Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Cần Thơ giữ vị trí trung tâm kinh tế, văn hóa và là cửa ngõ giao thông huyết mạch của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đứng thứ 14 trên 63 tỉnh, thành cả nước về quy mô tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP). Trong bức tranh kinh tế chung, ngành du lịch địa phương ghi nhận bước tăng trưởng tích cực; điển hình trong 6 tháng đầu năm 2013, tổng doanh thu du lịch đạt 469 tỷ đồng, tăng 10% so với cùng kỳ năm 2012 và đạt 48% kế hoạch năm. Tuy nhiên, hoạt động khai thác du lịch tại Cần Thơ giai đoạn 2008 – 2012 chủ yếu tập trung vào các sản phẩm sinh thái sông nước miệt vườn như Chợ nổi Cái Răng, Làng du lịch Mỹ Khánh, Khu du lịch Phù Sa hay Cù Lao Tân Lộc. Trong khi đó, hệ thống tài nguyên du lịch nhân văn đồ sộ gồm hàng chục di tích lịch sử, công trình kiến trúc nghệ thuật và nếp nhà cổ Nam Bộ chưa được định vị xứng tầm, dẫn đến nguy cơ mai một và giảm sức cạnh tranh.

Nhằm giải quyết bất cập này, luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng và tiềm năng phát triển du lịch văn hóa trên địa bàn thành phố Cần Thơ trong mốc thời gian từ năm 2008 đến năm 2012. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện các yếu tố tác động và đề xuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp các cơ quan quản lý và doanh nghiệp lữ hành tối ưu hóa nguồn lực văn hóa, nâng cao thời gian lưu trú bình quân của du khách, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 khung lý thuyết nền tảng: Lý thuyết hệ thống du lịch của McIntosh với 4 thành phần tương tác hữu cơ (du khách, nhà cung cấp dịch vụ, chính quyền sở tại và cộng đồng dân cư địa phương) và Khung lý luận về du lịch văn hóa theo chuẩn mực của UNESCO cùng Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO). Nghiên cứu tích hợp các quy định pháp lý từ Luật Du lịch Việt Nam năm 2005 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2006) để làm rõ mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa bảo tồn văn hóa và khai thác kinh tế.

Hệ thống khái niệm cốt lõi bao gồm: Văn hóa (tiếp cận theo quan điểm hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do GS. Trần Ngọc Thêm đúc kết), Di sản văn hóa vật thể (đình, chùa, nhà cổ, di tích lịch sử), Di sản văn hóa phi vật thể (lễ hội dân gian, đờn ca tài tử, nghệ thuật ẩm thực Tây Nam Bộ), và Sản phẩm du lịch văn hóa (kết quả chuyển hóa tài nguyên nhân văn thành trải nghiệm du lịch hoàn chỉnh). Bên cạnh đó, mô hình đánh giá môi trường kinh doanh thông qua Ma trận các yếu tố bên ngoài (EFE) và Ma trận hình ảnh cạnh tranh (CPM) được vận dụng làm công cụ phân tích chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập trong khung thời gian 2008 – 2013. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo định kỳ của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cần Thơ, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Niên giám Thống kê thành phố và các công trình khoa học chuyên ngành.

Để thu thập dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa kết hợp điều tra xã hội học với quy mô cỡ mẫu gồm 150 khách du lịch nội địa, quốc tế và 30 chuyên gia, cán bộ quản lý di tích tại 4 quận, huyện trọng điểm (Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Phong Điền). Phương pháp chọn mẫu thuận tiện phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho từng cụm không gian văn hóa. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận EFE (thang điểm 1,0 – 4,0 với điểm chuẩn trung bình 2,5) và ma trận CPM là nhằm lượng hóa chính xác mức độ phản ứng của du lịch Cần Thơ trước các cơ hội, thách thức từ môi trường vĩ mô, đồng thời đo lường vị thế cạnh tranh tương quan với các trung tâm du lịch lân cận trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô doanh thu và lượng khách du lịch tại Cần Thơ duy trì đà tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 2008 – 2012, đạt mốc 469 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm 2013 (tăng 10% so với cùng kỳ năm 2012). Tuy nhiên, cơ cấu sản phẩm còn mất cân đối nghiêm trọng khi trên 70% lượt khách chỉ tập trung vào các điểm du lịch sinh thái và chợ nổi, trong khi hơn 30 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng chỉ thu hút dưới 15% tổng lượng khách lưu tour.

