đặng Đình Thuận, 2016) đã phác thảo các khía cạnh riêng lẻ về nguồn nhân lực và điều kiện sinh thái văn hóa Đất Tổ.

Trong tổng quan tài liệu, luận án chỉ ra hai cuộc tranh luận học thuật (academic debates) gay gắt:

1. Tranh luận về mệnh đề "Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp": Nhóm tác giả Hữu Ngọc (1987), Đan Tâm (2000), Trần Quang Lâm (2001), Trần Đắc Hiến (2011), Phùng Văn Thiết (2002) khẳng định luận điểm này là sự kế thừa đúng đắn dự báo thiên tài của C. Mác và phù hợp với thực tiễn kinh tế tri thức. Ngược lại, tác giả Nguyễn Cảnh Hồ (2002) trong bài viết "Có phải khoa học đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp" phản bác quan điểm trên, cho rằng trong di sản của C. Mác không có nhận định nguyên văn như vậy và cảnh báo việc tuyệt đối hóa khoa học có thể dẫn đến quan điểm duy tâm kỹ trị, phủ nhận vai trò trung tâm của con người trong hình thái kinh tế - xã hội. Luận án định vị lập trường biện chứng: Khoa học không tách rời con người mà thẩm thấu, kết tinh vào người lao động và tư liệu sản xuất để chuyển hóa thành sức mạnh sản xuất hiện thực.
2. Tranh luận về nội hàm LLSX - "Chinh phục tự nhiên" hay "Thích nghi sinh thái": Phê phán quan niệm giáo điều truyền thống xem LLSX đơn thuần là năng lực "chinh phục và cải tạo tự nhiên" của con người (Lý Hân, 2008), luận án tán đồng và phát triển luận điểm cho rằng LLSX hiện đại phải bao hàm năng lực nhận thức quy luật khách quan, chung sống hòa bình và bảo đảm cân bằng sinh thái phục vụ phát triển bền vững.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về chuyển dịch cấu trúc LLSX cấp vùng (như mô hình chuyển dịch chuỗi giá trị công nghiệp - nông nghiệp tại các tỉnh nội địa Trung Quốc như Tứ Xuyên, Hồ Nam theo nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc, hay nghiên cứu của OECD về nâng cấp nguồn nhân lực nông thôn thích ứng tự động hóa), nghiên cứu của NCS Nguyễn Thị Hà Phương đã định vị xuất sắc khoảng trống: Xây dựng khung phân tích triết học chỉnh thể giải quyết bài toán phát triển LLSX tại một tỉnh có điểm xuất phát công nghiệp sớm (KCN Việt Trì hình thành từ năm 1959 - 1960) nhưng đang bị tụt hậu về công nghệ so với các địa phương lân cận như Bắc Giang và Thái Nguyên.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa và mở rộng một cách sáng tạo lý luận của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin về LLSX trong điều kiện lịch sử mới. Tác giả đã bảo vệ và làm sâu sắc thêm quan điểm duy vật triệt để của C. Mác từ tác phẩm Về cuốn sách của Phiđrích Lixtơ (1845):

"Để xua tan vầng hào quang thần bí có tác dụng cải biến “sức sản xuất”, chỉ cần mở ra bản tổng quan thống kê đầu tiên ta gặp là đủ. Ở đó có nói về sức nước, sức hơi nước, sức người, sức ngựa. Tất cả những thứ ấy đều là lực lượng sản xuất" [81, tr. 343].

Đồng thời, luận án làm sáng tỏ tính khoa học của định nghĩa kinh điển trong Giáo trình Triết học Mác - Lênin (2021) và Giáo trình Triết học của Trần Văn Phòng (2015), từ đó đưa ra định nghĩa phát triển mang tính đột phá của tác giả:

"Lực lượng sản xuất là khái niệm dùng để chỉ mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, là sự thống nhất biện chứng giữa người lao động kết hợp với tư liệu sản xuất, khoa học công nghệ theo một phương thức nhất định phù hợp với từng giai đoạn lịch sử, nhằm tạo ra một sức sản xuất để cải tạo giới tự nhiên, đáp ứng những nhu cầu của con người và phát triển kinh tế - xã hội".

