Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về phát triển kinh doanh theo mô hình Hợp tác xã trong lĩnh vực thương mại Chương 2: Thực trạng phát triển kinh doanh theo mô hình hợp tác xã trong lĩnh vực thương mại trên địa bàn thành phố Thanh Hóa. Chương 3: Phương hướng, giải pháp phát triển kinh doanh theo mô hình Hợp tác xã trong lĩnh vực thương mại trên địa bàn thành phố Thanh Hóa đến 2020. 5 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN KINH DOANH THEO MÔ HÌNH HỢP TÁC XÃ TRONG LĨNH VỰC THƢƠNG MẠI 1. Mô hình HTX và đặc điểm kinh doanh theo mô hình HTX trong lĩnh vực thƣơng mại 1.
Khái niệm, chức năng, vai trò của kinh doanh theo mô hình HTX 1. Khái niệm HTX là loại hình kinh tế hợp tác phát triển ở trình độ cao hơn loại hình kinh tế hợp tác giản đơn. Ở nhiều nước trên thế giới, HTX đã có lịch sử hình thành và phát triển hơn 100 năm. Bắt đầu từ Liên minh những người tiên phong công bằng (Rochdale Society of Equiptable Pioneers) được đăng ký thành lập ngày 24-10-1884 tại Anh.
Đây được coi là mốc HTX đích thực đầu tiên ra đời trên thế giới vì họ có nguyên tắc rõ ràng (nguyên tắc Rochdale) và những nguyên tắc đó vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay với mục đích của HTX: là làm việc để cải thiện thu nhập cho xã viên đồng thời cải thiện hiện trạng gia đình và xã hội. Đến nay phong trào HTX phát triển ở trên 180 quốc gia và vùng lãnh thổ, thu hút trên 800 triệu thành viên, tạo ra hàng nghìn việc làm và đảm bảo cuộc sống, thu nhập cho khoảng 3 tỷ người. Ở Việt Nam, HTX đầu tiên được thành lập cách đây hơn 50 năm và Luật HTX đầu tiên có hiệu lực từ năm 1997. Từ khi ra đời đến nay,các HTX đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển cùng với quá trình phát triển nền kinh tế-xã hội của đất nước.
Trong mỗi giai đoạn, các HTX đều có những dấu ấn riêng và có những đóng góp quan trọng vào thành tựu phát triển chung của đất nước. Đặc biệt các HTX ở Việt Nam đã trải qua một bước chuyển đổi quan trọng từ HTX kiểu cũ chuyển sang HTX kiểu mới theo Luật HTX sửa đổi năm 2003 và hiện nay là luật HTX năm 2012. Trong luật HTX của nhiều nước cũng như một số tổ chức quốc tế đều có định 6 nghĩa về HTX căn cứ vào điều kiện thực tiễn của từng quốc gia và tổ chức. Liên minh HTX quốc tế đã định nghĩa HTX như sau: “HTX là một tổ chức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”.
Năm 1995 định nghĩa này đã được hoàn thiện: “HTX dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng, công bằng và đoàn kết. Theo truyền thống của những người sáng lập ra HTX, các xã viên HTX tin tưởng vào ý nghĩa đạo đức, về tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc người khác”. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa: HTX là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng quyền lợi, nghĩa vụ sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX. Phù hợp với nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung… Ở Việt Nam Luật HTX 2003 xác định: HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật. Và theo Luật Hợp tác xã năm 2012 thì: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình 7 đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã.” Có thể thấy, khái niệm HTX đang ngày càng được hoàn thiện để phù hợp hơn với điều kiện kinh tế xã hội của nước ta hiện nay. Luật HTX năm 2012 đã làm rõ hơn các nội dung sau: Luật Hợp tác xã 2012 xác định rõ ràng hơn bản chất của HTX; khắc phục những khó khăn, tồn tại của Luật Hợp tác xã 2003. Cụ thể, năm 2008 Việt Nam có 14.500 HTX, thì đến năm 2009 con số này là 13.552 HTX và năm 2010, giảm dần chỉ còn 12.249 HTX còn hoạt động.
