Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG GẮN VỚI DU LỊCH 1. Cơ sở lí luận về phát triển làng nghề truyền thống gắn với du lịch 1. Một số khái niệm liên quan 1. Phát triển, phát triển bền vững.
* Quan niệm phát triển: Phát triển nói chung theo quan điểm của Chủ nghĩa duy vật biện chứng là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Quá trình đó diễn ra vừa dẫn dần, vừa nhảy vọt, đưa tới sự ra đời của cái mới, thay thế cái cũ. 99} Phát triển kinh tế, dưới góc độ kinh tế chính trị là sự tăng trưởng kinh tế gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thể chế kinh tế và việc nâng cao chất lượng cuộc sống. Phát triển kinh tế gắn với 3 nội dung cơ bản: Một là, sự tăng lên của tổng sản phẩm quốc dân (GNP), tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và tổng sản phẩm quốc dân tính theo đầu người.
Phản ánh mức độ tăng trưởng kinh tế của một quốc gia trong một thời kỳ nhất định. Hai là, sự biến đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ, thể hiện tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ tăng trong GDP còn tỷ trọng nông nghiệp giảm xuống. Phản ánh chất lượng tăng trưởng, trình độ kỹ thuật của nền sản xuất đảm bảo cho sự tăng trưởng kinh tế bền vững. Ba là, mức độ thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của xã hội thể hiện bằng sự tăng lên của thu nhập thực tế, của chất lượng y tế, giáo dục.
Phản ánh mặt công bằng của tăng trưởng kinh tế. Như vậy, phát triển kinh tế bao hàm tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Tăng trưởng và phát triển kinh tế là điều kiện cơ bản, đầu tiên để giải 11 quyết công bằng xã hội, là mục tiêu phấn đấu của nhân loại và là động lực quan trọng của sự phát triển. * Quan niệm về phát triển bền vững: Thuật ngữ "phát triển bền vững" lần đầu tiên xuất hiện vào năm 1890 do Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên quốc tế (IUCN) công bố.
Năm 1987, trong báo cáo "Tương lai của chúng ta" do ủy ban môi trường và phát triển thế giới (WCED) nay còn gọi là ủy ban Brundtland đã công bố phát triển bền vững: "Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những nhu cầu hiện tại mà không tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai" và được thế giới công nhận là khái niệm chính thức. Tiếp tục được bổ sung, hoàn chỉnh tại các Hội nghị quốc tế về phát triển bền vững, các hội nghị đều khẳng định" Phát triển bền vững là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển. Đó là: phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường và một trong những nội dung quan trọng, cơ bản nhất là con người, trung tâm của sự phát triển. Quan niệm về phát triển bền vững về kinh tế được hiểu là sự tiến bộ mọi mặt về kinh tế, thể hiện ở quá trình tăng trưởng kinh tế cao, ổn định và sự thay đổi về chất của nền kinh tế, gắn với quá trình tăng năng suất lao động.
Mục tiêu của phát triển bền vững về kinh tế là đạt được sự tăng trưởng ổn định, với cơ cấu hợp lý, đáp ứng được yêu cầu nâng cao đời sống của người dân, tránh được sự suy thoái trong tương lai, tránh gây nợ nần cho thế hệ mai sau. Ở Việt Nam, quan điểm phát triển bền vững đã được khẳng định trong Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 25/6/1998 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, trong đó nhấn mạnh: "Bảo vệ môi trưởng là một nội dung cơ bản không thể tách rời trong 12 đường lối, chủ trương và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tất cả các cấp, các ngành, là cơ sở quan trọng bảo đảm phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH đất nước". Kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững trên thế giới cũng như ở Việt Nam giúp rút ra kết luận chung rằng: "phát triển bền vững là sụ phát triển nhằm thỏa mãn những nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai". Cũng như vậy, phát triển bền vững làng nghề là quá trình phát triển lâu dài, có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hòa trong việc sử dụng có hiệu quả các nguồn lực, duy trì được năng suất lao động, đảm bảo liên tục tạo ra những sản phẩm và dịch vụ mang tính văn hóa, truyền thống, đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không gây ra những nguy hại đến các thế hệ mai sau.