Đóng góp lý thuyết của luận án được khái quát qua 4 mệnh đề (Theoretical Propositions - P):

• P1 (Mệnh đề về cấu trúc mở rộng): LLSX trong kỷ nguyên CMCN 4.0 cấu thành từ 3 trụ cột biện chứng: Người lao động (chủ thể giữ vai trò quyết định) - Tư liệu sản xuất (công cụ lao động là thước đo trình độ, đối tượng lao động được mở rộng sang tài nguyên số) - Khoa học công nghệ (chất xúc tác thẩm thấu và là lực lượng sản xuất trực tiếp).
• P2 (Mệnh đề về phẩm chất toàn diện của người lao động): Người lao động hiện đại không chỉ được đánh giá qua kỹ năng cơ bắp thuần túy mà là sự tích hợp hữu cơ của bộ ba cấu trúc: Thể lực (sức khỏe dẻo dai, bền bỉ) - Trí lực (trình độ học vấn, tri thức khoa học, năng lực sáng tạo và làm chủ công nghệ cao) - Tâm lực (đạo đức nghề nghiệp, kỷ luật lao động, văn hóa công nghiệp và ý thức chính trị xã hội).
• P3 (Mệnh đề về đối tượng lao động mới): Trong kinh tế số, đối tượng lao động không chỉ giới hạn ở nguyên - nhiên vật liệu tự nhiên sẵn có mà bao gồm các vật liệu nhân tạo mới, dữ liệu thông tin (big data), tri thức số hóa và chuỗi giá trị bản địa sinh thái (như các sản phẩm OCOP, tài nguyên du lịch văn hóa).
• P4 (Mệnh đề về tính tương thích hai chiều): Phát triển LLSX đòi hỏi sự tương thích nội tại giữa trình độ người lao động với tính chất hiện đại của TLSX, đồng thời bắt buộc phải gắn kết hữu cơ với sự thích nghi và bảo vệ môi trường tự nhiên như một điều kiện sinh tồn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 hệ hình lý thuyết: (1) Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của Chủ nghĩa duy vật lịch sử (Marx - Lenin); (2) Lý thuyết kinh tế tri thức và LLSX mới (Vũ Đình Cự, Trần Xuân Sầm); (3) Lý thuyết CMCN 4.0 và chuyển đổi số (Klaus Schwab, Mayer-Schönberger).

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích: Mô hình này áp dụng tối ưu cho các thực thể kinh tế cấp tỉnh thuộc vùng trung du miền núi đang trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu từ nông nghiệp truyền thống sang công nghiệp - dịch vụ hiện đại, nơi tồn tại đan xen giữa nền sản xuất tiểu nông với các khu công nghiệp tập trung và đòi hỏi sự gắn kết giữa văn hóa cội nguồn với hiện đại hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học (Research Philosophy & Epistemological Stance): Luận án kiên định lập trường Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử (Dialectical & Historical Materialist Realism). Bản thể luận xem LLSX là thực tại vật chất khách quan không ngừng vận động, biến đổi qua các mâu thuẫn nội tại; nhận thức luận khẳng định năng lực thực tiễn sản xuất vật chất là cơ sở, động lực và tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý.
• Thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Rationale): Luận án kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính lý luận triết học (phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, logic và lịch sử) với tổng kết thực tiễn định lượng (thống kê mô tả, so sánh kinh tế - xã hội) nhằm bảo đảm tính nhất quán giữa chiều sâu lý luận và bằng chứng thực nghiệm.
• Thiết kế đa tầng (Multi-level Design):
  • Tầng vĩ mô (Macro-level): Đường lối, chủ trương CNH - HĐH, phát triển KH - CN và nguồn nhân lực của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
  • Tầng trung mô (Meso-level): Thực trạng phát triển LLSX tại 13 đơn vị hành chính cấp huyện/thị/thành của tỉnh Phú Thọ, hệ thống chính sách của Tỉnh ủy và UBND tỉnh Phú Thọ.
  • Tầng vi mô (Micro-level): Năng lực người lao động trong các doanh nghiệp tại các KCN, CCN và các hợp tác xã nông nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu và thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Khai thác toàn diện hệ thống văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XVIII và XIX; Báo cáo phát triển KT - XH giai đoạn 2016 - 2023 của UBND tỉnh Phú Thọ; Niên giám thống kê tỉnh Phú Thọ qua các năm; các đề tài khoa học cấp tỉnh về nguồn nhân lực, KH - CN và bảo vệ môi trường.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn sâu ý kiến của các nhà khoa học triết học Mác - Lênin đầu ngành, các chuyên gia kinh tế, cùng cán bộ lãnh đạo, quản lý chuyên trách tại Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Phú Thọ.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Luận án thực hiện tam giác đạc toàn diện:
  • Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê nhà nước, báo cáo tổng kết của doanh nghiệp và tài liệu khảo cứu học thuật độc lập.
  • Tam giác đạc lý thuyết: Tích hợp góc nhìn duy vật lịch sử mácxít, lý thuyết vốn con người hiện đại và các quan điểm kinh tế học phát triển bền vững.
  • Tam giác đạc phương pháp: Phân tích văn bản chính sách kết hợp đối chiếu số liệu chuỗi thời gian (time-series comparison 2016 - 2023).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Tính giá trị nội tại (internal validity) được bảo đảm qua tính chặt chẽ của lập luận logic duy vật biện chứng; tính giá trị xây dựng (construct validity) được xác lập dựa trên các khái niệm chuẩn mực của Triết học Mác - Lênin; tính khái quát hóa (external validity) cho phép nhân rộng mô hình phân tích cho các tỉnh có điều kiện tương đồng trong vùng Trung du miền núi phía Bắc.