Thứ hai, thời gian lưu trú bình quân của du khách tại Cần Thơ trong suốt 5 năm (2008 – 2012) chỉ dao động ở mức 1,3 đến 1,5 ngày/khách, thấp hơn đáng kể so với mức bình quân 2,1 ngày của các trung tâm du lịch lớn trong cả nước. Thành phố chủ yếu đóng vai trò là điểm trung chuyển khách trong ngày thay vì điểm đến trải nghiệm sâu.

Thứ ba, kết quả đánh giá qua ma trận EFE đạt tổng điểm 2,65/4,0, cho thấy ngành du lịch địa phương phản ứng trên mức trung bình (2,5) trước các biến số môi trường nhưng chưa bứt phá. Phân tích ma trận CPM chỉ ra rằng chất lượng nguồn nhân lực là rào cản lớn khi chỉ khoảng 35% lực lượng lao động trực tiếp trong ngành du lịch được đào tạo bài bản đúng chuyên ngành du lịch văn hóa.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ sự thiếu liên kết giữa các đơn vị quản lý di sản và doanh nghiệp lữ hành, khiến các giá trị văn hóa vật thể như Nhà cổ Bình Thủy, Chùa Nam Nhã hay Chùa Munir Ansay chưa được đóng gói thành các tour chuyên đề hấp dẫn. So sánh với các nghiên cứu trước đây tại vùng Tây Nam Bộ, nghiên cứu khẳng định Cần Thơ có ưu thế vượt trội về hạ tầng đô thị loại 1 nhưng đang chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ Tiền Giang và An Giang về tính đặc sắc của sản phẩm du lịch tâm linh và lễ hội truyền thống.

Các chuỗi số liệu về tốc độ tăng trưởng doanh thu, biến động số ngày lưu trú từ năm 2008 đến 2012 và cơ cấu chi tiêu của khách được minh họa sinh động qua hệ thống biểu đồ cột và biểu đồ tròn trong luận văn. Đặc biệt, bảng tổng hợp ma trận EFE và ma trận hình ảnh cạnh tranh cung cấp bức tranh đối sánh trực quan, phản ánh rõ nét khoảng cách giữa tiềm năng tài nguyên nhân văn và hiệu quả khai thác kinh tế thực tế, qua đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc chuỗi giá trị du lịch của địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa du lịch văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn giai đoạn 2014 – 2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  1. Đẩy mạnh quy hoạch, tôn tạo và số hóa 100% di tích lịch sử - văn hóa trọng điểm (tiêu biểu như Di tích Khám Lớn Cần Thơ, Chùa Ông, Đình Bình Thủy) với lộ trình thực hiện từ năm 2014 đến 2018. Chủ thể thực hiện là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Ban Quản lý Di tích thành phố, hướng tới mục tiêu tăng 25% tỷ lệ du khách tham gia các tuyến tham quan di sản.
  2. Xây dựng và định vị chuỗi sản phẩm "Hành trình di sản Tây Đô", tích hợp không gian văn hóa sông nước chợ nổi với hệ thống làng nghề truyền thống và nhà cổ Nam Bộ. Hiệp hội Du lịch Cần Thơ phối hợp cùng hơn 20 doanh nghiệp lữ hành hàng đầu triển khai trong giai đoạn 2015 – 2020, phấn đấu nâng thời gian lưu trú bình quân từ 1,4 ngày lên 2,2 ngày/khách.
  3. Đào tạo chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ hướng dẫn viên, thuyết minh viên tại điểm, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nhân sự du lịch có chứng chỉ chuyên môn văn hóa lên trên 70% vào năm 2018. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn chịu trách nhiệm tổ chức các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ định kỳ.
  4. Đổi mới công tác xúc tiến, quảng bá hình ảnh du lịch văn hóa Cần Thơ trên các nền tảng truyền thông đa phương tiện, liên kết chặt chẽ với trục du lịch TP. Hồ Chí Minh – Cần Thơ – Kiên Giang. UBND Thành phố Cần Thơ chỉ đạo phân bổ ngân sách xúc tiến tăng tối thiểu 15% mỗi năm trong giai đoạn 2015 – 2020 nhằm mở rộng thị phần khách du lịch quốc tế có mức chi tiêu cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về du lịch: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trung tâm Phát triển Du lịch Cần Thơ cùng các tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và khung ma trận EFE/CPM phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định chính sách, xây dựng đề án quy hoạch phát triển du lịch giai đoạn 5 – 10 năm.
  2. Doanh nghiệp lữ hành và kinh doanh dịch vụ du lịch: Giám đốc điều hành, nhà phát triển sản phẩm tour tuyến và chuyên viên tiếp thị. Tài liệu giúp nhận diện chính xác 4 thành phần hệ thống du lịch, từ đó thiết kế các gói tour chuyên đề văn hóa - di sản có tính thương mại cao và khác biệt hóa thương hiệu.
  3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên: Các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Du lịch học, Văn hóa học, Việt Nam học và Quản trị Lữ hành. Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu thực địa, khảo sát định lượng và phân tích chiến lược địa phương.
  4. Ban quản lý di tích, bảo tàng và cộng đồng cư dân bản địa: Đội ngũ thuyết minh viên, nghệ nhân làng nghề và hộ kinh doanh du lịch cộng đồng. Công trình định hướng cách thức bảo tồn di sản gắn với tạo sinh kế bền vững, nâng cao ý thức văn hóa ứng xử để giữ chân du khách.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết những khoảng trống nghiên cứu nào về du lịch Cần Thơ? Nghiên cứu là công trình đầu tiên hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn phát triển du lịch văn hóa tại Cần Thơ giai đoạn 2008 – 2012. Công trình khắc phục hạn chế của các đề tài trước vốn chỉ tập trung đơn lẻ vào du lịch sinh thái hoặc lưu trú khách sạn, tạo lập khung tiếp cận đa chiều cho du lịch nhân văn.

