CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TRÒ CHƠI DÂN GIAN VÀ VAI TRÒ CỦA TRÒ CHƠI DÂN GIAN TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Khái quát về trò chơi dân gian Việt Nam 1. Khái niệm trò chơi dân gian Theo Đại từ điển Tiếng Việt định nghĩa trò chơi là: hoạt động theo cách thức nào đó được bày ra để vui chơi giải trí [20; tr 325]. Hay trong cuốn “Trò chơi dân gian Hưng Yên” các tác giả cho rằng: “Trò chơi dân gian là một hoạt động theo quy tắc nhất định do nhân dân sáng tạo, bảo lưu, truyền dạy nhằm mục đích vui chơi giải trí và nâng cao khả năng thích ứng cuộc sống của con người” [9; tr 75].
“Trò chơi dân gian được hiểu là toàn bộ những hình thức trò chơi bao gồm các cách thức – phương tiện – văn cảnh do nhân dân sáng tạo nên trong lịch sử, được lưu truyền cho đến ngày nay và trở thành một bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản các cộng đồng văn hóa khác nhau cũng như đã trở thành giá trị chung của nhân loại” [6; tr 18] Nên có thể hiểu, trò chơi dân gian là hoạt động để vui chơi giải trí được sáng tạo và lưu truyền trong dân gian. Trò chơi dân gian nói một cách đơn giản là những hoạt động mô phỏng lại sinh hoạt của mọi người nhằm có thể cho ra một trò chơi gắn liền với truyền thống của dân tộc. Thông thường, các hình ảnh được xuất hiện trong những trò chơi dân gian thường tái hiện lại cuộc sống thường ngày của mọi người và kết hợp với các giai điệu êm tai, câu ca dao hấp dẫn tăng thêm sự thú vị cho mỗi trò chơi. Đồng thời, các trò chơi dân gian cũng mang đậm dấu ấn lịch sử, văn hóa của người dân Việt Nam.
Trò chơi dân gian trong lễ hội truyền thống có đôi nét đặc biệt hơn, mang trong mình nhiều tính chất thiêng liêng, thể hiện mong ước của những cư dân làm lúa nước. Cũng theo từ điển Tiếng Việt: “Lễ là những nghi thức tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỉ niệm một sự vật, sự kiện có ý nghĩa nào đó”. [20, tr 200] Các nghi thức của lễ là hiện thân cho sự mong cầu của con người vào một hiện tượng siêu nhiên thần bí. Ở Việt Nam nói riêng và một số nước nông nghiệp lúa nước nói chung, lễ chủ yếu tập trung trong các nghi thức cầu mùa, người an, vật thịnh.
“Hội là cuộc vui tổ chức chung cho đông đảo người dự, theo phong tục hoặc nhân dịp đặc biệt” [20, tr 200] Hội thường hội tụ đủ các yếu tố như: 8 o Tổ chức nhân dịp kỉ niệm một sự kiện quan trọng của cộng đồng làng xã truyền thống. o Đem lại tác động tích cực cho tinh thần của những thành viên tham gia, mang tính cộng đồng trong cả mực đích lần tổ chức của nó. o Có nhiều trò vui, là sự giải tỏa cần thiết sau những ngày tháng lao động vât vả và những cảm xúc tiêu cực bị dồn nén. Như vậy có thể thấy lễ hội là một hiện tượng văn hoá dân gian tổng thể, “là một hình thức diễn xướng tâm linh tổng thể của lễ hội không phải là thực thể “chia đôi” như người ta quan niệm mà nó hình thành trên cơ sở một cốt lõi nghi lễ, tín ngưỡng nào đó (thường là tôn thờ một vị thần linh - lịch sử hay một thần linh nghề nghiệp nào đó) rồi từ đó nảy sinh và tích hợp các hiện tượng văn hoá phái sinh để tạo nên một tổng thể lễ hội cho nên trong lễ hội phần lễ là phần gốc rễ chủ đạo, phần hội là phần phát sinh tích hợp.