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu dữ liệu thống kê: Phân tích dữ liệu kinh tế - xã hội tổng thể trên địa bàn 13 huyện, thị xã, thành phố (gồm TP. Việt Trì, TX. Phú Thọ và 11 huyện: Lâm Thao, Phù Ninh, Thanh Ba, Tam Nông, Thanh Thủy, Cẩm Khê, Đoan Hùng, Hạ Hòa, Tân Sơn, Thanh Sơn, Yên Lập).
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng các phương pháp phân tích cơ cấu, chỉ số tốc độ tăng trưởng, so sánh liên vùng (so sánh Phú Thọ với Thái Nguyên, Bắc Giang, Vĩnh Phúc) nhằm bóc tách các lát cắt thực trạng của LLSX trên các ngành kinh tế then chốt: công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp và giáo dục - đào tạo.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nghịch lý về quy mô và chất lượng người lao động (Labor Quality Bottleneck): Phú Thọ sở hữu lực lượng lao động dồi dào, đứng thứ 2 khu vực Trung du miền núi phía Bắc về quy mô lao động và số lượng doanh nghiệp. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 5 năm (2016 - 2020) đạt mức ấn tượng 7,58%. Tuy nhiên, chất lượng người lao động bộc lộ khoảng cách lớn về "thể lực, trí lực và tâm lực". Tỷ lệ lao động qua đào tạo có văn bằng, chứng chỉ kỹ thuật còn thấp, thiếu hụt nghiêm trọng công nhân kỹ thuật bậc cao và chuyên gia KH - CN có khả năng vận hành dây chuyền tự động hóa 4.0.
2. Sự trễ nhịp công nghệ của cái nôi công nghiệp truyền thống (Technological Lagging Phenomenon): Mặc dù là địa phương có nền tảng công nghiệp phát triển rất sớm ở miền Bắc với việc thành lập KCN Việt Trì từ năm 1959 - 1960, song hiện nay trình độ công cụ lao động và máy móc tại nhiều doanh nghiệp địa phương vẫn ở mức trung bình và lạc hậu. Tốc độ đổi mới công nghệ và khả năng thu hút các tập đoàn công nghệ cao hàng đầu thế giới của Phú Thọ còn chậm hơn đáng kể khi so sánh trực tiếp với các địa phương lân cận trong cùng vùng kinh tế như Bắc Giang và Thái Nguyên.
3. Sự phân hóa và phân tán trong đối tượng lao động và tư liệu sản xuất: Trong nông - lâm nghiệp, việc ứng dụng KH - CN cao và cơ giới hóa đồng bộ còn thiếu tính đột phá; quy mô sản xuất còn mang tính manh mún, phân tán, chưa hình thành nhiều chuỗi giá trị liên kết sâu rộng. Đất đai, tài nguyên rừng và khoáng sản phong phú nhưng hệ số khai thác giá trị gia tăng còn thấp, chưa chuyển hóa mạnh mẽ sang các đối tượng lao động phi truyền thống (dữ liệu số, sản phẩm sinh thái chất lượng cao).
4. Điểm nghẽn trong liên kết mạng lưới khoa học - đào tạo - doanh nghiệp: Mối quan hệ hợp tác giữa các trường đại học, cao đẳng (như Trường Đại học Hùng Vương, các trường cao đẳng nghề) với các viện nghiên cứu và doanh nghiệp trên địa bàn còn lỏng lẻo. Thời gian đưa các đề tài nghiên cứu ứng dụng từ phòng thí nghiệm vào dây chuyền sản xuất thực tiễn còn dài, hàm lượng tri thức kết tinh trong sản phẩm hàng hóa địa phương chưa cao.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Luận án cung cấp một điển mẫu nghiên cứu thực chứng sâu sắc khẳng định tính đúng đắn của quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX ở cấp độ kinh tế vùng; chứng minh rằng trong thời đại số, LLSX không thể tăng trưởng dựa thuần túy vào tài nguyên và lao động giá rẻ mà bắt buộc phải dựa vào việc nâng cao hàm lượng tri thức và công nghệ.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập khung phân tích 3 chiều (Người lao động - Tư liệu sản xuất - KH&CN) tích hợp yêu cầu bền vững sinh thái, có thể áp dụng cho việc đánh giá LLSX tại các tỉnh trung du, miền núi khác trên toàn quốc.
• Hàm ý thực tiễn và quản trị doanh nghiệp (Practical Applications): Doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh cần chuyển đổi mô hình quản trị nguồn nhân lực: gắn kết 3 khâu "đào tạo, sử dụng và đãi ngộ"; chủ động trích lập quỹ R&D, hợp tác trực tiếp với các cơ sở đào tạo nghề để đặt hàng đào tạo kỹ năng số theo chuẩn thực tiễn.
• Hàm ý chính sách cho chính quyền địa phương (Policy Recommendations):
  1. Chính sách nhân lực: Triển khai chiến lược "trí thức hóa người lao động", quy hoạch lại mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp, ban hành cơ chế đặc thù thu hút và trọng dụng nhân tài KH - CN.
  2. Chính sách công nghệ và hạ tầng: Quy hoạch, nâng cấp các KCN hiện hữu (Thụy Vân, Trung Hà, Phù Ninh...) và các CCN theo hướng KCN sinh thái, KCN thông minh; đẩy mạnh cơ giới hóa đồng bộ trong nông nghiệp gắn với chương trình OCOP.