Điểm số ma trận EFE đạt 2,65/4,0 có ý nghĩa cụ thể ra sao? Mức điểm 2,65 (vượt qua ngưỡng trung bình 2,5) chứng minh Cần Thơ sở hữu nhiều cơ hội thuận lợi từ chính sách và tài nguyên nhưng khả năng tận dụng ngoại lực còn hạn chế. Thành phố cần chủ động giảm thiểu các nguy cơ cạnh tranh vùng và tác động tiêu cực của thương mại hóa di sản.

Vì sao thời gian lưu trú của khách tại Cần Thơ chỉ dừng ở mức 1,3 - 1,5 ngày? Nguyên nhân chủ yếu do sản phẩm du lịch văn hóa chưa hoàn chỉnh, thiếu các hoạt động trải nghiệm đêm và dịch vụ bổ trợ hấp dẫn. Hơn 70% du khách chỉ kết hợp đi Chợ nổi Cái Răng vào buổi sáng rồi di chuyển sang các tỉnh lân cận thay vì ở lại khám phá chiều sâu di sản.

Doanh thu du lịch 469 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm 2013 phản ánh điều gì? Con số 469 tỷ đồng (tăng 10% so với năm 2012 và đạt 48% kế hoạch) phản ánh sức phục hồi mạnh mẽ của thị trường du lịch thành phố. Tuy vậy, nguồn thu này vẫn phụ thuộc lớn vào dịch vụ lưu trú và ăn uống thuần túy, chưa khai thác hết giá trị gia tăng từ vé tham quan di tích và quà tặng lưu niệm văn hóa.

Giải pháp nào mang tính then chốt để Cần Thơ tạo đột phá du lịch văn hóa? Giải pháp đột phá là liên kết không gian văn hóa 4 quận, huyện trọng điểm (Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Phong Điền) thành tuyến di sản khép kín. Việc số hóa di tích kết hợp chuẩn hóa 70% nhân lực thuyết minh sẽ trực tiếp gia tăng giá trị cảm nhận và kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận du lịch văn hóa gắn với đặc thù đô thị sông nước Tây Nam Bộ.
  • Lượng hóa thực trạng tăng trưởng du lịch Cần Thơ giai đoạn 2008 – 2012 với doanh thu nửa đầu năm 2013 đạt 469 tỷ đồng (tăng 10%).
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn về thời gian lưu trú ngắn (1,3 – 1,5 ngày) và tỷ lệ nhân lực chuyên môn còn thấp (khoảng 35%).
  • Đánh giá vị thế cạnh tranh khoa học thông qua ma trận EFE (2,65 điểm) và ma trận CPM.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn với mục tiêu nâng thời gian lưu trú lên 2,2 ngày và tăng trưởng doanh thu 15% – 20%/năm đến năm 2020.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhà quản lý và doanh nghiệp du lịch trong lộ trình tái thiết sản phẩm di sản. Hãy nghiên cứu và vận dụng ngay các đề xuất trong luận văn để nâng tầm thương hiệu du lịch Cần Thơ!