Phát triển bền vững làng nghề cũng phải dựa trên 3 trụ cột của phát triển bền vững: + Phát triển bền vững về kinh tế là: Bảo đảm hoạt động sản xuất kinh doanh của các đơn vị kinh tế trong làng nghề phát triển lâu dài với năng suất và hiệu quả cao. + Bền vững về mặt xã hội là: bảo đảm sản xuất, kinh doanh phải tuân thủ các quy định của pháp luật, giữ gìn và phát triển bản sắc và giá trị văn hóa của ngành nghề, đồng thời thực hiện tốt các nghĩa vụ đóng góp với xã hội, đảm bảo quyền hạn và quyền lợi, nâng cao đời sống và năng lực cho những đối tượng tham gia hoạt động sản xuất trong làng nghề và quan hệ với cộng đồng địa phương. + Bền vững về môi trường là: bảo đảm sản xuất, kinh doanh phải đi đôi với duy trì sự cần bằng sinh thái và môi trường tự nhiên không bị suy thoái, đồng thời không gây tác hại đối với sức khỏe con người và ảnh hưởng xấu đối với các hoạt động kinh tế khác trong làng nghề. Nghề truyền thống, làng nghề truyền thống.
* Nghề truyền thống: NghÒ truyÒn thèng lµ mét hiÖn tîng kinh tÕ v¨n ho¸ ®Æc s¾c ë ViÖt Nam. TruyÒn thèng lµ thuật ng÷ dïng ®Ó chØ c¸c gi¸ trÞ, yÕu tè, quan niÖm cña mét céng ®ång ngêi hay cña x· héi lu gi÷ trong mét thêi gian dµi tõ thÕ hÖ nµy qua thÖ hÖ kh¸c. TruyÒn thèng biÓu hiÖn tÝnh kÕ thõa lµ chñ yÕu tuy nhiªn còng cã sù ph¸t triÓn theo lÞch sö. TruyÒn thèng ®îc biÓu hiÖn ë h×nh thøc: truyÒn thèng häc tËp, lÔ héi truyÒn thèng, truyÒn thèng dßng hä, nghÒ truyÒn thèng.
NghÒ truyÒn thèng lµ nghÒ ®îc lu truyÒn tõ ®êi nµy qua ®êi kh¸c (truyÒn nghÒ), lu gi÷ kü thuËt s¶n xuÊt (bÝ quyÕt nghÒ nghiÖp), ®óc kÕt kinh nghiÖm. NghÒ trong ch÷ nghÒ truyÒn thèng ®îc hiÓu lµ c¸c nghÒ phi n«ng nghiÖp. NghÒ truyÒn thèng thêng ®îc lu gi÷ trong mét gia ®×nh, mét dßng hä, mét lµng, mét vïng cho nªn míi nãi ®Êt cã nghÖ. Theo tiÕn sÜ D¬ng B¸ Phîng, nghÒ thñ c«ng truyÒn thèng lµ nh÷ng nghÒ phi n«ng nghiÖp ra ®êi tríc thêi Ph¸p thuéc vµ cßn tån t¹i ®Õn nay.
C¸c ngµnh nghÒ thñ c«ng truyÒn thèng ë níc ta ®îc ph©n chia thµnh n¨m nhãm sau (c¸ch chia nµy chØ lµ t¬ng ®èi). 14 1) MÆt hµng thñ c«ng mü nghÖ nh : s¬n mµi, kh¶m trai. 2) MÆt hµng c«ng cô s¶n xuÊt: nh s¶n xuÊt liÒm, h¸i. 3) MÆt hµng phôc vô tiªu dïng th«ng thêng: nh dao, kÐo.
4) MÆt hµng phôc vô cho s¶n xuÊt vµ ®êi sèng: nh nÒ, méc, s¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng. 5) MÆt hµng ®îc chÕ biÕn tõ l¬ng thùc phÈm: nh b¸nh cuèn, rîu. Khi nãi tíi nghÒ truyÒn thèng ph¶i nãi tíi phêng nghÒ, héi nghÒ. §ã lµ nh÷ng thî thñ c«ng cïng nghÒ nhãm häp l¹i thµnh mét tæ chøc cã luËt lÖ riªng.
