CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH VĂN HÓA 1. KHÁI QUÁT VỀ DU LỊCH VĂN HÓA 1. Một số khái niệm liên quan đến du lịch văn hóa a. Khái niệm về du lịch Mặc dù du lịch đã trở thành hiện tượng kinh tế, xã hội phổ biến trên thế giới và là thói quen trong nếp sống sinh hoạt của xã hội.
Nhưng cho đến nay nhận thức về nội dung du lịch vẫn chưa được thống nhất. Trước thực tế phát triển của ngành du lịch về mặt kinh tế cũng như trong lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu thảo luận, để đi đến thống nhất một số khái niệm trong đó có khái niệm về du lịch là một đòi hỏi cần thiết. Theo ông Nguyễn Khắc Viện thì du lịch là sự mở rộng không gian văn hoá của con người. Trong từ điển tiếng Việt du lịch lại được giải thích là đi chơi cho biết xứ người.
Quan điểm của Kaspar: du lịch là toàn bộ những quan hệ về hiện tượng xảy ra trong quá trình di chuyển và lưu trú của con người tại nơi không phải là nơi ở thường xuyên hoặc nơi làm việc của họ. Quan điểm của Hunziker và Kraff cũng bắt nguồn từ ý tưởng này: du lịch là tổng hợp các mối quan hệ và hiện tượng bắt nguồn từ cuộc hành trình và lưu trú tạm thời của các cá nhân tại những nơi không phải là nơi ở và nơi làm việc thường xuyên của họ. Du lịch không chỉ là một hiện tượng xã hội đơn thuần mà nó phải gắn chặt với hoạt động kinh tế. Tuy nhiên mỗi học giả lại có những nhận định khác nhau về vấn đề này.
Picira Edmod đã đưa ra định nghĩa: du lịch là việc tổng hoà, việc tổ chức và chức năng của nó không chỉ về phương diện khách Luan van 8 vãng lai mà chính về phương diện giá trị do người chỉ ra và của những khách vãng lai đến với một túi tiền đầy tiêu dùng trực tiếp và gián tiếp cho các chi phí của họ nhằm thoả mãn nhu cầu hiểu biết và giải trí. Mariot coi tất cả các hoạt động, tổ chức, kỹ thuật và kinh tế phục vụ các cuộc hành trình và lưu trú của con người ngoài nơi cư trú, với nhiều mục đích ngoài mục đích kiếm việc làm và thăm viếng người thân là du lịch. Ngoài những khái niệm thiên về tiếp cận kinh tế, tiếp cân xã hội cũng có một số khái niệm sau: đối với Nguyễn Cao Thường và Tô Đăng Hải cho rằng: “Du lịch là một ngành kinh tế xã hội, dịch vụ có nhiệm vụ phục vụ nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ ngơi hoặc không kết hợp với các hoạt động chữa bệnh, thể thao, nghiên cứu khoa học và nhu cầu khác”. Với mục đích quốc tế hoá, tại hội nghị Liên Hợp Quốc về du lịch họp tại Roma, các chuyên gia đã đưa ra định nghĩa về du lịch “Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tượng và các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lưu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thường xuyên của họ hay ngoài nước họ với mục đích hoà bình.
Nơi họ lưu trú không phải nơi làm việc của họ”. Luật Du lịch Việt Nam nêu rõ: “Du Lịch là hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”. Theo định nghĩa này ta thấy, du lịch trước tiên phải là hoạt động của con người và phải là hoạt động ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ. Du lịch phải nhằm thoả mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng của con người đi du lịch, trong đó một nhu cầu rất quan trọng là tham quan, điều này cho chúng ta thấy hoạt động của con người ngoài nơi cư trú nhưng không Luan van 9 nhằm thoả mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng thì sẽ không được công nhận là du lịch.
* Sản phẩm du lịch Sản phẩm du lịch là các dịch vụ, hàng hóa cung cấp cho du khách, được tạo nên bởi sự kết hợp của việc khai thác các yếu tố tự nhiên, xã hội với việc sử dụng các nguồn lực: cơ sở vật chất kỹ thuật và lao động tại một cơ sở, vùng hay một quốc gia nào đó (N. Hòa, Giáo trình Kinh tế Du lịch, tr. Sản phẩm đặc trưng của du lịch là các chương trình du lịch, nội dung chủ yếu của nó là sự liên kết những di tích lịch sử, di tích văn hóa và cảnh quan thiên nhiên nổi tiếng cùng với cơ sở vật chất - kỹ thuật như cơ sở lưu trú, ăn uống, vận chuyển. Sản phẩm du lịch mang một phần lớn yếu tố vô hình trong cấu tạo của nó.
Điều này là do bởi trong một sản phẩm du lịch thì yếu tố dịch vụ thường chiếm từ 80% - 90% giá trị còn hàng hóa chỉ chiếm một tỷ trọng thấp. * Khách du lịch Theo điều 4 Luật Du Lịch năm 2005 có nêu: “Khách du lịch là người đi du lịch hoặc kết hợp đi du lịch, trừ trường hợp đi học, làm việc hoặc hành nghề để nhận thu nhập ở nơi đến”. Về phương diện kinh tế, du khách là những người sử dụng dịch vụ của các doanh nghiệp du lịch như lữ hành, lưu trú, ăn uống… (theo nhập môn KH du lịch - Trần Đức Thanh). Khái niệm này cho ta thấy khách du lịch là rất đa dạng không phân biệt tuổi tác, học thức, nghề nghiệp, địa vị xã hội hay tôn giáo.
