Tổng quan về luận án

Phát triển du lịch qua biên giới (Cross-border Tourism) trong bối cảnh toàn cầu hóa và tái cấu trúc địa kinh tế khu vực Đông Á - Đông Nam Á đang nổi lên như một động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu ngành và củng cố ngoại giao nhân dân. Việt Nam và Trung Quốc sở hữu đường biên giới đất liền dài hơn 1.065 km đi qua 7 tỉnh phía Bắc của Việt Nam (Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh) tiếp giáp với tỉnh Vân Nam và Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây của Trung Quốc. Trong bức tranh không gian này, tỉnh Quảng Ninh giữ vị thế địa chính trị và địa kinh tế đặc biệt khi là địa phương duy nhất có cả đường biên giới trên bộ và trên biển với Trung Quốc, sở hữu cửa khẩu quốc tế Móng Cái đối ứng trực tiếp với thành phố Đông Hưng (Quảng Tây).

flowchart LR
    A[Bối cảnh Địa chính trị & Sáng kiến BRI / Hai hành lang một vành đai] --> B(Hệ thống Du lịch Biên giới Móng Cái - Đông Hưng)
    B --> C[Thể chế & Chính sách Song phương]
    B --> D[Hạ tầng Kỹ thuật & Cửa khẩu]
    B --> E[Không gian Văn hóa - Xã hội Bản địa]
    C & D & E --> F{Tác động Kinh tế - Xã hội & An ninh Biên giới}

Mặc dù có tiềm năng vượt trội, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào hoạt động thương mại tiểu ngạch, biên mậu hoặc các khía cạnh an ninh - quốc phòng đơn thuần (tiêu biểu như các công trình của Phạm Văn Linh, 1999, 2001; Nguyễn Minh Hằng, 2001; Đặng Xuân Phong, 2012). Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi nằm ở sự thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống, liên ngành dưới lăng kính Khu vực học (Area Studies) và Địa - Du lịch học (Geo-tourism) nhằm giải mã bản chất tương tác đa tầng giữa phát triển kinh tế du lịch và các rào cản thể chế, biến động địa chính trị, cũng như động thái văn hóa xuyên biên giới.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Việt Nam học (Mã số: 9310630.01) của nghiên cứu sinh Bùi Thu Thủy, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Văn Kim và PGS.TS Dương Văn Huy tại Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2024), đã giải quyết căn bản khoảng trống này. Nghiên cứu xác lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

  • Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và khung phân tích liên ngành nào phản ánh chuẩn xác bản chất của hệ thống phát triển du lịch qua biên giới trong không gian văn hóa - kinh tế cửa khẩu?
  • Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng hợp tác và phát triển du lịch qua biên giới Việt Nam - Trung Quốc tại khu vực tỉnh Quảng Ninh (trọng tâm là thành phố Móng Cái) giai đoạn 2012–2022 chịu sự chi phối của những động lực và rào cản cấu trúc nào?
  • Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa tối ưu hóa lợi ích kinh tế du lịch và bảo đảm chủ quyền, an ninh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới đến năm 2030?

Phạm vi nghiên cứu được định vị chuẩn xác về không gian tại dải biên giới tỉnh Quảng Ninh (tâm điểm là thành phố Móng Cái kết nối không gian Đông Hưng - Phòng Thành Cảng - Nam Ninh) và thời gian từ năm 2012 (thời điểm Đại hội XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc đẩy mạnh chiến lược "Một vành đai, một con đường" và quy hoạch "Một vòng ba vành đai") đến năm 2022 (giai đoạn kết thúc đóng cửa vì đại dịch COVID-19). Về quy mô định lượng, luận án chỉ ra sự bùng nổ của thị trường: "Nếu năm 2019, có khoảng 5,8 triệu lượt khách du lịch Trung Quốc đến Việt Nam thì trong đó tỉnh Quảng Ninh đón gần 700 nghìn lượt khách Trung Quốc", khẳng định du lịch biên giới là mắt xích kinh tế chiến lược hàng đầu của địa phương.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy bốn dòng nghiên cứu (research streams) chính định hình lĩnh vực này:

