chương I thì “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch”. Tàinguyên du lịch được chia làm hai nhóm cơ bản theo sơ đồ sau: Hình 1.Sơ đồ phân loại tài nguyên du lịch 1. Các loại hình du lịch Luan van 7 Các hoạt động du lịch rất phong phú và đa dạng. Tùy theo yêu cầu và mục đích khác nhau mà hoạt động đó được phân loại thành các loại hình khác nhau.
a) Phân loại tổng quát - Du lịch sinh thái, còn có nhiều tên gọi khác nhau: Du lịch thiên nhiên, du lịch dựa vào thiên nhiên, du lịch môi trường, du lịch xanh, du lịch thám hiểm, du lịch bản địa, du lịch có trách nhiệm, du lịch nhạy cảm, du lịch bền vững. b) Phân loại cụ thể các loại hình du lịch - Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ: du lịch quốc tế, nội địa. - Căn cứ vào nhu cầu đi du lịch của du khách: du lịch chữa bệnh, nghỉ ngơi, giải trí, thể thao, công vụ, tôn giáo, khám phá, thăm hỏi, quá cảnh,. - Căn cứ vào phương tiện giao thông: bằng xe đạp, tàu biển, tàu hỏa, hàng không, ô tô,.
- Căn cứ theo phương tiện lưu trú: du lịch ở khách sạn, du lịch ở Motel, du lịch nhà trọ, du lịch camping. - Căn cứ vào thời gian đi du lịch: du lịch dài ngày từ 2 tuần đến 5 tuần, ngắn ngày, cuối tuần,. - Căn cứ vào đặc điểm địa lý của địa điểm du lịch: du lịch miền biển,vùng núi, đô thị, đồng quê,. - Căn cứ vào hình thức tổ chức du lịch: du lịch theo đoàn, du lịch cá nhân,.
- Căn cứ vào thành phần của du khách: du khách thượng lưu, bình dân,. - Căn cứ vào phương thức kí kết hợp đồng đi du lịch: du lịch trọn gói, mua từng phần của tour du lịch,. Du lịch cộng đồng Luan van 8 1. Khái niệm cộng đồng Trước hết, quan điểm về cộng đồng đề cập đến các yếu tố con người với phạm vi địa lý, mối quan hệ và mục đích chung trong phát triển và bảo tồn cộng đồng đó.
Theo Keith và Ary, 1998 thì “Cộng đồng là một nhóm người, thườngsinh sống trên cùng khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về cùng một nhóm. Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân và có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị”. Khái niệm cộng đồng bao gồm các thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức chặt chẽ cho đến các tổ chức ít có cấu trúc chặt chẽ, là một nhóm xã hội có lúc khá phân tán, được liên kết bằng lợi ích chung trong một không gian tạm thời, dài hay ngắn như phong trào quần chúng, công chúng, khán giả, đám đông,. Bên cạnh đó, còn có một cách nhìn nhận khác, coi cộng đồng như một đặc thù chỉ có ở nền văn minh con người, ở đó con người hợp tác với nhau nhờ những lợi ích chung, thường được gọi chung là tính cộng đồng.
Cộng đồng tính là thuộc tính hay là quan hệ xã hội có những đặc trưng mà các nhà xã hội học đã cố gắng xác định và cụ thể hóa, chẳng hạn như tình cảm cộng đồng, tinh thần cộng đồng, ý thức cộng đồng,… Những nghiên cứu gần đây cho thấy, có một số yếu tố chính của cộng đồng là địa vực, yếu tố kinh tế hay nghề nghiệp và cuối cùng là yếu tố có tính văn hóa. - Địa vực: Trong rất nhiều định nghĩa về cộng đồng, yếu tố địa vực được nhắc đến như là yếu tố đầu tiên và quan trọng bậc nhất.Ranh giới được xác lập trong quá trình lịch sử là một cơ sở để ta phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác. Ranh giới hành chính là một cơ sở khác để ta phân biệt nhưng trong thực tiễn giá trị của nó thường không cao do những biến động về tổ chức hành chính Nhà nước và cả ý nghĩa thực của nó trong đời sống cộng đồng. Đường phân chia ranh giới thường lấy một số mốc của tự nhiên như sông, núi, đường Luan van 9 sá,… cũng có khi là các đường phân ranh vô hình được cộng đồng thỏa thuận và chấp hành trong thực tiễn.
Như vậy, ý thức về cương vực là một trong những ý thức sâu sắc và lâu bền của con người trong lịch sử, là hạt nhân tạo nên tâm thức chung của cộng đồng. - Yếu tố kinh tế (hay nghề nghiệp): yếu tố này có ý nghĩa quan trọng trong sự tồn tại của cộng đồng. Kinh tế không những đảm bảo về vật chất cho cuộc sống của mọi người trong cộng đồng mà còn là đòn bẩy cho sự phát triển xã hội.Chỉ có sự phát triển kinh tế thì mới có sự phát triển xã hội. Các hoạt động kinh tế đóng góp vào sự kết nối cộng đồng, tạo ra sức mạnh và sự thống nhất chung cho cộng đồng.