  3. Chính sách thể chế: Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh và hiệu lực quản lý của UBND các cấp, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ môi trường sinh thái nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Giới hạn về dữ liệu vi mô: Do điều kiện tiếp cận, nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu thống kê tổng hợp cấp tỉnh và ngành, chưa thực hiện được các cuộc khảo sát điều tra xã hội học quy mô lớn bằng bảng hỏi có cấu trúc với cỡ mẫu hàng nghìn công nhân để chạy các mô hình kinh tế lượng chuyên sâu (SEM, PLS).
  2. Giới hạn về phạm vi không gian: Nghiên cứu tập trung vào tỉnh Phú Thọ nên một số kết luận mang tính đặc thù cao của địa bàn trung du Đất Tổ, đòi hỏi sự thận trọng khi ngoại suy sang các vùng đồng bằng hoặc đô thị đặc thù.
  3. Giới hạn về thời gian: Giai đoạn 2016 - 2023 có sự biến động phức tạp của đại dịch Covid-19 và suy thoái kinh tế toàn cầu, phần nào ảnh hưởng đến tính liên tục của một số chỉ báo chuỗi thời gian.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Xây dựng bộ chỉ số lượng hóa cụ thể (composite index) đo lường trình độ LLSX cấp tỉnh trong nền kinh tế số.
  2. Thực hiện các nghiên cứu so sánh đối sánh liên tỉnh (comparative provincial studies) giữa Phú Thọ với các tỉnh trong hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
  3. Đi sâu phân tích tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) và tự động hóa linh hoạt đến sự chuyển dịch cơ cấu việc làm tại các KCN trung du miền núi.
  4. Nghiên cứu mô hình tương thích giữa QHSX số với LLSX số ở cấp độ kinh tế hợp tác xã và doanh nghiệp tư nhân địa phương.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng, có giá trị học thuật cao phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy các chuyên đề Triết học Mác - Lênin, Triết học phát triển, Chủ nghĩa duy vật lịch sử tại các trường đại học sư phạm, đại học tổng hợp và hệ thống các trường chính trị, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Dự báo công trình sẽ nhận được sự quan tâm và trích dẫn đáng kể từ các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Triết học, Kinh tế chính trị và Quản lý công.
• Tác động chính sách và địa phương (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Phú Thọ khóa XIX trong việc xây dựng Báo cáo chính trị và xây dựng các Nghị quyết chuyên đề về phát triển công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Tác động xã hội và môi trường (Societal & Environmental Benefits): Định hướng các giải pháp phát triển LLSX hài hòa với thiên nhiên, bảo vệ không gian sinh thái vùng đầu nguồn sông Hồng, nâng cao thu nhập thực tế và phúc lợi xã hội cho người lao động, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bằng và trung du miền núi.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận Chính trị: Tiếp cận một công trình nghiên cứu mẫu mực về phương pháp luận vận dụng nguyên lý triết học duy vật lịch sử vào giải quyết bài toán phát triển kinh tế - xã hội địa phương cụ thể.
• Cán bộ Lãnh đạo, Hoạch định chính sách tỉnh Phú Thọ: Sở hữu bộ giải pháp toàn diện, có cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc để ban hành các đề án phát triển KT - XH sát hợp thực tế.
• Hiệp hội Doanh nghiệp và Khối Giáo dục nghề nghiệp: Nhận diện rõ yêu cầu chuẩn hóa nguồn nhân lực và định hướng đổi mới công nghệ để tăng năng suất lao động và sức cạnh tranh trên thị trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng khái niệm LLSX của C. Mác trong điều kiện CMCN 4.0 và kinh tế số: Luận án không dừng lại ở định nghĩa nhị phân truyền thống (Người lao động - TLSX) mà bổ sung yếu tố Khoa học công nghệ như một thành tố cấu trúc hữu cơ đóng vai trò LLSX trực tiếp, đồng thời tích hợp thêm chiều kích thích nghi sinh thái và phát triển bền vững (kế thừa quan điểm của Lý Hân, 2008), biến LLSX thành thước đo toàn diện về năng lực thực tiễn cải biến tự nhiên hài hòa của con người.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như công trình của Nguyễn Đức Luận 2012 chỉ khảo sát QHSX đơn thuần, hoặc các bài viết kinh tế học chỉ dùng số liệu tăng trưởng), luận án đã kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp luận duy vật biện chứng với phương pháp hệ thống - cấu trúc và phương pháp chuyên gia, phân tích chỉnh thể LLSX đa chiều qua cả ba thành tố (con người, công cụ, công nghệ) trên một không gian chuyển tiếp đặc thù (trung du miền núi).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?