Dòng nghiên cứu chính Tác giả & Công trình tiêu biểu Luận điểm cốt lõi Khoảng trống nhận diện
1. Lý luận Khu vực học & Không gian Văn hóa Fred W. Rigg (1998), Yumio Sakurai (2005), David L. Szanton (2003), Vũ Minh Giang (2004), Nguyễn Quang Ngọc (2018) Khu vực học nghiên cứu không gian có con người sinh sống thông qua phương pháp liên ngành, tích hợp tự nhiên, lịch sử, văn hóa và cấu trúc xã hội. Chưa đi sâu vận dụng vào các tiểu vùng biên giới có sự giao thoa thể chế và tương tác xuyên quốc gia phức tạp.
2. Địa - Du lịch & Du lịch Biên giới Quốc tế Dunets, Poltarykhin et al. (2019), Nenonen & Stepanova (2018), Sofield (2006), Jinah Park et al. (2021) Du lịch biên giới là công cụ bảo tồn di sản, xóa đói giảm nghèo vùng biên nhưng chịu rủi ro phân mảnh thể chế và xung đột chính trị xã hội. Các mô hình quản trị châu Âu (như tuyến Mining Road Phần Lan - Nga) khó áp dụng nguyên bản cho bối cảnh thể chế đặc thù Việt - Trung.
3. Chính trị - Xã hội Biên mậu Việt - Trung Chan Yuk Wah (2005, 2013), Dương Văn Huy (2020), Phạm Văn Linh (2001), Nguyễn Văn Lịch (2005, 2008) Tương tác biên mậu là quá trình đàm phán chính trị văn hóa vi mô ("bottom-up") giữa ký ức lịch sử và tính thực dụng kinh tế. Chủ yếu tập trung vào dòng chảy hàng hóa và thương mại tiểu ngạch, xem nhẹ vai trò chuyển hóa của du lịch dịch vụ.
4. Chiến lược Mở cửa Biên giới phía Trung Quốc Lưu Kiến Văn (2007), Lôi Tiểu Hoa (2010), Hoàng Ái Liên (2014, 2017), Dư Phồn (2016), Trương Lỗi (2018) Phát triển du lịch biên giới gắn liền với chiến lược "Hưng biên phú dân", mở rộng không gian kinh tế BRI và "Hai hành lang, một vành đai". Đứng từ góc nhìn quy hoạch đơn phương của Trung Quốc, thiếu đánh giá đối ứng về năng lực thích ứng thể chế của Việt Nam.

Cuộc tranh luận học thuật (scholarly debate) nổi bật trong y văn xoay quanh hai trường phái tiếp cận:

  1. Trường phái Thể chế - Cấu trúc từ trên xuống (Top-down Institutionalism): Đại diện bởi các học giả quy hoạch Trung Quốc (như Lưu Kiến Văn, Lôi Tiểu Hoa, Dư Phồn) và các nhà quản lý công, nhấn mạnh vai trò quyết định của các hiệp định song phương, quy chế "lưỡng quốc nhất khu" và các đặc khu kinh tế xuyên biên giới do nhà nước định hình.
  2. Trường phái Nhân học & Văn hóa Chính trị từ dưới lên (Bottom-up Cultural Politics): Điển hình là Chan Yuk Wah (2005, 2013) và Sofield (2006), cho rằng du lịch biên giới bản chất là không gian tranh chấp (contested space) và "Không gian thứ ba" (Third Space theo cách tiếp cận của Homi Bhabha và Henri Lefebvre), nơi cộng đồng địa phương chủ động điều chỉnh hành vi kinh tế để thích ứng với các biến thiên chính trị vĩ mô.

Luận án của NCS. Bùi Thu Thủy định vị mình tại điểm giao thoa giữa hai trường phái, vượt qua sự phân mảnh bằng cách so sánh với các điển cứu quốc tế:

  • So sánh 1: Nghiên cứu của Poltarykhin et al. (2019) tại dãy núi Altai - Sayan (biên giới Nga - Kazakhstan - Mông Cổ - Trung Quốc) chỉ ra rằng hợp tác du lịch phụ thuộc chặt chẽ vào việc hài hòa hóa luật hành chính và tiêu chuẩn bảo vệ cảnh quan tự nhiên.
  • So sánh 2: Nghiên cứu của Nenonen & Stepanova (2018) về tuyến địa chất xuyên biên giới "Mining Road" (Phần Lan - Nga) chứng minh rằng việc biến tài nguyên lịch sử - địa chất thành sản phẩm du lịch chung đòi hỏi cơ chế quản trị đa cấp (multi-level governance) linh hoạt.

