Thực Trạng Pháp Luật Về Xử Lý Cơ Sở Sản Xuất Gây Ô Nhiễm Môi Trường

Khóa luận phân tích thực trạng pháp luật xử lý cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường, đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả quản lý.

• Tác giả: Hứa Văn Hiệp
• Người hướng dẫn: Ths. Kim Oanh Na
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Luật Thương Mại
• Đề tài: Thực Trạng Pháp Luật Về Xử Lý Cơ Sở Sản Xuất Gây Ô Nhiễm Môi Trường
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH MÔI TRƯỜNG VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. Khái quát về tình hình môi trường và cơ sở pháp lý về bảo vệ môi trường
• 1.1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1.1. Khái niệm về môi trường
• 1.1.1.2. Khái niệm về ô nhiễm môi trường
• 1.1.1.3. Khái niệm bảo vệ môi trường
• 1.1.1.4. Khái niệm cơ sở sản xuất
• 1.1.2. Khái quát tình hình môi trường nước ta qua các thời kỳ
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ CƠ SỞ SẢN XUẤT, KINH DOANH, DỊCH VỤ GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về Pháp Luật Xử Lý Ô Nhiễm Môi Trường Từ Cơ Sở Sản Xuất

Pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường từ cơ sở sản xuất là một trong những vấn đề cấp bách hiện nay. Ô nhiễm môi trường không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn tác động tiêu cực đến hệ sinh thái. Các cơ sở sản xuất, nếu không tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường, có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Chính vì vậy, việc xây dựng và thực thi pháp luật là cần thiết để bảo vệ môi trường sống.

1.1. Khái niệm về ô nhiễm môi trường và cơ sở sản xuất

Ô nhiễm môi trường được hiểu là sự thay đổi các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn, gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và sinh vật. Cơ sở sản xuất là nơi tạo ra hàng hóa, có thể gây ô nhiễm nếu không được quản lý đúng cách.

1.2. Tình hình ô nhiễm môi trường tại Việt Nam

Tình hình ô nhiễm môi trường ở Việt Nam đang ở mức báo động. Các cơ sở sản xuất thải ra chất thải độc hại, làm ô nhiễm nguồn nước và không khí. Điều này đòi hỏi sự can thiệp kịp thời từ pháp luật.

II. Vấn đề và Thách thức trong Xử Lý Ô Nhiễm Môi Trường

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường, nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn. Các cơ sở sản xuất thường tìm cách lách luật, dẫn đến tình trạng ô nhiễm kéo dài. Thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt nguồn lực và ý thức của các doanh nghiệp trong việc bảo vệ môi trường.

2.1. Những khó khăn trong việc thực thi pháp luật

Việc thực thi pháp luật gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Nhiều cơ sở sản xuất không tuân thủ quy định, dẫn đến ô nhiễm nghiêm trọng.

2.2. Ý thức của doanh nghiệp về bảo vệ môi trường

Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ môi trường. Điều này cần được cải thiện thông qua các chương trình giáo dục và tuyên truyền.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Xử Lý Ô Nhiễm Môi Trường

Để xử lý ô nhiễm môi trường từ cơ sở sản xuất, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các biện pháp này bao gồm xử lý chất thải, cải thiện công nghệ sản xuất và tăng cường giám sát. Việc áp dụng các công nghệ xanh cũng là một giải pháp hiệu quả.

3.1. Các biện pháp xử lý chất thải

Xử lý chất thải là một trong những biện pháp quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm. Các cơ sở sản xuất cần áp dụng công nghệ xử lý hiện đại để đảm bảo chất thải được xử lý đúng cách.

3.2. Cải thiện công nghệ sản xuất

Cải thiện công nghệ sản xuất giúp giảm thiểu lượng chất thải phát sinh. Việc áp dụng công nghệ sạch và tiết kiệm năng lượng là cần thiết để bảo vệ môi trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường có thể mang lại kết quả tích cực. Các cơ sở sản xuất đã bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và thực hiện các biện pháp cần thiết.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng các cơ sở sản xuất tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường đã giảm thiểu đáng kể ô nhiễm. Điều này chứng tỏ rằng pháp luật có thể tạo ra sự thay đổi tích cực.