Phần hội gồm một yếu tố quan trọng là các trò vui, chính là các trò chơi dân gian. Trong lễ hội có một phần dễ bị nhầm lẫn với trò chơi dân gian là trò diễn dân gian. Khác với trò diễn, trò chơi là hoạt động giải trí không chịu sự ràng buộc của bởi một nghi lễ, tín ngưỡng nào. Nó tách rời khỏi nghi lễ, không phụ thuộc vào không gian cũng như thời gian định trước.
Trong vui chơi, mọi người không không phân biệt sang – hèn đều bình đẳng, tuân thủ luật chơi. Người nào vi phạm, người đó buộc phải thực hiện lại, hoặc bị loại khỏi cuộc chơi. Nói tóm lại trò chơi dân gian là những trò bày ra để vui chơi giải trí, được sáng tạo và lưu truyền trong dân gian. Nó được vận hành bởi những luật lệ, quy định cụ thể.
Qua đó, dân gian muốn gửi gắm thông điệp về những mong ước thiêng liêng của con người làm nông nghiệp, cũng như rèn luyện bản thân tăng khả năng thích nghi với cuộc sống. Nguồn gốc hình thành trò chơi dân gian Rất khó có thể nói rõ ràng về một trò chơi dân gian cụ thể có nguồn gốc từ đâu, từ bao giờ và ai đã tạo ra nó cũng giống như bất cứ một di sản văn hoá phi vật thể nào. Bởi trò chơi dân gian thuộc về quần chúng nhân dân chứ không phải riêng của một cá nhân nào đó. Trò chơi dân gian là một sản phẩm tinh thần của ông cha ta để lại và được xuất phát từ quá trình lao động, văn hóa, phong tục và được truyền tay, truyền miệng từ đời này sang đời khác.
Trò chơi dân gian gắn liền với sự tồn tại, phát triển của cộng đồng trong nhiều chặng đường phát triển khác nhau và cho đến nay chúng ta được kế thừa nó. Trò chơi dân gian được xem là một di sản văn hóa phi vật thể trong kho tàng văn hóa truyền thống của người dân Việt Nam. Trò chơi trong lễ hội cũng được có từ 9 thời xa xưa và khó để có thể xác định được chính xác khoảng thời gian mà trò chơi ra đời cụ thể. Nếu truy vấn một cách kĩ càng từ lịch sử ta cũng chỉ phần nào xác định được một cách tương đối thời điểm mà trò chơi dân gian trong lễ hội bắt đầu xuất hiện.
Trò chơi là phần tích hợp thêm nên đương nhiên sẽ phải xuất hiện sau sự ra đời của lễ hội. Những thư tịch cổ nhất ghi chép về những lễ hội của người Việt là vào thời nhà Lý tuy nhiên nếu lần theo những trang trí hoa văn trên trống đồng Đông Sơn, thì cách ngày nay hàng ngàn năm từ thời Hùng Vương đã có những sinh hoạt lễ hội. Trong cuốn “Cơ sở văn hóa Việt Nam”, nói về phần “hội” trong lễ hội – hay nói cách khác chính là các trò chơi dân gian, Giáo sư Trần Ngọc Thêm có đoạn viết: “Xét về nguồn gốc, phần lớn các trò chơi dân gian trong lễ hội đều xuất phát từ những ước vọng thiêng liêng của con người nông nghiệp. Xuất phát từ ước vọng cầu mưa là các tròtạo ra tiếng nổ mô phỏng tiếng sấm vào các hội mùa xuân để nhắc trời làm mưa như thi đốt pháo, đi thuyền đốt pháo, ném phá, đánh pháo đất… Xuất phát từ ước vọng cầu cạn là các trò thi thả diều vào các hội mùa hè mong gió lên, nắng lên để nước lụt mau rút xuống.