Bằng việc tích hợp các bài học này vào thực địa Móng Cái - Đông Hưng, luận án đã làm rõ cơ chế thích ứng độc thù của vùng biên giới Đông Bắc Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Lý thuyết Hệ thống Mở (Open Systems Theory) do Kast & Rosenzweig (1985), Schoderbek et al. (1985) và Hall & Fagen (1956) khởi xướng. Hệ thống du lịch qua biên giới được luận chứng không phải là một thực thể cô lập mà là một hệ thống mở hữu cơ, liên tục trao đổi vật chất, thông tin và con người với môi trường bên ngoài:

$$\text{Cross-Border Tourism System} = f(\text{Natural Resources}, \text{Institutional Policies}, \text{Infrastructure}, \text{Socio-Cultural Dynamics}, \text{Geopolitical Environment})$$

Đồng thời, nghiên cứu kế thừa quan điểm Khu vực học của Yumio Sakurai (2005) và GS. Vũ Minh Giang (2004), định nghĩa: "Khu vực học là một khoa học liên ngành nghiên cứu một không gian, trong đó có cư dân sinh sống (được gọi là không gian văn hóa) nhằm mục tiêu đi đến một nhận thức tổng hợp về không gian đó". Luận án chứng minh rằng du lịch biên giới không đơn thuần là ngành kinh tế dịch vụ mà là một hiện tượng "Địa - Văn hóa - Chính trị", nơi không gian địa lý chuyển hóa thành không gian xã hội thông qua các luồng di chuyển của khách du lịch và cư dân biên mậu.

graph TD
    subgraph Environment["Môi trường vĩ mô (Địa chính trị, Biển Đông, Thâm hụt thương mại, Đại dịch)"]
        subgraph Subsystem1["Phân hệ Thể chế & Quản lý Nhà nước"]
            P1[Chính sách Cửa khẩu] <--> P2[Hiệp định Song phương]
        end
        subgraph Subsystem2["Phân hệ Thị trường & Doanh nghiệp"]
            M1[Lữ hành, Khách sạn] <--> M2[Tuyến điểm, Sản phẩm Xe tự lái]
        end
        subgraph Subsystem3["Phân hệ Xã hội - Nhân văn Bản địa"]
            C1[Cộng đồng Dân tộc Cư trú] <--> C2[Giao lưu Văn hóa Xuyên biên giới]
        end
    end
    Subsystem1 <==> Subsystem2
    Subsystem2 <==> Subsystem3
    Subsystem3 <==> Subsystem1

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp ba trục lý thuyết trụ cột:

  1. Lý thuyết Khu vực học (Area Studies Approach): Xem xét tính toàn vẹn của địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong mối quan hệ hữu cơ với hành lang kinh tế Nam Ninh - Singapore và vịnh Bắc Bộ.
  2. Tiếp cận Đa cấp Kết hợp (Hybrid Top-down & Bottom-up Governance): Kết hợp phân tích thể chế cấp trung ương (quy chuẩn an ninh biên giới, chính sách thị thực) với năng lực hành động tự chủ của chính quyền thành phố Móng Cái và cộng đồng doanh nghiệp địa phương.
  3. Mô hình Ma trận SWOT Chiến lược: Đánh giá động thái tương quan giữa thế mạnh (S), điểm yếu nội tại (W), cơ hội thị trường (O) và thách thức địa chính trị (T).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được giới hạn trong bối cảnh hai quốc gia láng giềng có cùng thể chế chính trị - xã hội chủ nghĩa, đang trong quá trình chuyển đổi kinh tế thị trường, nhưng tồn tại sự bất đối xứng sâu sắc về quy mô kinh tế và những nhạy cảm lịch sử - an ninh lãnh thổ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan Thực chứng Phê phán (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực dụng liên ngành (Pragmatic Interdisciplinarity). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp thiên về định tính (Qualitative-dominant Mixed Design) được lựa chọn nhằm bóc tách các tầng cấu trúc ẩn sâu dưới các hiện tượng kinh tế bề mặt.