4.2. Các mô hình thành công trong xử lý ô nhiễm

Một số mô hình thành công trong xử lý ô nhiễm môi trường đã được áp dụng tại Việt Nam. Những mô hình này có thể được nhân rộng để cải thiện tình hình ô nhiễm.

V. Kết Luận và Tương Lai của Pháp Luật Xử Lý Ô Nhiễm Môi Trường

Pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường từ cơ sở sản xuất cần được hoàn thiện hơn nữa. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp để đảm bảo thực thi hiệu quả. Tương lai của pháp luật này sẽ phụ thuộc vào sự thay đổi trong nhận thức và hành động của toàn xã hội.

5.1. Đề xuất cải thiện pháp luật

Cần có những đề xuất cụ thể để cải thiện pháp luật về xử lý ô nhiễm môi trường. Điều này bao gồm việc tăng cường chế tài xử phạt và nâng cao ý thức của doanh nghiệp.

5.2. Tương lai của bảo vệ môi trường tại Việt Nam

Tương lai của bảo vệ môi trường tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Chỉ khi tất cả cùng chung tay, môi trường mới được bảo vệ bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại Việt Nam đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vượt bậc, nhưng đồng thời tạo ra áp lực nặng nề lên môi trường tự nhiên. Theo số liệu thống kê rà soát của cơ quan quản lý môi trường, cả nước ghi nhận 4.295 cơ sở gây ô nhiễm môi trường, trong đó Quyết định số 64/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã đưa vào danh sách xử lý triệt để 439 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, bao gồm 284 cơ sở sản xuất kinh doanh, 52 bãi rác, 84 bệnh viện, 15 kho thuốc bảo vệ thực vật, 3 khu tồn lưu hóa chất và 1 kho bom. Riêng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, mạng lưới sản xuất tập trung tới 68 khu công nghiệp và hơn 75.000 cơ sở công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp phát thải liên tục ra các dòng sông rạch.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự bất cập giữa các quy định pháp luật hiện hành và hiệu lực thực thi đối với các hành vi vi phạm môi trường của các cơ sở sản xuất kinh doanh. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích cơ sở lý luận về trách nhiệm pháp lý môi trường; đánh giá thực trạng hệ thống văn bản pháp lý từ Luật Bảo vệ môi trường năm 1993 đến Luật Bảo vệ môi trường năm 2005; khảo sát thực tế thi hành chế tài hành chính, hình sự, dân sự; và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp luật nhằm kiểm soát xả thải hiệu quả.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các trung tâm kinh tế trọng điểm như Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và vùng Đồng bằng sông Cửu Long (trọng tâm là Cần Thơ, Vĩnh Long), với mốc thời gian tập trung giai đoạn 2002–2008. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp luận cứ pháp lý nhằm kéo giảm tỷ lệ 70% doanh nghiệp vi phạm tiêu chuẩn vệ sinh môi trường tại địa phương, nâng cao tỷ lệ xử phạt và thu hồi bồi thường thiệt hại sinh thái, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Trách nhiệm pháp lý môi trường (Environmental Legal Liability Theory) và Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP) làm nền tảng cốt lõi. Mô hình cấu thành vi phạm pháp luật môi trường được xây dựng trên 4 yếu tố pháp lý cơ bản: khách thể (sự trong sạch của các thành phần môi trường và trật tự quản lý nhà nước), chủ thể (cơ sở sản xuất, tổ chức kinh tế hoặc cá nhân có năng lực trách nhiệm pháp lý), mặt khách quan (hành vi vi phạm quy chuẩn, hậu quả suy thoái môi trường và mối quan hệ nhân quả), và mặt chủ quan (lỗi cố ý hoặc vô ý của chủ nguồn thải).

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý chủ chốt theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2005:

