Thực Hiện Pháp Luật Về An Ninh Mạng Ở Việt Nam: Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Tìm hiểu về thực thi pháp luật an ninh mạng tại Việt Nam. Bài viết phân tích chi tiết, cập nhật thông tin mới nhất về luật an ninh mạng.

• Tác giả: Bùi Thị Long
• Người hướng dẫn: Trịnh Đức Thảo
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Thực Hiện Pháp Luật Về An Ninh Mạng Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Khái quát kết quả nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm, nội dung điều chỉnh pháp luật về an ninh mạng
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về an ninh mạng
• 2.3. Hình thức và điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng
• 2.4. Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam
• 4. Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ AN NINH MẠNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam
• 4.2. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá khung pháp lý an ninh mạng cốt lõi tại Việt Nam

An ninh mạng tại Việt Nam được điều chỉnh bởi một hệ thống văn bản pháp luật chặt chẽ, đóng vai trò là nền tảng cho mọi hoạt động bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng. Hệ thống này không chỉ định hình hành lang pháp lý cho các cá nhân, tổ chức mà còn là công cụ sắc bén để Nhà nước thực thi quyền quản lý. Việc hiểu rõ các quy định này là bước đầu tiên để đảm bảo tuân thủ pháp luật và xây dựng một môi trường số an toàn. Trọng tâm của khung pháp lý an ninh mạng là Luật An ninh mạng 2018, văn bản có hiệu lực từ ngày 01/01/2019, đã tạo ra một bước ngoặt trong công tác bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội trên không gian mạng. Luật này quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm, trách nhiệm của các bên liên quan và các biện pháp bảo vệ hệ thống thông tin quan trọng. Để cụ thể hóa các điều khoản của Luật, Chính phủ đã ban hành các nghị định hướng dẫn chi tiết, giúp việc áp dụng pháp luật trở nên thống nhất và hiệu quả hơn. Các văn bản này cùng nhau tạo thành một lá chắn pháp lý vững chắc, đối phó với các nguy cơ ngày càng tinh vi từ tội phạm mạng và các thế lực thù địch. Quá trình thực thi pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam là một hoạt động có mục đích, nhằm hiện thực hóa các quy định thành hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể. Như trong luận án của Bùi Thị Long (2022) đã khẳng định, mục tiêu cuối cùng là “bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng”. Do đó, việc nắm vững các quy định này không chỉ là trách nhiệm mà còn là quyền lợi của mọi công dân và doanh nghiệp.

1.1. Luật An ninh mạng 2018 Nền tảng pháp lý chủ chốt

Luật An ninh mạng 2018 là văn bản pháp lý cao nhất, quy định toàn diện về hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng. Luật định nghĩa rõ “An ninh mạng là sự bảo đảm hoạt động trên không gian mạng không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân”. Văn bản này xác định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, từ tuyên truyền chống Nhà nước, tổ chức tấn công mạng, khủng bố mạng, đến gián điệp mạng và lừa đảo trực tuyến. Một trong những nội dung quan trọng là quy định về bảo vệ hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, yêu cầu các hệ thống này phải được thẩm định, đánh giá, kiểm tra và giám sát an ninh mạng một cách nghiêm ngặt. Luật cũng quy định rõ trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ trên không gian mạng, bao gồm việc xác thực thông tin người dùng, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm và cung cấp dữ liệu cho cơ quan chức năng khi có yêu cầu. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan chuyên trách như Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) triển khai các biện pháp nghiệp vụ, góp phần duy trì một không gian mạng lành mạnh và an toàn.