flowchart TD
    D1[Tài liệu Sơ cấp & Thứ cấp: Báo cáo VNAT, Hải quan, NQ Tỉnh ủy Quảng Ninh] --> Syn[Tổng hợp & Phân tích Tài liệu]
    D2[Điền dã Thực địa 3 đợt: 07/2022, 03/2023, 07/2023 tại Móng Cái, Pò Hèn, Bắc Phong Sinh] --> Obs[Quan sát Tham dự & Ghi chép Thực địa]
    D3[Phỏng vấn Chuyên sâu N=35: Cán bộ QLNN, Hải quan, Biên phòng, Doanh nghiệp Lữ hành] --> Int[Mã hóa Dữ liệu Định tính]
    Syn & Obs & Int --> Tri[Tam giác đạc Dữ liệu & Lý thuyết]
    Tri --> Out[Ma trận SWOT & Mô hình Hóa Khung Giải pháp]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu thực địa trải qua các giai đoạn kiểm soát nghiêm ngặt:

  • Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (Purposive Sampling) và quả cầu tuyết (Snowball Sampling) đối với $N = 35$ chuyên gia và nhà quản lý chủ chốt, bao gồm: Lãnh đạo Sở Du lịch Quảng Ninh, UBND TP. Móng Cái, Phòng Văn hóa - Thông tin, Ban Quản lý Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, Chi cục Hải quan Móng Cái, cùng đại diện 12 doanh nghiệp lữ hành và khách sạn tiêu biểu trên địa bàn.
  • Biên bản thu thập dữ liệu (Fieldwork Protocol): Thực hiện 3 đợt điền dã thực địa trực tiếp:
    • Đợt 1 (Tháng 7/2022): Đánh giá hiện trạng hạ tầng và tác động đóng băng sau đại dịch COVID-19.
    • Đợt 2 (Tháng 3/2023): Khảo sát tiến trình phục hồi và chuẩn bị triển khai đề án xe tự lái.
    • Đợt 3 (Tháng 7/2023): Đánh giá vận hành tour tự lái Móng Cái - Đông Hưng và hoạt động của các khu kinh tế cửa khẩu Bắc Phong Sinh, Hoành Mô.
  • Tam giác đạc (Triangulation):
    • Tam giác đạc nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu số liệu niên giám thống kê của Cục Thống kê tỉnh Quảng Ninh, Tổng cục Du lịch với báo cáo nội bộ của Hải quan và Biên phòng.
    • Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp giữa phân tích văn bản chính sách, quan sát tham dự tại cửa khẩu và phỏng vấn sâu bán cấu trúc.

Data và phân tích

  • Phân tích dữ liệu thứ cấp: Xử lý chuỗi dữ liệu thống kê 10 năm (2012–2022) về lượng khách Inbound Trung Quốc, thị phần khách quốc tế, doanh thu du lịch, kim ngạch xuất nhập khẩu qua Cửa khẩu quốc tế Móng Cái.
  • Kỹ thuật xử lý định tính: Phân tích nội dung (Content Analysis) và phân loại chủ đề (Thematic Coding) các biên bản phỏng vấn nhằm xác lập ma trận nguyên nhân - kết quả của các nút thắt thể chế.
  • Công cụ hỗ trợ: Xây dựng cơ sở dữ liệu tài liệu trên Excel và phần mềm hỗ trợ trực quan hóa sơ đồ phân tích không gian.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