• Môi trường: hệ thống các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo bao quanh con người, tác động trực tiếp đến đời sống sản xuất và sự tồn tại của sinh vật.
• Ô nhiễm môi trường: trạng thái các thành phần môi trường bị biến đổi không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường. Điều 92 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 xác định mức ô nhiễm nghiêm trọng khi hàm lượng hóa chất, kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn từ 3 lần trở lên hoặc chất ô nhiễm khác vượt từ 5 lần trở lên; mức ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng khi các chỉ số này vượt tương ứng từ 5 lần và 10 lần trở lên.
• Đánh giá tác động môi trường (ĐTM): công cụ phân tích, dự báo các tác động môi trường của dự án đầu tư cụ thể để đưa ra biện pháp giảm thiểu.
• Chế tài môi trường: hệ thống biện pháp cưỡng chế nhà nước áp dụng đối với chủ thể vi phạm, bao gồm xử phạt hành chính với mức trần 70 triệu đồng theo Nghị định số 81/2006/NĐ-CP hoặc 100 triệu đồng trong lĩnh vực tài nguyên nước theo Nghị định số 34/2005/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Điều 29 Hiến pháp năm 1992, Chỉ thị số 36/CT-TW, Nghị quyết số 41-NQ/TW, Bộ luật Hình sự năm 1999, Bộ luật Dân sự năm 2005, Nghị định số 80/2006/NĐ-CP, Nghị định số 182/2004/NĐ-CP) và các báo cáo thanh tra, quan trắc từ Cục Cảnh sát Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường các địa phương.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực tế bao gồm dữ liệu phân tích từ 26 cơ sở sản xuất công nghiệp tại thành phố Cần Thơ trong quý I năm 2007, hồ sơ xả thải của 108 bệnh viện tại Thành phố Hồ Chí Minh, 11 cơ sở công nghiệp ô nhiễm tiếng ồn, và dữ liệu khảo sát y tế trên 200.000 người lao động. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng địa lý, tập trung vào các nhóm ngành có nguy cơ phát thải độc hại cao như dệt nhuộm, sản xuất giấy, mạ điện, chế biến thủy hải sản và xử lý chất thải công nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích quy phạm pháp luật, so sánh đối chiếu văn bản pháp luật, thống kê định lượng và nghiên cứu tình huống điển hình. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm nhận diện chính xác khoảng cách giữa câu chữ quy định pháp lý và năng lực thực thi ngoài thực tiễn, từ đó lượng hóa mức độ thiệt hại kinh tế - xã hội. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong khung thời gian đào tạo từ năm 2004 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ cơ sở sản xuất vi phạm quy chuẩn xả thải diễn ra phổ biến và mang tính hệ thống trên diện rộng. Kết quả kiểm tra mẫu quan trắc môi trường trong quý I năm 2007 tại thành phố Cần Thơ chỉ ra gần 70% cơ sở sản xuất trong tổng số 26 đơn vị được thanh tra vi phạm nghiêm trọng tiêu chuẩn xả thải. Điển hình tại Khu công nghiệp Trà Nóc, nước thải công nghiệp chưa qua xử lý xả trực tiếp ra môi trường vượt tiêu chuẩn cho phép tới 92 lần. Trên bình diện quốc gia, trong gần 500 doanh nghiệp sản xuất giấy đang hoạt động, chỉ có khoảng 10% đơn vị đầu tư hệ thống xử lý chất thải đạt tiêu chuẩn quy định, trong khi 90% còn lại liên tục gây ô nhiễm nguồn nước và không khí.

Thứ hai, hạ tầng xử lý chất thải rắn và nước thải y tế, đô thị bị quá tải nghiêm trọng. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi ngày 108 bệnh viện và trung tâm y tế thải ra khoảng 17.000 m3 nước thải y tế, phần lớn chưa qua xử lý hoặc xử lý không đạt chuẩn với hàm lượng vi sinh vật vượt tiêu chuẩn từ 100 đến 1.000 lần. Toàn thành phố phát sinh 6.800 tấn rác thải rắn và 600.000 m3 nước thải mỗi ngày ra sông rạch, trong đó có 5.000 m3 nước thải công nghiệp độc hại xả thẳng xuống sông Sài Gòn. Tại tỉnh Vĩnh Long, 107 trạm y tế xã phường rơi vào tình trạng lò đốt rác hư hỏng, phải xử lý rác y tế nguy hại bằng hình thức đốt lộ thiên.

Thứ ba, mức độ suy thoái môi trường gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và năng suất lao động. Khảo sát dịch tễ trên 200.000 người lao động cho thấy 66,93% cảm thấy mệt mỏi và kiệt sức sau ca làm việc do môi trường ô nhiễm khói bụi và hóa chất. Khảo sát tại 11 cơ sở công nghiệp có tiếng ồn vượt tiêu chuẩn ghi nhận tỷ lệ công nhân mắc bệnh điếc nghề nghiệp lên tới 11%. Tại làng nghề sản xuất giấy Phong Khê (Bắc Ninh), 1.675 hộ dân phải sống trong môi trường độc hại do các lò đốt tiêu thụ 40.000 tấn than mỗi ngày, khiến 30% dân số mắc các bệnh da liễu, đường ruột và hô hấp, đồng thời làm 3 mẫu đất nông nghiệp bị hủy hoại hoàn toàn.