Thực tế trong số đó, lại có tới 32% là các HTX “trá hình”, có nghĩa là họ hoạt động theo hình thức công ty, trong đó có nhiều HTX thực chất là công ty nhưng lại “mang danh” là HTX để được hưởng những ưu đãi của Chính phủ theo Luật HTX ra đời năm 2003. Điều này tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp với các HTX, khắc phục tình trạng các doanh nghiệp mang danh HTX hưởng lợi từ chính sách Nhà nước, tránh thất thu thuế cho Nhà nước. Điểm mới của Hợp tác xã 2012 còn thể chế hóa rõ hơn về bản chất, tổ chức của Hợp tác xã, để làm rõ sự khác biệt so với tổ chức doanh nghiệp, ở mục tiêu thành lập, quan hệ sở hữu, quan hệ kinh tế, quan hệ quản lý, và quan hệ phân phối trong Hợp tác xã. Hợp tác xã phải mang lại lợi ích cho thành viên thông qua đáp ứng nhu cầu chung về sản phẩm, dịch vụ, việc làm của thành viên là chủ sở hữu Hợp tác xã.
Về các chính sách hỗ trợ, Luật Hợp tác xã 2012 mở rộng hơn phạm vi ưu đãi, hỗ trợ gắn với bản chất Hợp tác xã , mang lại lợi ích cho cộng đồng, chú trọng đối tượng thành viên là nông dân, người dân tộc. Theo đó, Chính phủ quy định chi tiết các ưu đãi, hỗ trợ đối với Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp về đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng; giao đất, cho thuê đất để phục vụ hoạt động của Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã theo quy định của pháp luật về đất đai; ưu đãi về tín dụng; vốn, giống khi gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh; chế biến sản phẩm. Luật Hợp tác xã 2012 quy định 9 Chương, 64 Điều tăng hơn 12 Điều so với Luật Hợp tác xã 2003. Ngoài ra, còn có các quy định liên quan các nội dung sửa đổi, bổ sung khác như Thành lập và đăng ký Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã; Tổ chức 8 quản lý Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã; Tài sản, tài chính của Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã; Chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể, phá sản; Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã; Tổ chức đại diện của Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã; Theo Điều lệ mẫu HTX Thương mại ban hành theo nghị định số 42 CP của chính phủ có định nghĩa sau: “HTX thương mại là tổ chức kinh tế của những người lao động có nhu cầu lợi ích chung, tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo Luật HTX và Điều lệ mẫu HTX thương mại để kinh doanh thương mại dịch vụ nhằm phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên, phát triển mạng lưới kinh doanh, nâng cao chất lượng phục vụ, góp phần cải thiện điều kiện kinh tế xã hội của xã viên và của cộng đồng” 1.
Chức năng của mô hình HTX HTX là một tổ chức tự chủ do những người lao động, các hộ gia đình, các doanh nghiệp nhỏ và vừa tự nguyện liên kết lại với nhau để đáp ứng các mong muốn và nhu cầu chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua việc thành lập một tổ chức kinh tế sở hữu tập thể và quản lý dân chủ. HTX là tổ chức tự trợ giúp của các thành viên và được xây dựng trên cơ sở các giá trị về tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công khai và đoàn kết. Theo truyền thống của những nhà sáng lập, xã viên HTX tin tưởng vào các giá trị đạo đức, cởi mở, trung thực, có trách nhiệm xã hội và quan tâm đến người khác. Đồng thời với chức năng là một tổ chức kinh tế độc lập, tự chủ, HTX cũng có các hoạt động sản xuất kinh doanh, sử dụng các chức năng kinh doanh như các doanh nghiệp để phục vụ cho lợi ích của các thành viên.
Tuy nhiên, khác với các doanh nghiệp lấy lợi nhuận làm mục tiêu hoạt động, HTX với tư cách là tổ chức tự trợ giúp nên mục tiêu trước hết là đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của xã viên về kinh tế và đời sống, phục vụ và hỗ trợ xã viên phát triển sản xuất, kinh doanh, tăng thêm lợi ích cho xã viên; trong hoạt động coi trọng cả lợi ích kinh tế và xã hội của xã viên cũng như HTX. 9 HTX là một tổ chức mang tính cộng đồng cao, gắn với cộng đồng chung và cộng đồng địa phương, góp phần xoá đói, giảm nghèo, xoá mù, tham gia giải quyết các vấn đề xã hội, xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng, phúc lợi công cộng, đề cao tinh thần đoàn kết tương trợ nhau trong đời sống, giúp đỡ gia đình khó khăn.