Chương 1. Cơ sở lý luận về Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng Chương 2. Điều kiện phát triển và hiện trạng hoạt động du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng tại các làng chài chài trên Vịnh Hạ Long Chương 3. Định hướng và giải pháp phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng tại các làng chài trên Vịnh Hạ Long LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH SINH THÁI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1.
Cơ sở lý luận về du lịch sinh thái 1. Du lịch Có thể nói du lịch là một trong những ngành kinh tế cổ xưa nhất trong lịch sử nhân loại, ngay từ thời cổ đại đã xuất hiện những hành vi du lịch đầu tiên: như cuộc hành trình của các nhà hiền triết quanh khu vực Địa Trung Hải để xác định ra bảy kỳ quan thế giới cổ đại, hay các cuộc” vi hành” nhằm tìm hiểu nhân tình thế thái và thưởng ngoạn những thắng cảnh tự nhiên của các vị Hoàng đế Trung Hoa cổ đại. đã được ghi chép trong lịch sử. Cùng với thời gian và sự phát triển của xã hội loại người các hành vi du lịch ngày càng trở nên phổ biến và du lịch đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng của mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ.
Theo tiến trình phát triển của mình, khái niệm du lịch được mang nhiều định nghĩa khác nhau. Trước hết xuất phát từ ý nghĩa của thuật ngữ ”Tour” - bắt nguồn từ tiếng Pháp, nghĩa là đi vòng quanh, cuộc dạo chơi; còn ”Tourise” là người đi dạo chơi. Tiếp theo khi Hiệp hội các tổ chức du lịch quốc tế – IUIOTO (Internation of Offcial Travel Organization) được thành lập năm 1925 tại Hà Lan, thì du lịch được hiểu là việc đi lại của từng cá nhân hoặc một nhóm người rời khỏi chỗ ở của mình trong khoảng thời gian ngắn đến các vùng xung quanh để nghỉ ngơi, giải trí hay chữa bệnh. Nhìn chung, những định nghĩa truyền thống chỉ xem du lịch đơn giản như là một kỳ nghỉ hay một chuyến đi để giải trí, làm phong phú thêm nhận thức của con người.
Cùng với sự phát triển của du lịch, người ta thấy yếu tố kinh tế là không thể thiếu trong khái niệm du lịch. Theo xu hướng đó, khái niệm du lịch đã thay đổi cho phù hợp hơn bao hàm các nội dung liên quan đến sự chuyển cư, những hoạt động tại nơi đến cũng như các vấn đề về kinh tế xã hội liên quan. Gắn kết cả hai cách nhìn nhận từ phía người du lịch và người kinh doanh du lịch, hai học giả Hoa Kỳ Mathieson Wall đã khái quát như sau: ”Du lịch là sự chuyển tạm thời LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của người dân đến ngoài nơi ở và làm việc của họ, là những hoạt động xảy ra trong quá trình lưu lại nơi đến và các cơ sở vật chất tạo ra để đáp ững những nhu cầu của họ”. Tổ chức Du lịch thế giới WTO (World Travel Organization) cho rằng: ”Du lịch là hành động rời khỏi nơi thường trú để đi đến một nơi khác, một môi trường khác trong thời gian ngắn nhằm mục đích tìm hiểu, khám phá, vui chơi, giải trí nghỉ dưỡng”.I Piroogiơnic: ”Du lịch là hoạt động của dân cư trong thời gian rảnh rỗi liên quan đến sự di chuyển và cư trú tạm thời bên ngoài nơi thường trú nhằm mục đích nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần, nâng cao trình độ nhận thức, văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về tự nhiên, kinh tế, văn hóa và dịch vụ”.[21, tr12] Luật du lịch Việt Nam 2005, khái niệm du lịch được xác định chính thức như sau: ”Du lịch là hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”.
Như vậy ta thấy rằng, du lịch là khái niệm bao hàm hai nội dung cơ bản. Một mặt mang ý nghĩa là việc nghỉ ngơi, giải trí liên quan mật thiết đến sự di chuyển chỗ ở của khách du lịch. Mặt khác, du lịch được nhìn nhận như hoạt động gắn chặt với các hoạt động kinh tế - sản xuất, tiêu thụ những giá trị của lãnh thổ du lịch. Du lịch không chỉ được xem xét trên khía cạnh lợi ích của khách du lịch mà quan trọng hơn là tác động của hoạt động du lịch đến lãnh thổ du lịch trên cả hai phương diện kinh tế và xã hội.
Về phương diện kinh tế, hoạt động du lịch mang lại những thay đổi gì trong cơ cấu kinh tế của địa phương? Lợi nhuận của hoạt động du lịch thuộc về ai? Trên phương diện xã hội, hoạt động kinh doanh du lịch , sự có mặt của du khách có tác động như thế nào đối với đời sống văn hóa, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tinh thần của người dân bản địa. Giải quyết tốt vấn đề trên, chúng ta sẽ đảm bảo được một nền du lịch bền vững và lợi ích tối đa cho cộng đồng. Du lịch sinh thái Trong những thập niên gần đây, đặc biệt từ sau những năm 1980, trước những ảnh hưởng tiêu cực của các loại hình du lịch đại chúng đối với môi trường sinh thái tự nhiên và nhân văn của các lãnh thổ du lịch. Một xu hướng du lịch mới, thu hút sự quan tâm của đông đảo giới khoa học và những nhà quản lý du lịch đó là: Du lịch sinh thái.