pie title Cơ cấu Khách Du lịch Quốc tế đến Quảng Ninh (Giai đoạn Cao điểm 2019)
    "Thị trường Khách Trung Quốc" : 68.5
    "Các Thị trường Quốc tế Khác" : 31.5
  1. Tính bất đối xứng và mức độ phụ thuộc cơ cấu sâu sắc: Thị trường du lịch qua biên giới Quảng Ninh phụ thuộc gần như tuyệt đối vào nguồn khách Trung Quốc (chiếm từ $60%$ đến gần $70%$ tổng lượng khách quốc tế của tỉnh giai đoạn trước năm 2020). Mô hình kinh doanh chủ yếu bị thao túng bởi các mạng lưới tour giá rẻ, "tour 0 đồng" xuyên biên giới, dẫn đến hiện tượng rò rỉ kinh tế (economic leakage) nghiêm trọng khi phần lớn giá trị gia tăng rơi vào tay các nhà điều hành ngầm phía đối tác.
  2. Sự lệch pha giữa chiến lược vĩ mô và năng lực thực thi vi mô: Phía Trung Quốc đã nâng cấp Khu thí nghiệm khai phát mở cửa trọng điểm Đông Hưng thành chiến lược cấp quốc gia từ năm 2010 theo văn kiện "Một số ý kiến của Quốc vụ viện Trung ương ĐCS Trung Quốc về việc đi sâu thực thi Chiến lược khai thác miền Tây", kết hợp quy hoạch "Một vòng ba vành đai". Ngược lại, phía Việt Nam, 3 khu kinh tế cửa khẩu của Quảng Ninh (Móng Cái, Bắc Phong Sinh, Hoành Mô - Đồng Văn) dù được quy hoạch làm bàn đạp kinh tế - xã hội nhưng thực tế "cho đến nay các khu kinh tế này vẫn chưa được triển khai một cách hiệu quả", thiếu sự đồng bộ về hạ tầng logistics và cơ chế tài chính đặc thù.
  3. Đột phá sản phẩm du lịch tự lái xuyên biên giới: Việc triển khai thành công đề án cho phép xe ô tô cá nhân tự lái qua Cửa khẩu quốc tế Móng Cái đi sâu vào Đông Hưng - Nam Ninh và ngược lại từ Trung Quốc đi sâu đến thành phố Hạ Long (chính thức vận hành từ 30/10/2023) đã mở ra phân khúc khách du lịch có chi tiêu cao, phá vỡ thế bế tắc của mô hình tham quan thuần túy trong ngày (day-tripper).
  4. Không gian kháng cự và đàm phán văn hóa vi mô: Cư dân vùng biên Móng Cái đã hình thành năng lực thích ứng văn hóa kép: một mặt tận dụng triệt để lợi thế biên mậu và ngôn ngữ để tối ưu hóa thu nhập kinh tế từ khách Trung Quốc; mặt khác duy trì ý thức bảo vệ bản sắc và cảnh giác an ninh trong bối cảnh tranh chấp phức tạp trên Biển Đông.
  5. Tính dễ tổn thương cực độ trước các cú sốc phi kinh tế: Đại dịch COVID-19 (2020–2022) và các giai đoạn căng thẳng ngoại giao đã làm đóng băng toàn bộ chuỗi cung ứng du lịch biên giới, bộc lộ sự thiếu hụt nghiêm trọng của các quỹ dự phòng rủi ro và các kịch bản chuyển đổi số trong quản trị khủng hoảng.

Implications đa chiều

  • Về mặt Lý thuyết: Luận án đóng góp một mô hình phân tích liên ngành hoàn chỉnh về hệ thống du lịch biên giới tại các nền kinh tế chuyển đổi, bổ sung luận cứ thực nghiệm cho các lý thuyết về "Địa - Du lịch" và "Chính trị văn hóa xuyên biên giới".
  • Về mặt Phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát điền dã kết hợp tam giác đạc đa nguồn, có thể chuyển giao để nghiên cứu các tuyến biên giới Việt - Lào, Việt - Campuchia.
  • Về Thực tiễn Quản lý: Đề xuất lộ trình 8 nhóm giải pháp đồng bộ:
graph LR
    A[Chuyển đổi số & Cửa khẩu Thông minh] --> B[Nâng cấp Chuỗi Giá trị Du lịch]
    C[Quy chế Quản lý Tour Tự lái] --> B
    D[Đa dạng hóa Thị trường & Chống Tour 0 đồng] --> B
    E[Phối hợp Thể chế Liên ngành Biên phòng - Hải quan - Du lịch] --> B
  • Về Khuyến nghị Chính sách: Đề nghị Chính phủ và Tỉnh ủy Quảng Ninh sớm hoàn thiện cơ chế đặc thù cho Khu hợp tác kinh tế xuyên biên giới Móng Cái - Đông Hưng; áp dụng visa điện tử linh hoạt tại cửa khẩu đường bộ; thành lập Ủy ban Điều phối Du lịch Biên giới Song phương cấp địa phương để xử lý tranh chấp thương mại và bảo hộ du khách theo thời gian thực.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