Thứ tư, tình trạng doanh nghiệp cố tình vi phạm, trốn tránh nghĩa vụ bảo vệ môi trường để tối đa hóa lợi nhuận. Vụ việc tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Sông Xanh (tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu) là minh chứng điển hình: thay vì xử lý cát nhiễm dầu từ sự cố chìm tàu Đức Trí, doanh nghiệp đã chôn lấp trái phép 50 m3 cát nhiễm dầu, 130 m3 rác thải nguy hại và hàng chục tấn bùn khoan trên diện tích gần 1.000 m2 trong khuôn viên nhà xưởng để cắt giảm chi phí vận hành.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh rõ sự mâu thuẫn giữa chi phí tuân thủ pháp luật và mức độ trừng phạt hành chính. Dữ liệu thực nghiệm có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng so sánh kinh tế: chi phí đầu tư và vận hành hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn TCVN 5945-1995 tiêu tốn từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng mỗi năm, trong khi mức phạt tiền vi phạm hành chính tối đa theo Nghị định số 81/2006/NĐ-CP chỉ là 70 triệu đồng. Sự chênh lệch quá lớn này dẫn đến hiện tượng các cơ sở sản xuất chấp nhận nộp phạt định kỳ để tiếp tục xả thải công khai.

Biểu đồ so sánh tỷ lệ vi phạm giữa các khu vực cũng thể hiện sự lúng túng của chính quyền cơ sở: việc di dời 1.261 cơ sở sản xuất ô nhiễm (chiếm 90% số lượng nhà máy trong khu dân cư) tại Thành phố Hồ Chí Minh sang các khu công nghiệp ngoại thành như Lê Minh Xuân hay Phạm Văn Cội giai đoạn 2002–2004 mới chỉ giải quyết được phần ngọn, bởi tình trạng ô nhiễm không khí cục bộ vẫn tăng từ 1,4 đến 2,4 lần so với năm 2005.

So chiếu với các chỉ số xếp hạng quốc tế của Mercer năm 2007 trên 215 thành phố, Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội xếp hạng lần lượt ở vị trí 150 và 157 về chất lượng sống, tụt 2 bậc do tác động xấu từ ô nhiễm không khí và chất lượng nguồn nước. Điều này khẳng định sự thiếu vắng các chế tài hình sự nghiêm khắc và cơ chế giám sát tự động liên tục đã làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại trong xử lý cơ sở sản xuất gây ô nhiễm, nghiên cứu đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Điều chỉnh tăng khung mức phạt tiền trong xử phạt vi phạm hành chính: Quốc hội và Chính phủ cần sửa đổi Nghị định số 81/2006/NĐ-CP, nâng mức phạt tiền tối đa từ 70 triệu đồng lên mức tương đương 5–10% tổng doanh thu hàng năm của cơ sở sản xuất hoặc gấp 3–5 lần chi phí xử lý chất thải thực tế. Cơ quan chủ trì: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Bộ Tư pháp; thời hạn hoàn thành trong giai đoạn 2009–2010 nhằm giảm 50% tỷ lệ vi phạm tái diễn.

2. Hoàn thiện quy định truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân: Bổ sung tội danh và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự, quy định rõ chế tài đình chỉ hoạt động vĩnh viễn và phạt tiền hàng tỷ đồng đối với hành vi cố ý xả chất thải nguy hại vượt tiêu chuẩn từ 5 lần trở lên. Cơ quan thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao; lộ trình áp dụng từ năm 2010.

3. Triển khai dứt điểm lộ trình di dời và đóng cửa các cơ sở ô nhiễm nghiêm trọng: Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cần thực hiện quyết liệt Quyết định số 64/2003/QĐ-TTg, hoàn thành xử lý 100% đối với 439 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng. Mục tiêu đến năm 2012: di dời toàn bộ 100% cơ sở sản xuất xen kẹt trong khu dân cư vào các khu công nghiệp tập trung có trạm xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn TCVN 5945-1995.