Du lịch sinh thái (Ecotourism) là một khái niệm rộng được hiểu với nhiều góc độ khác nhau. Vào đầu những năm 1800, du lịch sinh thái được hiểu là du lịch tự nhiên. Với khái niệm này mọi hoạt động du lịch liên quan đến thiên nhiên như: tắm biển, nghỉ núi…. đều được hiểu là du lịch sinh thái.
Cũng có ý kiến cho rằng, du lịch sinh thái là loại hình du lịch có lợi cho sinh thái, ít có tác động tiêu cực đến sự tồn tại và phát triển của các hệ sinh thái nơi diễn ra các hoạt động du lịch… Phải đến năm 1987 một định nghĩa tương đối hoàn chỉnh đầu tiên được đưa ra của Hector Ceballos – Lascurain: “Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên ít bị thay đổi, với những mục đích đặc biệt: nghiên cứu, tham quan với ý nghĩa trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hóa được khám phá”. [8,tr8] Sau đó, có nhiều định nghĩa về du lịch sinh thái được đưa ra. Tuy có cách diễn đạt khác nhau, song các định nghĩa này đề phản ánh được những đặc điểm cơ bản của Du lịch sinh thái là: bảo vệ môi trường sinh thái và lợi ích của cộng đồng địa phương. Như định nghĩa của Wood (1991): “Du lịch sinh thái là du lịch đến các khu vực còn tương đối hoang sơ với mục đích tìm hiểu về lịch sử môi trường tự nhiên và văn hóa mà không làm thay đổi sự toàn vẹn các các hệ sinh thái.
Đồng thời tạo những cơ hội về kinh tế ủng hộ việc bảo tồn tự nhiên và mang lại lợi ích về tài chính cho người dân địa phương.”[8, tr8-9] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Định nghĩa của Allen (1993): “Du lịch sinh thái được phân biệt với các loại hình du lịch thiên nhiên khác về mức độ giáo dục đối với môi trường và sinh thái, thông qua những hướng dẫn viên có nghiệp vụ lành nghề. Du lịch sinh thái tạo ra mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên hoang dã cùng với ý thức được giáo dục để biến bản thân khách du lịch thành những người đi đầu trong công tác bảo vệ môi trường. Phát triển Du lịch sinh thái sẽ làm giảm thiểu tác động của khách du lịch đến văn hóa và môi trường, đảm bảo cho địa phương được hưởng nguồn lợi tài chính do du lịch mang lại và chú trọng đến những đóng góp tài chính cho việc bảo tồn thiên nhiên”.[8,tr9] Định nghĩa của Hiệp hội Du lịch sinh thái quốc tế: “Du lịch sinh thái là việc đi lại có trách nhiệm tới các khu vực thiên nhiên mà bảo tồn được môi trường và cải thiện phúc lợi cho người dân địa phương”.[8,tr10] Nhìn chung, cho đến nay khái niệm Du lịch sinh thái vẫn còn được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, tuy vậy đa số ý kiến tại các diễn đàn quốc tế chính thức về Du lịch sinh thái đều cho rằng Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, hỗ trợ các hoạt động bảo tồn và được quản lý bền vững về mặt sinh thái. Du khách sẽ được hướng dẫn tham quan với những giá trị thiên nhiên và văn hóa mà không gây ra những tác động không thể chấp nhận đối với các hệ sinh thái và văn hóa bản địa.
Ở Việt Nam, Du lịch sinh thái là lĩnh vực mới được nghiên cứu từ khoảng giữa những năm 90 của thế kỷ XX, song đã thu hút được sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu về du lịch và môi trường. Để có sự thống nhất về khái niệm làm cơ sở cho công tác nghiên cứu và hoạt động thực tiễn phát triển Du lịch sinh thái, Tổng cục Du lịch Việt Nam đã phối hợp với nhiều tổ chức quốc tế như ESCAP, WWF, IUCN… có sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế về Du lịch sinh thái và các lĩnh vực liên quan, tổ chức Hội thảo quốc gia về “Xây dựng chiến lược phát triển Du lịch sinh thái ở Việt Nam” tháng 9/1999. Hội thảo đã đưa ra định nghĩa về Du lịch sinh thái như sau: “Du LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương”. Định nghĩa này bao hàm đầy đủ nội dung của Du lịch sinh thái, thống nhất về cơ bản với các quan niệm của các nhà khoa học trên thế giới.
Như vậy, từ định nghĩa được đưa ra vào năm 1987 cho đến nay, nội dung của định nghĩa về Du lịch sinh thái đã có sự thay đổi từ chỗ đơn thuần coi hoạt động Du lịch sinh thái là loại hình du lịch ít tác động đến môi trường tự nhiên sang cách nhìn nhận tích cực hơn. Theo đó du lịch sinh thái là loại hình du lịch có trách nhiệm với môi trường, có tính giáo dục và diễn giải cao về tự nhiên, có đóng góp cho hoạt động bảo tồn và đem lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.