Phát hiện bất ngờ nhất chính là hiện tượng "Nghịch lý cái nôi công nghiệp": Phú Thọ là địa phương phát triển KCN sớm bậc nhất miền Bắc (KCN Việt Trì 1959 - 1960), đứng thứ 2 toàn vùng về số lượng doanh nghiệp và lực lượng lao động hiện nay, nhưng lại đang bị tụt lại phía sau về tốc độ hiện đại hóa công nghệ và mức độ đón nhận dòng vốn FDI công nghệ cao so với những tỉnh đi sau như Bắc Giang và Thái Nguyên, do sức ỳ của mô hình sản xuất truyền thống và chất lượng nguồn nhân lực chưa chuyển hóa kịp về trí lực và tâm lực.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) cho các địa phương khác không?

Có. Hệ thống tiêu chí đánh giá trình độ LLSX (về chất lượng lao động 3 chiều thể lực - trí lực - tâm lực, mức độ cơ giới hóa/số hóa của công cụ lao động, và tỷ lệ thẩm thấu KH - CN) cùng khung giải pháp 3 trục (Chủ thể - Nội dung - Phương thức) được thiết kế có tính module hóa cao, hoàn toàn có thể nhân rộng để phân tích và ứng dụng cho các tỉnh thuộc vùng Trung du và Miền núi phía Bắc hoặc vùng Bắc Trung Bộ.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được vạch ra như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Đánh giá sự chuyển dịch LLSX dưới tác động của làn sóng AI và số hóa dữ liệu trong giai đoạn 2025 - 2030; (2) Xây dựng mô hình chuỗi cung ứng LLSX xanh thích ứng với biến đổi khí hậu dọc lưu vực sông Hồng; (3) Hoàn thiện lý luận về sự tương thích giữa kinh tế thị trường định hướng XHCN với phương thức sản xuất số tại Việt Nam đến năm 2035.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Triết học của NCS Nguyễn Thị Hà Phương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, mang lại 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển hoàn chỉnh lý luận về LLSX hiện đại trong bối cảnh CMCN 4.0 dưới góc độ Chủ nghĩa duy vật lịch sử.
2. Xác lập định nghĩa và khung phân tích toàn diện về LLSX tích hợp con người (thể lực, trí lực, tâm lực), TLSX hiện đại và KH - CN thẩm thấu.
3. Đánh giá khách quan, khoa học thực trạng LLSX tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2016 - 2023, chỉ rõ những thành tựu (tăng trưởng 7,58%, đứng thứ 2 vùng) và bóc tách các mâu thuẫn, điểm nghẽn công nghệ nội tại.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ mang tính khả thi cao nhằm giải phóng và phát triển mạnh mẽ LLSX tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn mới.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới mẻ giữa Triết học Mác - Lênin với Kinh tế tri thức, Chuyển đổi số và Sinh thái học phát triển, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp CNH - HĐH đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Lực lượng sản xuất (LLSX) là một nội dung cốt lõi trong Triết học Mác - Lênin, do đó đã có nhiều công trình nghiên cứu sâu rộng về chủ đề này. Liên quan đến đề tài luận án, tác giả đã tiến hành tổng quan tài liệu tham khảo và phân chia thành ba nhóm chính, phù hợp với cấu trúc ba chương của luận án. Những công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về lực lượng sản xuất và phát triển lực lượng sản xuất 1. Những công trình nghiên cứu lý luận về lực lượng sản xuất Trong thời đại CMCN 4.0, dưới tác động của cuộc cách mạng KH - CN, LLSX đã không ngừng phát triển, đạt đến trình độ ngày càng tiên tiến và hiện đại, đáp ứng tốt hơn các nhu cầu ngày càng cao của xã hội.