4. Thiết lập cơ chế bồi thường thiệt hại môi trường và đơn giản hóa thủ tục khởi kiện: Tòa án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do ô nhiễm môi trường, chuyển nghĩa vụ chứng minh không có lỗi cho chủ nguồn thải. Mục tiêu: giải quyết 100% các vụ việc khiếu nại bồi thường sức khỏe và đất canh tác cho người dân tại các điểm nóng ô nhiễm.

5. Tăng cường đầu tư ngân sách và lắp đặt hệ thống quan trắc tự động: Bố trí tối thiểu 1% tổng chi ngân sách nhà nước hàng năm cho sự nghiệp môi trường; hỗ trợ vay vốn ưu đãi giảm 30–50% lãi suất cho các doanh nghiệp đổi mới công nghệ sạch; bắt buộc 100% khu công nghiệp lắp đặt trạm quan trắc nước thải tự động truyền dữ liệu trực tiếp 24/7 về Sở Tài nguyên và Môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng thực thi pháp luật: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Cảnh sát Môi trường, Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường tại các địa phương có thể sử dụng các luận cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch thanh tra 75.000 cơ sở sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long và hoàn thiện các nghị định xử phạt vi phạm hành chính.

2. Doanh nghiệp sản xuất kinh doanh và Ban quản lý khu công nghiệp: Các nhà đầu tư hạ tầng khu công nghiệp, doanh nghiệp sản xuất giấy, dệt nhuộm, hóa chất có thể tham khảo để rà soát quy trình lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), vận hành hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn TCVN 5945-1995 nhằm phòng tránh các rủi ro pháp lý và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Luật: Các cơ sở đào tạo chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Môi trường và Quản lý Tài nguyên Môi trường sử dụng làm tài liệu giảng dạy, phân tích mô hình 4 yếu tố trách nhiệm pháp lý và phương pháp xử lý dữ liệu vi phạm thực tế giai đoạn 2004–2008.

4. Tổ chức xã hội, văn phòng luật sư và cộng đồng dân cư: Các luật sư và tổ chức bảo vệ quyền lợi cộng đồng có thể khai thác khung pháp lý để hỗ trợ pháp lý cho hơn 1.675 hộ dân tại các vùng bị ảnh hưởng ô nhiễm trong việc lập hồ sơ khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại về sức khỏe và sinh kế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn nào dùng để phân loại mức độ ô nhiễm môi trường theo quy định pháp luật? Theo Điều 92 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, cơ sở bị coi là ô nhiễm môi trường khi hàm lượng chất gây ô nhiễm vượt quy chuẩn. Tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng xảy ra khi hàm lượng kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn từ 3 lần trở lên hoặc chất ô nhiễm khác vượt từ 5 lần trở lên. Mức đặc biệt nghiêm trọng được xác định khi các chỉ số này vượt lần lượt từ 5 lần và 10 lần trở lên.

2. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi xả nước thải công nghiệp vượt chuẩn là bao nhiêu? Nghị định số 81/2006/NĐ-CP quy định mức phạt phụ thuộc vào lưu lượng và hệ số vượt chuẩn. Đối với lưu lượng từ 5.000 m3/ngày trở lên, xả nước thải vượt tiêu chuẩn trên 10 lần bị phạt tiền 34 triệu đồng; nếu chứa chất nguy hại vượt trên 5 lần thì phạt tới 50 triệu đồng; vi phạm chứa chất phóng xạ vượt mức có thể bị phạt tối đa 60 triệu đồng.

3. Vì sao mức xử phạt vi phạm hành chính thời kỳ này chưa đủ sức răn đe doanh nghiệp? Mức phạt tiền tối đa 70 triệu đồng theo Nghị định số 81/2006/NĐ-CP là quá thấp so với chi phí xây dựng hệ thống xử lý nước thải hàng tỷ đồng. Doanh nghiệp chấp nhận đóng phạt nhiều lần để duy trì sản xuất vì lợi nhuận thu được lớn hơn rất nhiều so với số tiền phạt, dẫn đến các sai phạm nghiêm trọng như trường hợp Công ty Sông Xanh chôn lấp 50 m3 cát nhiễm dầu.

4. Cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường phải chịu những hình thức trách nhiệm pháp lý nào? Chủ nguồn thải vi phạm phải chịu 4 hình thức trách nhiệm pháp lý đồng thời: trách nhiệm hành chính (phạt tiền, tước giấy phép môi trường), trách nhiệm hình sự (theo Bộ luật Hình sự năm 1999), trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự năm 2005, và trách nhiệm khắc phục tình trạng ô nhiễm, phục hồi môi trường nguyên trạng.

5. Hiệu quả thực tế của việc di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi nội đô như thế nào? Việc di dời 1.261 cơ sở sản xuất tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2002–2004 ra Khu công nghiệp Lê Minh Xuân và Phạm Văn Cội đã giúp giảm tải nguy cơ ngộ độc không khí trong khu dân cư. Tuy nhiên, nếu tại địa điểm mới các nhà máy vẫn không vận hành trạm xử lý nước thải đạt chuẩn thì ô nhiễm chỉ chuyển dịch từ vùng nội thành sang ngoại thành.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 4 yếu tố cấu thành trách nhiệm pháp lý môi trường và các nguyên tắc bảo vệ môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2005.
• Đánh giá thực trạng xả thải nghiêm trọng với 70% cơ sở sản xuất tại Cần Thơ vi phạm và KCN Trà Nóc xả nước thải vượt chuẩn 92 lần, chỉ rõ bất cập của mức trần xử phạt hành chính 70 triệu đồng.
• Phân tích đa chiều các vụ việc điển hình như chôn lấp 50 m3 rác nguy hại tại Công ty Sông Xanh và tình trạng ô nhiễm lò than tại làng nghề Phong Khê khiến 30% dân số mắc bệnh.
• Lượng hóa tác động tiêu cực của ô nhiễm công nghiệp đến sức khỏe cộng đồng, thể hiện qua 66,93% trong tổng số 200.000 lao động bị suy giảm sức khỏe sau ca làm việc.
• Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ về nâng mức phạt tiền, hình sự hóa hành vi của pháp nhân, cưỡng chế di dời 439 cơ sở ô nhiễm nghiêm trọng và lắp đặt quan trắc tự động.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp bức tranh toàn cảnh và luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, phục vụ đắc lực cho công tác lập pháp và hoàn thiện chính sách kiểm soát ô nhiễm công nghiệp tại Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung đánh giá hiệu quả thực thi các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) mới và cơ chế vận hành quỹ bảo vệ môi trường giai đoạn 2010–2015.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý hãy khai thác toàn văn tài liệu luận văn thạc sĩ này để áp dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu, giảng dạy và thực thi pháp luật môi trường ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quá về tình hình môi trường và cơ sở pháp lý về bảo vệ môi trường 1. Một số khái niệm: 1.1 Khái niệm về môi trường: Mỗi cơ thể sống dù là cá nhân con người hay bất kỳ một sinh vật nào tồn tại trên trái đất ở trong mọi trạng thái điều bị bao quanh và bị chi phối bởi môi trường. Thuật ngữ môi trường có nguồn gốc từ tiếng pháp “environner” có nghĩa là bao quanh hay chu trình khép kín, thuật ngữ này cũng được các quốc gia sử dụng khá phổ biến trong những năm đầu thập niên 60 thế kỷ XX cụ thể như: “umwell” (German - Đức); “Mileu” (Dutch - Hà Lan); “Medio ambiente” (Spanish - Tây Ban Nha). Môi trường là một phạm trù rất rộng, có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, cụ thể như sau: “Môi trường” là toàn bộ nói chung những điều kiện tự nhiên và xã hội, trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển trong mối quan hệ con người hay 1 sinh vật ấy “Môi trường là một nơi chốn trong số các nơi chốn, nhưng có thể là một nơi chốn 2 đáng chú ý, thể hiện các màu sắc xã hội của một thời kỳ hay một xã hội “Môi trường” được hiểu là toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra xung quanh mình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác các tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thoả 3 mãn các nhu cầu của con người.