- Yếu tố văn hóa: Đây là một biểu thị có tính tổng hợp khi nhận biết các cộng đồng, trong đó đặc biệt chú ý đến các khía cạnh như truyền thống - lịch sử, tôn giáo - tín ngưỡng, hệ thống giá trị chuẩn mực, phong tục tập quán,… Trong thực tế có 3 đặc điểm cần phải lưu tâm đặc biệt, đó là khía cạnh tộc người, tôn giáo - tín ngưỡng, hệ giá trị và chuẩn mực. Như vậy, phát triển cộng đồng là một đặc tính của sự phát triển trong xã hội hiện đại, đồng thời là quá trình tăng trưởng kinh tế cộng đồng cùng với sự tiến bộ về mọi mặt của cộng đồng với các giá trị chân, thiện, mỹ. Du lịch cộng đồng Thuật ngữ DLCĐ xuất phát từ hình thức du lịch làng bản từ những năm 1970 và khách du lịch tham quan các làng bản, tìm hiểu về phong tục tập quán, cuộc sống hoang dã, lễ hội, cũng có thể là một vài khách muốn khám phá hệ sinh thái đa dạng, địa hình hiểm trở, nhiều núi cao vực sâu nhưng lại thưa thớt dân cư, các điều kiện sinh hoạt đi lại và hỗ trợ rất khó khăn, nhất là đối với khách tham quan. Những lúc như vậy, những khách này rất cần có sự trợ giúp như dẫn đường để tránh lạc, nơi ở qua đêm, ăn uống đã được người dân bản xứ tạo điều kiện giúp đỡ, cung cấp các dịch vụ; lúc đó, khách dulịch thường gọi Luan van 10 là chuyến du lịch có sự hỗ trợ của người bản xứ, đây là tiền đề cho phát triển loại hình DLCĐ.
“DLCĐ là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương (phong cảnh, văn hoá…). DLCĐ dựa trên sự tò mò, mong muốn của khách du lịch để tìm hiểu thêm về cuộc sống hàng ngày của người dân từ các nền văn hóa khác nhau.DLCĐ thường liên kết với người dân thành thị đến các vùng nông thôn để thưởng thức cuộc sống tại đó trong một khoảng thời gian nhất định”. Ngày nay, DLCĐ được chính phủ, tổ chức kinh tế, xã hội của các nước quan tâm nên đã trở thành lĩnh vực mới trong ngành công nghiệp du lịch. Bên cạnh đó, các tổ chức phi chính phủ tạo điều kiện giúp đỡ và tham gia vào lĩnh vực này nên từ đó các vấn đề xã hội, văn hóa, chính trị, kinh tế và sinh thái trong khuôn viên làng bản trở thành những tác nhân tham gia cung cấp dịch vụ cho du khách và thu hút được nhiều khách du lịch đến tham quan , người dân bản xứ cũng có thu nhập từ việc cung cấp dịch vụ và phục vụ khách tham quan nên loại hình DLDVCĐ ngày càng được phổ biến và có ý nghĩa không chỉ đối với khách du lịch, chính quyền sở tại mà với cả cộng đồng.
Một số tên gọi thường dùng khi nói đến DLCĐ: - Du lịch dựa vào cộng đồng (Community - based Tourism). - Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community - development in tourism). - Phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community - Based Ecotourism). - Phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng(Community - Participation in Tourism).
Luan van 11 Do quan niệm về DLCĐ tùy theo góc nhìn, quan điểm nghiên cứu màDLCĐ có những khái niệm khác nhau: Nhà nghiên cứu Nicole Hausle vàWollfgang Strasdas đưa ra khái niệm: “DLCĐ là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” (Nicole Hausler andWolfang Strasdas, Community Based Sustainable Tourism A Reader, 2000). Quan niệm trên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn họ quản lý. DLCĐ là “phương thức tổ chức du lịch đề cao về môi trường, VH- XH.DLCĐ do cộng đồng sở hữu và quản lý , vì cộng đồng và cho phép khách du lịch nâng cao nhận thức và học hỏi về cộng đồng, về cuộc sống đời thường của họ” (Rest: Respondsible Ecological Social Tours, Thailand, 1997) Từ việc nghiên cứu các khái niệm về DLCĐ, tiến sĩ Võ Quế đã rút ra khái niệm Phát triển DLCĐ trong cuốn sách của mình: “DLCĐ là phương thứcphát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn TNTN và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”.
Theo Dương Đình Hiển - Viện Nghiên cứu phát triển du lịch phân tích về DLCĐ: “Chúng ta phải hiểu ý nghĩa của DLCĐ ở cả hai khía cạnh: Thứ nhất là khai thác được các giá trị văn hoá bản địa. Thứ hai là tạo được công ăn việc làm, cải thiện thu nhập, nâng cao được đời sống của cộng đồng và có ý nghĩa lớn trong xoá đói giảm nghèo. Để thành công được điều này, chúng ta phải quan tâm đến lợi ích cộng đồng đầu tiên, từ đó phát huy giá trị của văn hoá bản địa để phục vụ du khách”. Các hình thức du lịch cộng đồng Dựa trên cơ sở tiêu chí sản phẩm DLCĐ, người ta phân thành các loại hình du lịch: du lịch văn hóa truyền thống, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp-nông thôn, du lịch làng bản và du lịch làng nghề truyền thống.