Trong phạm vi nghiên cứu, luận án không chỉ tổng quan các công trình nghiên cứu về LLSX nói chung, mà còn tập trung vào các nghiên cứu liên quan đến LLSX hiện đại và LLSX mới trong xã hội ngày nay. Với cách tiếp cận này, có thể kể đến các công trình tiêu biểu sau: Tác giả Hồ Anh Dũng (2002) trong công trình công trình Phát huy yếu tố con người trong lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay [30] cho rằng: “LLSX biểu hiện mối quan hệ con người với giới tự nhiên, biểu hiện năng lực chinh phục tự nhiên của con người trong những giai đoạn lịch sử nhất định” [30, tr. LLSX là một thể thống nhất hữu cơ bao gồm con người và các sự vật, trong đó con người đóng vai trò quyết định. Tác giả phân tích các yếu tố của LLSX theo ba quan điểm: Thứ nhất, LLSX gồm yếu tố con người và các phương tiện lao động; thứ hai, yếu tố con người, các phương tiện lao động, đối tượng lao động; thứ ba, yếu tố con người, các phương tiện lao động, đối tượng lao động, khoa học và quản lý sản xuất.

Ở các quan điểm trên, mặc dù về số lượng các yếu tố tạo nên LLSX có sự khác nhau nhưng đều khẳng định vai trò thiết yếu của yếu tố con người trong LLSX. Công trình có ý nghĩa, cung cấp tư liệu quý giá cho nghiên cứu sinh trong việc luận giải những vấn đề lí luận về LLSX và các yếu tố cấu thành LLSX. Tuy nhiên, theo quan 10 điểm của Triết học Mác - Lênin, yếu tố cấu thành LLSX bao gồm người lao động chứ không phải con người và TLSX. Bởi lẽ, không phải con người nói chung nào cũng là chủ thể của quá trình sản xuất vật chất, mà chỉ có người lao động với sức khỏe thể chất và tinh thần cùng với kĩ năng, kinh nghiệm mới trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất và là bộ phận không thể thiếu của LLSX.