VÝ dô: Th¨ng Long tríc kia cã 36 phè phêng trong ®ã cã nhiÒu phêng nghÒ (Hµng B¹c, Hµng Khay). Cßn tæ nghÒ lµ nh÷ng ngêi cã ®øc, cã c«ng d¹y nghÒ, hay ph¸t minh ra nghÒ. Tæ nghÒ th× kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i lµ ngêi ë ®i¹ ph¬ng ®ã. Mét sè lµng tæ nghÒ ®îc suy t«n lµ thµnh hoµng lµng hoÆc ®îc lËp miÕu thê.
Nh vËy, nghÒ truyÒn thèng lµ nh÷ng nghÒ phi n«ng nghiÖp tån t¹i trong mét thêi gian dµi vµ thêng g¾n víi mét ®Þa ph¬ng nhÊt ®Þnh. * Làng nghề truyền thống. Làng nghề: Th«n, lµng lµ mét thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ mét ®¬n vÞ hµnh chÝnh ë n«ng th«n bao hµm lµ mét tËp hîp 15 céng ®ång d©n c trªn mét l¨nh thæ x¸c ®Þnh, cã kh¶ n¨ng ®éc lËp vÒ kinh tÕ. Trong ®iÒu kiÖn chèng ngo¹i x©m thiªn tai th× hä lµ mét céng ®ång thèng nhÊt.
Hä cßn lµ mét céng ®ång v¨n ho¸ g¾n liÒn biÓu tîng c©y ®a, giÕng níc, m¸i ®×nh, nhµ thê. XÐt vÒ kÕt cÊu kinh tÕ - x· héi th× n«ng th«n ViÖt Nam ®¨ h×nh thµnh c¸c lo¹i lµng: - Lµng thuÇn n«ng, l©m, ng nghiÖp. - Lµng n«ng nghiÖp cã nghÒ phô. - Lµng dÞch vô (lµng TriÒu Khóc).
- Lµng n«ng-c«ng th¬ng kÕt hîp (phæ biÕn nhÊt). NÕu coi n«ng nghiÖp lµ chÝnh cßn nghÒ ®Ó chØ tÊt c¶ c¸c nghÒ phô ë n«ng th«n ®Ó phôc vô sinh ho¹t tËn dông thêi gian th× tÊt c¶ n«ng th«n ViÖt Nam ®Òu lµ lµng nghÒ. HiÖn nay, ngêi ta quan niÖm lµng nghÒ dïng ®Ó chØ nh÷ng lµng mµ trong ®ã cã mét nghÒ ph¸t triÓn m¹nh cã ¶nh hëng quan träng ®Õn ®êi sèng kinh tÕ x· héi cña lµng, t¹o ra nguån thu nhËp æn ®Þnh cho mét sè lîng lao ®éng nhÊt ®Þnh vµ kü thuËt nghÒ ®ã ®¹t ®Õn tr×nh ®é t¬ng ®èi. Khi nãi tíi lµng nghÒ ngêi ta cßn nãi tíi x· nghÒ, phè nghÒ.
Phè nghÒ lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ vµ më réng thÞ trêng míi nh÷ng ngêi thî thñ c«ng tõ làng nghề truyền thống tô häp l¹i. Cßn xã nghÒ ®Ó chØ sù lan to¶ cña nghÒ vît khái ph¹m vi tõ lµng nµy sang lµng kh¸c. Quá trình phát triển của làng nghề là một quá trình phát triển của tiểu thủ công nghiệp nông thôn. Lúc đầu từ một vài gia đình, rồi đến cả họ và sau 16 đó lan rộng tới cả làng.
Hiện nay, chưa có khái niệm chính thức và vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau về làng nghề cũng như các tiêu chuẩn để công nhận làng nghề. Song, có một số quan niệm cần được xem xét: Quan niệm thứ nhất: làng nghề là mô hình sản xuất đặc thù trong nông thôn, nơi mà hầu hết mọi người trong làng đều hoạt động cho nghề ấy và lấy đó làm nghề sống chủ yếu. Nhưng với quan niệm như vậy thì làng nghề hiện nay không còn nhiều. Ví dụ như nghề Gốm chỉ có Phù Lãng (Bắc Ninh), Bát Tràng (Hà Nội), Đông Triều (Quảng Ninh).