Xuất phát từ ước vọng phồn thực là các trò cướp cầu thả lỗ, đánh đáo, ném còn, nhún đu, bắt chạch trong chum… Xuất phát từ ước vọng luyện rèn sự nhanh nhẹn, tháo vát, khéo léo là các thi trò thổi cơm, thi luộc gà, thi dọn cỗ, thi bắt vịt, thi dệt vải, thi leo cầu ùm, thi bịt mắt bắt dê, đua cà kheo… Xuất phát từ ước vọng rèn luyện sức khỏe và khả năng chiến đấu là các trò đấu vật, kéo co, chọi gà, chọi trâu, chọi cá, chọi dế. Như vậy, trò chơi dân gian mang đậm dấu ấn lịch sử, văn hóa và chúng được ra đời nhằm mục đích nâng cao đời sống văn hóa và tinh thần của những người nông dân ở nước ta. Nguồn gốc của trò chơi dân gian là sự phản ánh của nó đối với bối cảnh địa lí – nhân văn trong truyền thống của các cộng đồng chủ nhân lưu giữ những trò chơi ấy. Hàng loạt trò chơi dân gian được ra đời từ thực tế sinh hoạt, lao động và chiến đấu trong quá trình sinh tồn của cư dân bản địa.
Từ việc chế biến cái ăn thông thường, dân gian đã sáng tạo nên nhiều trò chơi như: nhóm lửa bằng khoan tay và bùi nhùi, thi giã gạo, thi thổi cơm, giã giò, làm bánh, nấu cỗ,… Những trò này nhiều khi được kết hợp với nhau cùng với một số công cụ khác với các quy tắc khá phức tạp như cưỡi ngựa – thổi cơm, vừa chạy vừa thổi cơm, thổi cơm trên thuyền, ẵm em – nhóm lửa – thổi cơm – chăn cóc,… Một số kĩ thuật và kết quả sản xuất thông thường cũng được nâng lên thành trò chơi vui nhộn cuốn hút cả cộng đồng tham dự như: thi cấy, thi cày, thi gà ngon, thi lợn béo, thi dệt vải, thi đánh bắt cá,… Từ thực tiễn sống như đi săn, chiến đấu, thoát hiểm, rèn luyện sức mạnh đã được sáng tạo thành loạt các trò chơi có tính thượng võ và kĩ năng cao như đánh bệt, đánh roi – múa mộc, soi bia, vật, ném lao, bắn nỏ, cầu um, đua ngựa, đua thuyền, đua mảng, leo dây, leo cột,… Sự mô phỏng tự 10 nhiên cũng thường gặp ở nhiều trò. Những cánh diều bay lượn trên trời xanh, những con giống hình chim – cá – hươu – nai và muông thú cùng đèn trăng đèn sao là hình ảnh của vũ trụ nơi có con người cư ngụ. Thú chơi hoa, sinh vật cảnh, non bộ,… dường như cũng được bắt đầu bằng việc muốn đem hương vị thiên nhiên về ngay trong nhà. Ngay cả những cảm nhận về sự tranh đấu cũng được mượn từ thiên nhiên mà phỏng diễn thành trò chơi như chọi gà, chọi cá, chọi chim, chọi dế, chọi trâu,… Bên cạnh đó, nhiều trò chơi dân gian trong lễ hội chứa đựng yếu tố tín ngưỡng, tâm linh, được hình thành với vai trò là nghi thức liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới tín ngưỡng cũng như mục đích mở hội.
Dễ nhận ra hàng chục trò chơi gợi ý hình ảnh tượng trưng mặt trời với những cái tên như: vật cầu, vật cù, bốc phết, ném phết, húc cầu, vật quần, đả quần, hết phết, tung cầu, cướp phết,… Các trò chơi này có thể không chỉ liên quan đến tín ngưỡng về mặt trời mà còn tượng trưng cho niềm mong muốn trời đất hoà hợp được dân gian thể hiện dưới hình thức trò chơi nhưng đầy thiêng liêng. Trong tâm thức của cư dân nông nghiệp, động cơ và mục tiêu trong các trò chơi loại này nhằm đạt tới sự hoà hợp của các yếu tố tạo nên sự sống cho vạn vật, trong đó có con người.