Khái niệm du lịch văn hóa Du lịch văn hóa đang ngày một phổ biến trên thế giới và được chú trọng phát triển ở Việt Nam. Theo Luật Du lịch Việt Nam ban hành ngày Luan van 10 01/01/2006, du lịch văn hóa là “loại hình du lịch dựa vào việc khai thác các giá trị di sản văn hóa nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của nền văn hóa dân tộc, có sự tham gia của đông đảo cộng đồng”. Bên cạnh những loại hình du lịch như du lịch sinh thái, du lịch khám chữa bệnh, du lịch mạo hiểm, du lịch giáo dục, du lịch MICE (Meeting Incentive Convention Exhibition)., gần đây du lịch văn hóa được xem là loại sản phẩm đặc thù của các nước đang phát triển, thu hút nhiều khách du lịch quốc tế. Một trong những động cơ khiến con người đi du lịch là để tìm kiếm những điều mới lạ, mở rộng sự hiểu biết của bản thân mình.
Hiển nhiên du lịch kể từ khi nó hình thành có sự gắn kết chặt chẽ với văn hóa bởi văn hóa giữa các vùng miền, giữa các khu vực là không giống nhau, luôn khơi gợi sự tò mò, kích thích sự khám phá. Như vậy du lịch được coi như hành vi thỏa mãn văn hóa và cụm từ “du lịch văn hóa” được hình thành như một loại hình du lịch mà điểm đến là những nơi chứa đựng giá trị văn hóa lâu đời như những công trình kiến trúc nghệ thuật, phong tục tập quán, tôn giáo tín ngưỡng, ẩm thực, lễ hội… c. Khái niệm phát triển du lịch văn hóa Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình lớn lên, tăng tiến mọi mặt của nền kinh tế. Nó bao gồm sự tăng trưởng kinh tế và đồng thời có sự hoàn chỉnh về mặt cơ cấu, thể chế kinh tế, chất lượng cuộc sống.
Xét ở góc độ ngành kinh tế, phát triển được hiểu là sự tăng tổng sản lượng hoặc giá trị sản lượng sản xuất của ngành hoặc gia tăng mức độ đóng góp giá trị sản lượng của ngành cho nền kinh tế đồng thời có sự hoàn thiện về mặt cơ cấu, thể chế và chất lượng kinh doanh của ngành. Luan van 11 Trên cơ sở khái niệm về phát triển, ta có thể đi đến xác lập nội hàm của “Phát triển du lịch văn hóa” như sau: Đó là sự gia tăng sản lượng và doanh thu, cùng mức độ đóng góp của ngành du lịch văn hóa cho nền kinh tế, đồng thời có sự hoàn thiện về mặt cơ cấu, thể chế và chất lượng kinh doanh của du lịch văn hóa. Phát triển du lịch văn hóa là hoạt động khai thác, quản lý các giá trị tự nhiên và nhân văn nhằm thỏa mãn các nhu cầu đa dạng của khách du lịch, quan tâm đến các lợi ích kinh tế dài hạn trong khi vẫn đảm bảo sự đóng góp cho bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên, duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa để phát triển hoạt động du lịch trong tương lai, cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng địa phương. Phát triển du lịch văn hóa còn là phương tiện giáo dục lòng yêu nước, giữ gìn và nâng cao truyền thống dân tộc.
Thông qua chuyến đi du lịch mà con người được làm quen với cảnh đẹp, với lịch sử, văn hóa dân tộc, qua đó càng thêm yêu đất nước mình; cộng đồng dân cư địa phương cũng thấy được sự hấp dẫn của văn hóa bản địa, nhận thức ngày một sâu sắc về việc cần thiết phải bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể địa phương mình, góp phần khai thác, bảo tồn các di sản văn hóa dân tộc, bảo vệ và phát triển môi trường tự nhiên và xã hội. Muốn du lịch văn hóa phát triển, không thể không dựa vào việc khai thác giá trị các di sản văn hóa. Để du lịch văn hóa thực sự hấp dẫn thì trước hết phải xác định giá trị của mỗi di sản văn đối với hoạt động du lịch, tiếp theo là phải có sự đầu tư đúng mức để di sản văn hóa trở thành sản phẩm du lịch văn hóa. Đồng thời, một phần lợi nhuận từ du lịch đem lại cần phải được đầu tư trở lại cho di sản văn hóa (nhằm phục vụ công tác bảo tồn di sản…).
Đó là sự phát triển du lịch văn hóa bền vững. Các đặc trưng của du lịch văn hóa Du lịch văn hóa gắn liền với các hoạt động du lịch và hoạt động văn hóa. Vì vậy, du lịch văn hóa có các đặc trưng cơ bản sau: - Tính đa dạng: Du lịch văn hóa với chất lượng cao được tạo nên bởi sự đa dạng trong đối tượng phục vụ, mục đích phục vụ hay điểm đến của du lịch văn hóa như các cảnh quan thiên nhiên, kỳ quan thế giới, các di tích lịch sử - văn hóa cho đến các lễ hội truyền thống, các phong tục tập quán lâu đời, các loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian mang đậm đà bản sắc dân tộc. Ngoài ra, cần kể đến các cơ sở vật chất và các dịch vụ kèm theo.