1.2. Nghị định 53 2022 NĐ CP và Nghị định 13 2023 NĐ CP

Để hướng dẫn chi tiết Luật An ninh mạng, Chính phủ đã ban hành hai văn bản quan trọng. Nghị định 53/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng, làm rõ các trình tự, thủ tục triển khai các biện pháp bảo vệ an ninh mạng. Cụ thể, Nghị định này quy định về việc lưu trữ dữ liệu và đặt chi nhánh hoặc văn phòng đại diện tại Việt Nam đối với các doanh nghiệp trong và ngoài nước cung cấp dịch vụ trên mạng viễn thông, mạng Internet. Đây là một quy định then chốt nhằm tăng cường khả năng quản lý của Nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi cho công tác điều tra, xử lý vi phạm. Trong khi đó, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân là một bước tiến lớn, lần đầu tiên tạo ra một khung pháp lý riêng biệt và toàn diện cho vấn đề này. Nghị định quy định rõ quyền của chủ thể dữ liệu, nghĩa vụ của bên kiểm soát và xử lý dữ liệu, cũng như các biện pháp xử lý vi phạm. Sự ra đời của hai nghị định này đã hoàn thiện thêm khung pháp lý an ninh mạng, đảm bảo tính thực thi và hiệu quả của Luật An ninh mạng trong thực tiễn.

II. Top thách thức lớn trong thực thi pháp luật an ninh mạng

Mặc dù khung pháp lý đã tương đối hoàn thiện, quá trình thực thi pháp luật về an ninh mạng tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Sự phát triển bùng nổ của công nghệ và đặc tính không biên giới của không gian mạng khiến cho các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi và khó kiểm soát. Luận án của Bùi Thị Long (2022) chỉ ra rằng “tình hình ANM ở Việt Nam ngày càng có chiều hướng diễn biến phức tạp”, và “thực tiễn THPL về ANM còn nhiều bất cập, hạn chế”. Một trong những thách thức lớn nhất là sự gia tăng không ngừng của tội phạm công nghệ cao. Các hình thức lừa đảo trực tuyến, tấn công mã độc tống tiền (ransomware), đánh cắp thông tin tài khoản ngân hàng diễn ra hàng ngày, gây thiệt hại lớn về kinh tế và gây bất an trong xã hội. Bên cạnh đó, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân vẫn là một bài toán khó khi nhận thức của cả người dùng và doanh nghiệp còn hạn chế. Nhiều tổ chức chưa đầu tư đúng mức cho các giải pháp bảo mật cho doanh nghiệp, dẫn đến các vụ rò rỉ dữ liệu quy mô lớn. Thêm vào đó, việc truy vết và xử phạt vi phạm an ninh mạng gặp nhiều khó khăn do tội phạm thường sử dụng các công nghệ ẩn danh, đặt máy chủ ở nước ngoài. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan trong nước và tăng cường hợp tác quốc tế về an ninh mạng.

2.1. Sự leo thang của tội phạm công nghệ cao và tấn công mạng

Tội phạm công nghệ cao đang trở thành mối đe dọa thường trực đối với an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Theo thống kê từ Trung tâm giám sát an toàn không gian mạng quốc gia (NCSC), số lượng các cuộc tấn công mạng vào các hệ thống tại Việt Nam có xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp. Các hình thức tấn công phổ biến bao gồm tấn công từ chối dịch vụ (DDoS), tấn công lừa đảo (phishing) để chiếm đoạt thông tin đăng nhập, và phát tán mã độc. Đặc biệt, các chiến dịch lừa đảo trực tuyến được tổ chức chuyên nghiệp, có kịch bản tinh vi, nhắm vào tâm lý của người dùng như giả mạo cơ quan công an, thông báo trúng thưởng, hoặc kêu gọi đầu tư tài chính lợi nhuận cao. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm xói mòn niềm tin vào các giao dịch trên không gian mạng. Việc đấu tranh với loại tội phạm này đòi hỏi lực lượng chức năng phải liên tục cập nhật công nghệ, nâng cao năng lực điều tra số và phối hợp hiệu quả trong việc thu thập chứng cứ điện tử.

2.2. Hạn chế trong việc nâng cao nhận thức người dùng

Một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn đến các vụ vi phạm an ninh mạng là do nhận thức của người dùng còn hạn chế. Luận án của Bùi Thị Long (2022) nhận định rằng: “Một số chủ thể nhận thức về THPL về ANM chưa đồng đều, thậm chí còn có thái độ coi nhẹ, thờ ơ”. Nhiều người dân và cả nhân viên trong các tổ chức, doanh nghiệp chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về an toàn thông tin. Họ dễ dàng trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo, vô tình nhấp vào các liên kết độc hại hoặc sử dụng mật khẩu yếu, dễ đoán cho nhiều tài khoản. Việc nâng cao nhận thức người dùng là một giải pháp nền tảng nhưng lại đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư lâu dài. Các chương trình tuyên truyền, giáo dục cần được triển khai rộng khắp, từ trường học đến công sở, thông qua nhiều kênh truyền thông khác nhau. Khi mỗi cá nhân trở thành một “pháo đài” tự bảo vệ, gánh nặng cho các cơ quan thực thi pháp luật sẽ giảm bớt và hiệu quả phòng chống tội phạm mạng sẽ được nâng cao rõ rệt.