Cuốn sách Lực lượng sản xuất mới và kinh tế tri thức [28] do hai tác giả Vũ Đình Cự, Trần Xuân Sầm (Chủ biên, 2009), tập trung nêu cái nhìn khái quát về sự tiến bộ của LLSX hiện đại, cũng như ảnh hưởng có tính quyết định của nó đến sự phát triển của nền kinh tế tri thức. Nội dung cuốn sách làm rõ hơn những quan điểm về kinh tế tri thức được nêu trong văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng ta và giúp những nhà nghiên cứu, những người quan tâm nhận định rõ vấn đề này. Trong Chương 7 của cuốn sách: “Những đặc điểm chủ yếu của lực lượng sản xuất mới”, tác giả đã chỉ ra 5 biểu hiện chứng tỏ KH - CN đang trở thành LLSX trực tiếp. Thứ nhất, tỷ lệ nhân lực KH - CN tham gia vào quá trình sản xuất ngày càng cao, vượt xa số lượng lao động thủ công.

Thứ hai, các loại máy móc và dây chuyền sản xuất trong xí nghiệp ngày càng gắn kết chặt chẽ với các phòng thí nghiệm. Thứ ba, thời gian để đưa các ứng dụng khoa học từ phòng thí nghiệm ra thị trường ngày càng được rút ngắn. Thứ tư, sự hợp tác giữa DN, trường đại học và viện nghiên cứu ngày càng mật thiết. Thứ năm, KH - CN trong LLSX mới không chỉ bao gồm khoa học kỹ thuật mà còn bao hàm cả khoa học xã hội.

Những đặc điểm trên đã thể hiện sự khác biệt giữa LLSX mới và LLSX trước đây, từ đó khẳng định tri thức chính là yếu tố nòng cốt của LLSX mới: “Vì tri thức có vai trò quan trọng trong toàn bộ nền kinh tế nên lực lượng sản xuất mới không chỉ có mặt trong những ngành sản xuất mới xuất hiện, mà còn lan tỏa, cải tạo, đổi mới các ngành sản xuất cũ của nền kinh tế. Như vậy, lực lượng sản xuất mới sẽ thay thế hoàn toàn lực lượng sản xuất cũ, qua một quá trình phát triển biện chứng, có sử dụng triệt để những tiền đề mà lực lượng sản xuất cũ tạo ra” [28, tr. Từ những phân tích chung đó, trong Chương 18 với tên gọi “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn liền với phát triển kinh tế tri thức ở nước ta”, các tác giả đã nhấn mạnh đường lối CNH - 11 HĐH gắn với phát triển kinh tế tri thức mà Đảng và Nhà nước ta đang triển khai là hoàn toàn đúng đắn, góp phần quan trọng vào mục tiêu đưa đất nước sớm trở thành một quốc gia công nghiệp hóa theo hướng hiện đại. Tác giả cũng khẳng định, để thực hiện được mục tiêu đó cần phải phát triển LLSX theo hướng hiện đại.

Cuốn sách của các tác giả Vũ Đình Cự và Trần Xuân Sầm là một công trình nghiên cứu khá tỉ mỉ và công phu. Cuốn sách đã cung cấp cho nghiên cứu sinh những vấn đề lí luận quan trọng và mới mẻ về LLSX hiện đại, đồng thời cũng cho thấy diện mạo mới của LLSX hiện đại và vai trò của LLSX hiện đại đối với sự phát triển xã hội. Công trình Về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất [67] do tác giả Phạm Văn Linh (2019) chỉ đạo biên soạn đã ghi lại toàn bộ những trích dẫn, luận điểm của C.Lênin từ các tác phẩm kinh điển, bàn về mối quan hệ giữa LLSX và QHSX. Đây là nguồn tài liệu hữu ích với tác giả luận án khi nghiên cứu lí luận những khái niệm về LLSX, các yếu tố cấu thành LLSX và QHSX có liên quan đến đề tài.