Ngoài ra còn có một số định nghĩa khác về môi trường ở phạm vi rộng hơn như: môi trường sinh vật, môi trường sinh học, môi truờng gia đình, môi trường xã hội, môi trường sống, môi truờng lao động .Nói chung các quốc gia có xây dựng khái niệm pháp lý về môi trường trên cơ sở những yếu tố, hoàn cảnh và tự nhiên bao quanh con người. Ở Việt Nam khái niệm pháp lý về môi trường được ấn định trong đạo luật về môi trường, và tính đến thời điểm này thì có đến hai khí niệm được quy định trong luật bảo vệ môi trường 1993 và 2005 như sau: Tại đoạn 1 điều 1 luật bảo vệ môi trường 1993 “môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và tự nhiên”. Còn khái niệm môi trường được quy định trong luật bảo vệ môi trường 2005 thì ở khoản 1 điều 3 đã định nghĩa như sau “môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật”.2 Khái niệm về ô nhiễm môi trường: Ô nhiễm môi trường là một khái niệm được nhiều ngành khoa học định nghĩa. Dưới góc độ sinh học khái niệm này chỉ tình trạng môi trường trong đó nhữnh chỉ số hoá học, lý học của nó bị thay đổi theo chiều hướng xấu đi.

Dưới góc độ kinh tế học ô nhiễm môi trường là sự thay đổi không có lợi cho môi trường sống về các tính chất vật lý, hoá học, sinh học, mà qua đó có thể gây tác 1 từ điển tiếng việt nhà xuất bản Đà Nẵng trang 618 2 trong quyển môi trường và tài nguyên Việt Nam NXB Khoa hoc và kinh tế Hà Nội,1994 3 tuyên ngôn 1981 của Unesco Trang 3 GVHD: Ths.Kim OanhNa SVTH: Hứa văn Hiệp Đề tài luận văn: Thực trạng pháp luật về xử lý cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường. hại tức thời hoặc lâu dài đến sức khoẻ con người, các loài động thực vật và cá điều kiện đời sống khác. Dưới góc độ pháp lý “ ô nhiễm môi trường là sự thay đổi các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng 4 đến con người, sinh vật ” Có thể thấy điểm chung nhất giữa các định nghĩa nêu trên về môi trường điều có đề cập đến sự biến đổi của các thành phần môi trường theo chiều hướng xấu gây bất lợi cho con người và sinh vật. Sự biến đổi của các thành phần môi trường có thể bắc nguồn từ nhiều nguyên nhân chủ yếu là các chất gây ô nhiễm.

Các chất gây ô nhiễm được các nhà môi trường học định nghĩa là chất hoặc yếu tố vật lý khi xuất hiện trong môi trường làm cho môi trường bị ô nhiễm thông thường các chất gây ô nhiễm là các chất thải tuy nhiên chúng còn có thể xuất hiện dưới dạng nguyên liệu, thành phẩm, phế phẩm, chế phẩm.và được phân thành các loại sau đây: Chất gây ô nhiễm tích luỹ chất dẻo, chất phóng xạ và chất ô nhiễm không tích luỹ (tiếng ồn). Chất gây ô nhiễm trong phạm vi địa phương (tiếng ồn), trong phạm vi vùng (mưa axít) và trên phạm vi toàn cầu là (chất CEC). Chất gây ô nhiễm từ nguồn có thể xác định ( chất thải từ các cơ sở sản xuất, kinh doanh) và chất gây ô nhiễm không xác định được nguồn ( hoá chất dùng trong nông nghiệp). Chất gây ô nhiễm do phát thải liên tục ( chát thải từ các cơ sở sản xuất, kinh doanh) và chất thải do phát thải không liên tục ( tràn dầu do sự cố tràn dầu).

Môi trường có thể bị ô nhiễm với nhiều mức độ khác nhau như ô nhiễm, ô nhiễm nghiêm trọng, và ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng. Mức đô ô nhiễm đối với các thành phần cụ thể thường được xác định dựa vào mức vượt tiêu chuẩn chất lượng môi trường của các chất gây ô nhiễm có trong thành phần môi trường. Theo pháp luật hiện hành thì tại điều 92 Luật Bảo Vệ Môi Trường 2005 quy định rằng: “ Môi trường bị ô nhiễm trong trường hợp hàm lượng một hoặc nhiều chất gây ô nhiễm vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường. Môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng khi hàm lượng của một hoặc nhiều hoá chất, kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 3 lần trở lên hoặc hàm lượng của một hoặc nhiều chất gây ô nhiễm khác vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 5 lần trở lên.