  1. Biến dạng dữ liệu do gián đoạn COVID-19: Giai đoạn 2020–2022 chứng kiến việc đóng cửa biên giới kéo dài theo chính sách "Zero-COVID" của Trung Quốc, khiến các chỉ số thống kê du lịch định lượng trong 3 năm cuối bị sụt giảm bất thường, làm hạn chế khả năng phân tích chuỗi thời gian liên tục.
  2. Rào cản tiếp cận dữ liệu đối ứng: Do tính chất nhạy cảm về an ninh và quy định bảo mật, việc khảo sát trực tiếp du khách nội địa Trung Quốc tại thành phố Đông Hưng và Nam Ninh chưa thể thực hiện với quy mô mẫu đại diện lớn, chủ yếu dựa trên các công trình công bố của học giả Trung Quốc và phỏng vấn chuyên gia.
  3. Chưa lượng hóa toàn diện mô hình kinh tế ngầm: Các dòng tiền không chính thức từ thương mại tiểu ngạch kết hợp du lịch chưa được định lượng bằng các mô hình kinh tế lượng phức tạp.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

  • Hướng 1: Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) để kiểm định sự hài lòng và hành vi chi tiêu của dòng khách tự lái Trung Quốc giai đoạn hậu COVID-19 (2024–2030).
  • Hướng 2: Nghiên cứu so sánh đối sánh (Comparative Study) mô hình quản trị du lịch biên giới Móng Cái - Đông Hưng với mô hình Hekou - Lào Cai và Boten - Mohan (Lào - Trung Quốc).
  • Hướng 3: Đánh giá tác động sinh thái và suy thoái môi trường ven biển do phát triển hạ tầng du lịch biên giới tăng tốc.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những giá trị lan tỏa đa tầng:

  • Tác động Học thuật (Academic Impact): Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Việt Nam học, Du lịch học, Quan hệ Quốc tế và Kinh tế Biên giới tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các viện nghiên cứu chính sách.
  • Chuyển đổi Ngành Du lịch Tỉnh Quảng Ninh: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp để Sở Du lịch Quảng Ninh và UBND thành phố Móng Cái tái cơ cấu sản phẩm du lịch, kiên quyết loại bỏ nạn "tour 0 đồng", phát triển các sản phẩm du lịch golf, sinh thái Pò Hèn, ẩm thực Việt - Trung và tour xe tự lái cao cấp.
  • Hài hòa hóa Thể chế Biên giới: Định hình khuôn khổ đối thoại chính sách giữa chính quyền Quảng Ninh và Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, thúc đẩy việc hiện thực hóa mô hình "Hai quốc gia - Một điểm đến" (Two Countries, One Destination).

Đối tượng hưởng lợi

mindmap
  root((Hệ Sinh thái Thụ hưởng))
    Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật
      Lý thuyết Hệ thống mở
      Phương pháp Điền dã Biên giới
      Dữ liệu Thực chứng 2012-2022
    Cơ quan Hoạch định Chính sách
      Bộ VHTTDL & Cục Du lịch Quốc gia
      UBND Tỉnh Quảng Ninh
      UBND Thành phố Móng Cái
    Lực lượng Thực thi Biên giới
      Ban Quản lý Cửa khẩu Móng Cái
      Bộ đội Biên phòng
      Chi cục Hải quan
    Khối Doanh nghiệp Lữ hành
      Sản phẩm Tour Tự lái
      Hạ tầng Lưu trú Cao cấp
      Liên minh Dịch vụ Xuyên biên giới

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hệ thống Mở (Open Systems Theory) của Kast & Rosenzweig vào lĩnh vực Khu vực học tại vùng biên giới, chứng minh rằng du lịch biên giới Việt - Trung không vận hành như một thị trường biệt lập mà là một hệ thống đa tầng thích ứng phức hợp (Complex Adaptive System), chịu sự tác động đồng thời của ba lực đẩy: thể chế chính trị quốc gia, chiến lược mở cửa xuyên biên giới và mạng lưới tương tác xã hội bản địa.