Ngoài các công trình kể trên, còn rất nhiều bài viết có nội dung có thể tham khảo liên quan đến việc nghiên cứu lí luận về LLSX. Bài viết: “Những đặc điểm của hệ thống công nghệ mới và lực lượng sản xuất mới tác động quyết định đến quá trình hình thành kinh tế tri thức”[27] của tác giả Vũ Đình Cự (2003) đã đưa ra những quan niệm về LLSX mới như sau: “Lực lượng sản xuất mới, tức là lực lượng sản xuất hiện đại, dựa trên hệ thống công nghệ mới, được đặc trưng bằng năng suất rất cao, hiệu quả lớn, ngày càng ít tác hại môi trường và ít gây mất cân bằng sinh thái (“thân” môi trường), tiêu hao ngày càng ít năng lượng và vật liệu cho một sản phẩm, đồng thời hàm lượng tri thức trong một sản phẩm ngày càng cao” [27, tr. Từ phân tích trên cho thấy, tác giả đã đồng nhất LLSX mới với LLSX hiện đại, nội hàm của khái niệm này gắn với trình độ phát triển theo hướng hiện đại của LLSX. Theo nhận định này, tác giả đã đưa ra những đặc trưng nổi bật của LLSX mới, dùng để phân biệt với LLSX cũ, mang nhiều yếu tố lạc hậu trước kia.

Qua đó, tác giả đã đề cao vai trò của KH - CN hiện đại trong việc hình thành nên LLSX mới. Tác giả còn chỉ ra sự khác biệt giữa LLSX mới dựa trên hệ thống công nghệ mới so 12 với LLSX cổ điển dựa trên thời kì công nghiệp cổ điển. LLSX cổ điển này có đối tượng chủ yếu là nguyên liệu, vật liệu, còn trong LLSX mới, đối tượng lao động ngoài những nguyên vật liệu còn có thông tin, dữ liệu, tri thức. Cũng theo tác giả, khi LLSX mới ra đời, nó không chỉ thay đổi diện mạo của một nền KT - XH mà còn làm “phát sinh một hệ quả quan trọng”, đó là toàn cầu hóa kinh tế.

Vì LLSX phát triển nên đã tạo ra một khối lượng hàng hóa dồi dào, không chỉ đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn hướng ra thị trường quốc tế. Tác giả viết: “Toàn cầu hóa kinh tế do nhiều nguyên nhân khác nhưng nguyên nhân do lực lượng sản xuất là quyết định. Nếu không có một lực lượng sản xuất mới đảm bảo một nguồn hàng hóa và dịch vụ vô cùng phong phú, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu của toàn thế giới và một kết cấu hạ tầng thông tin cực kì mạnh mẽ như hiện nay thì chưa có toàn cầu hóa kinh tế” [27, tr. Theo tác giả Vũ Đình Cự, vì LLSX mới có hàm lượng tri thức cao, nên việc xuất hiện toàn cầu hóa kinh tế tất yếu sẽ dẫn đến việc xuất hiện toàn cầu hóa tri thức bởi tri thức của con người không bị giới hạn bởi những khuôn khổ chật hẹp trong một vùng lãnh thổ, một quốc gia nhất định mà luôn có tính xã hội hóa, tính quốc tế rất cao.

Chính vì vậy, đối với các nước đang phát triển như Việt Nam hiện nay, muốn phát triển LLSX theo hướng hiện đại, muốn gia nhập vào quá trình toàn cầu hóa LLSX cần chú trọng phát huy nguồn nhân lực có tri thức, có trình độ, tay nghề cao. Như vậy, trong bài viết, tác giả không chỉ đưa ra nội hàm khái niệm LLSX mới và LLSX hiện đại mà còn chỉ ra những tác động của LLSX mới tới sự phát triển của nền KT - XH cũng như quá trình toàn cầu hóa kinh tế, toàn cầu hóa LLSX. Bài viết: “Lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất - Giá trị cốt lõi và những vấn đề cần bổ sung, phát triển trong điều kiện mới” của Phạm Văn Linh (2019) được tuyển tập trong cuốn Giá trị cốt lõi của Chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong giai đoạn hiện nay [66] cũng đưa những vấn đề liên quan trực tiếp đến LLSX, QHSX và mối liên hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX trong thời đại ngày nay. Tại mục II của bài viết, tác giả đã đưa ra những vấn đề cần 13 tiếp tục luận giải liên quan tới LLSX.

Tác giả nhận định: “Lực lượng sản xuất ngày nay đã vượt xa so với thời Mác.