Môi trường bị ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng khi hàm lượng của một hoặc nhiều hoá chất, kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 5 lần trở lên hoặc hàm lượng của một hoặc nhiều chất gây ô nhiễm khác vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 10 lần trở lên”.3 Khái niệm bảo vệ môi trường: Bảo vệ môi trường tại sao chúng ta lại phải bảo vệ môi trường? Vậy môi trường là gì? Như chúng ta đã biết môi trường là như thế nào được nêu phần khái niệm phía trên thì môi trường cực kỳ quan trọng đối với cuộc sống của chúng ta, chúng ta sống phụ thuộc vào môi trường, môi trường trong sạch thì con người chúng ta thoải mái dễ chiu…và ngược lại môi trường bị ô nhiễm thì hậu quả của nó cực kỳ tệ hại khói, bụi, nước thải của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ là những vũ khí giết người thầm lặng, nó có thể làm cho con người mất nhiều thứ bệnh như ung thư, lao phổi, phế quản,…vì vậy đòi hỏi mọi cá nhân, mỗi gia đình, và toàn xã hội và đặc biệt là vai trò của nhà nước phải tăng cường hơn nữa trong quá trình bảo vệ môi trường sống của chúng ta ngày càng tốt hơn, bảo vệ môi trường không phải là của riêng ai mà là của tất cả mọi người, của gia đình, của xã hội và của quốc gia cũng như của toàn thế giới chính vì thế mới có ngày môi trường thế giới là ngày 5 tháng 6 hàng năm còn ở 4 khoản 6 điều 3 luật bảo vệ môi trường 2005 Trang 4 GVHD: Ths.Kim OanhNa SVTH: Hứa văn Hiệp Đề tài luận văn: Thực trạng pháp luật về xử lý cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường. Việt Nam chúng ta thì có rất nhiều những ngày bảo vệ môi trường như tuần lễ xanh- sạch- đẹp, tuần lễ vệ sinh môi trường và nhiều chương trình bảo vệ môi trường khác như chương trình nước sạch nông thôn và đặc biệt là nghị quyết 64 về xử lý các cơ sơ sản xuất gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và chỉ thị số 36/CT – TW ngày 25 tháng 6 năm 1998 của Bộ Chính Trị cũng nhấn mạnh bảo vệ môi trường là một vấn đề sống còn của đất nước, cả nhân loại là nhiệm vụ có tính xã hội sâu sắc, gắn liền với cuộc đấu tranh xóa đói giảm nghèo ở mỗi nước, với cuộc đấu tranh vì hòa bình và tiến bộ xã hội trên phạm vi toàn thế giới, những vấn đề những biện pháp trong việc bảo vệ môi trường. Bảo vệ môi trường là sự nghiệp của toàn dân, toàn xã hội, bảo vệ môi trường không phải một ngày một bửa mà phải thường xuyên, liên tục có như thế thì môi trường chúng ta mới ổn định và muốn phát triển bền vững thì phải bảo vệ môi trường. Vậy bảo vệ môi trường phải làm như thế nào nó đã được nêu trong luật bảo vệ môi trường 2005 tại khoản 3 điều 3 như sau: “ Bảo vệ môi trường là hoạt động bảo vệ cho môi trường trong lành, sạch đẹp, phòng ngừa hạn chế, tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường, khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi cải thiện môi trường, khai thác sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học”.4 Khái niệm cơ sở sản xuất: Cơ sở sản xuất là gì thì chưa có một ai định nghĩa được, cơ sở sản xuất có thể được hiểu là nơi sản xuất ra hàng hoá để bán, và phải trãi qua nhiều giai đoạn, và nó có một chu trình khép kín như cơ sở sản xuất nước mắm, cơ sở sản xuất nước tương, cơ sở sản xuất thức ăn gia súc…Và các cơ sở sản xuất này chủ yếu sản xuất ra sản phẩm để bán.

Ngoài ra còn có thể hiểu là “sản xuất là để tạo ra của cải vật chất, nói chung sản xuất lương thực, sản xuất vật phẩm tiêu dùng, hoạt động sản xuất tạo ra vật phẩm cho xã hội bằng cách dùng tư liệu lao động tác 5 động vào đối tượng như sản xuất công nghiệp, sản xuất nông nghiệp ”. Cơ sở sản xuất là một phạm trù rất rộng, đối với cá nhân qui mô nhỏ như sản xuất bánh tráng, bánh in, bánh phòng, sản xuất nem.