2. Tính đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với nghiên cứu của Poltarykhin et al. (2019) tại dãy Altai chỉ thuần túy khảo sát địa lý tự nhiên hay Chan Yuk Wah (2005) chỉ thiên về nhân học định tính, luận án đã thiết lập quy trình tam giác đạc bốn chiều (Four-fold Triangulation) kết hợp phân tích văn kiện thể chế vĩ mô, chuỗi số liệu thống kê 10 năm và dữ liệu điền dã thực địa 3 đợt xuyên suốt giai đoạn trước, trong và sau đại dịch COVID-19.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính tự chủ và khả năng "hấp thụ chấn động" (resilience) của cộng đồng kinh doanh bản địa tại Móng Cái. Dù chịu tác động nặng nề từ các giai đoạn đóng biên do đại dịch và biến động chính trị Biển Đông, mạng lưới dịch vụ du lịch tư nhân đã nhanh chóng chuyển đổi linh hoạt sang khai thác thị trường khách nội địa Việt Nam trải nghiệm không gian biên giới, tạo tiền đề cho sự bùng nổ của sản phẩm xe tự lái ngay khi cửa khẩu mở cửa trở lại.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết hệ thống tiêu chí phỏng vấn sâu, khung phân loại đối tượng mẫu ($N=35$), bảng kiểm quan sát thực địa tại các cửa khẩu Móng Cái, Bắc Phong Sinh, Hoành Mô và cấu trúc ma trận SWOT, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác quy trình này cho các tỉnh biên giới phía Bắc khác như Lạng Sơn hay Lào Cai.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Lộ trình 10 năm (2024–2034) định hướng vào việc xây dựng "Chỉ số Phát triển Bền vững Du lịch Biên giới" (Border Tourism Sustainability Index - BTSI), đo lường mức độ tương thích thể chế số, tác động của tuyến đường cao tốc Vân Đồn - Móng Cái đến chuỗi phân phối du lịch, và mô hình liên kết vùng giữa Vịnh Hạ Long - Trà Cổ với Vịnh Bắc Bộ và Thập Vạn Đại Sơn (Quảng Tây).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Bùi Thu Thủy là công trình khoa học tiên phong, công phu và có giá trị học thuật xuất sắc về phát triển du lịch qua biên giới Việt Nam - Trung Quốc. Những đóng góp cốt lõi được đúc kết qua 6 điểm then chốt:

  1. Xác lập hệ thống lý luận liên ngành: Tích hợp thành công lý thuyết Khu vực học, Hệ thống mở và Địa - Du lịch trong nghiên cứu không gian cửa khẩu quốc tế.
  2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện 2012–2022: Hệ thống hóa toàn bộ quá trình thăng trầm, cơ hội và điểm nghẽn thể chế của du lịch biên giới Quảng Ninh trong một thập kỷ đầy biến động địa chính trị và y tế toàn cầu.
  3. Nhận diện bản chất phân tầng của thị trường: Bóc tách cấu trúc kinh tế của thị trường khách Trung Quốc, cảnh báo các hệ lụy của "tour 0 đồng" và chỉ ra tiềm năng của dòng khách chất lượng cao qua tour tự lái.
  4. Mở ra hướng tiếp cận quản trị đa cấp: Chứng minh yêu cầu tất yếu phải kết hợp quản trị thể chế "từ trên xuống" của nhà nước với sáng kiến thích ứng "từ dưới lên" của chính quyền địa phương và doanh nghiệp.
  5. Đề xuất hệ giải pháp chiến lược khả thi: Xây dựng hệ thống 8 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với chuyển đổi số, phát triển đô thị du lịch thông minh Móng Cái và xây dựng sản phẩm đặc thù.
  6. Đặt nền móng cho các dòng nghiên cứu mới: Mở đường cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế chính trị biên giới, an ninh phi truyền thống trong du lịch và quản trị không gian kinh tế xuyên quốc gia trong kỷ nguyên số.