III. Phương pháp thực thi pháp luật an ninh mạng của Việt Nam

Để đối phó với các thách thức trên không gian mạng, Việt Nam đã và đang triển khai đồng bộ nhiều phương pháp thực thi pháp luật, kết hợp giữa phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm minh. Hoạt động này được thực hiện bởi các cơ quan chuyên trách, trong đó nòng cốt là lực lượng Công an nhân dân. Trọng tâm của công tác thực thi là đảm bảo tuân thủ pháp luật của mọi cá nhân, tổ chức khi tham gia hoạt động trên không gian mạng. Các cơ quan chức năng, đặc biệt là Cục A05, đã chủ động nắm bắt tình hình, phân tích các phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm công nghệ cao để kịp thời cảnh báo cho người dân và doanh nghiệp. Hoạt động giám sát an ninh mạng được tăng cường thông qua vai trò của Trung tâm giám sát an toàn không gian mạng quốc gia (NCSC), giúp phát hiện sớm các nguy cơ, lỗ hổng bảo mật và điều phối ứng cứu sự cố kịp thời. Việc xử phạt vi phạm an ninh mạng được thực hiện dựa trên các quy định của pháp luật hành chính và hình sự, đảm bảo tính răn đe. Quá trình này không chỉ nhằm trừng phạt hành vi vi phạm mà còn góp phần giáo dục, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng, hướng tới xây dựng một không gian mạng trật tự và an toàn.

3.1. Vai trò của Cục A05 trong phòng chống tội phạm mạng

Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), thuộc Bộ Công an, là lực lượng chuyên trách, giữ vai trò chủ công trong cuộc chiến chống tội phạm mạng. A05 có chức năng tham mưu cho Đảng, Nhà nước về các chủ trương, chính sách an ninh mạng, đồng thời trực tiếp tổ chức công tác phòng ngừa, phát hiện, điều tra, xử lý các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia và tội phạm công nghệ cao. Lực lượng này đã triệt phá thành công nhiều đường dây tội phạm quy mô lớn, hoạt động trong các lĩnh vực như cờ bạc trực tuyến, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, sản xuất và mua bán dữ liệu cá nhân trái phép. Bên cạnh công tác đấu tranh, A05 còn đẩy mạnh tuyên truyền, cảnh báo về các thủ đoạn lừa đảo mới trên các phương tiện thông tin đại chúng, giúp người dân nâng cao cảnh giác. Sự hoạt động hiệu quả của Cục A05 là minh chứng rõ nét cho quyết tâm của Việt Nam trong việc trấn áp tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trên không gian mạng.

3.2. Quy trình xử phạt vi phạm an ninh mạng hiện hành

Quy trình xử phạt vi phạm an ninh mạng được quy định chặt chẽ, tùy thuộc vào tính chất và mức độ của hành vi. Đối với các vi phạm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, các cá nhân, tổ chức sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP và các văn bản liên quan. Các hình thức xử phạt bao gồm phạt tiền, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật hoặc vi phạm pháp luật. Đối với các hành vi có dấu hiệu tội phạm như tấn công mạng nhằm phá hoại hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, gián điệp mạng, hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản với số tiền lớn, cơ quan điều tra sẽ khởi tố vụ án hình sự và xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự. Quy trình này đảm bảo mọi hành vi vi phạm đều được xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng tội, góp phần củng cố kỷ cương pháp luật trên không gian mạng.

IV. Hướng dẫn giải pháp tuân thủ bảo mật cho doanh nghiệp

Trong bối cảnh hiện nay, việc tuân thủ pháp luật và triển khai các giải pháp bảo mật không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp. Luật An ninh mạng 2018 và các văn bản hướng dẫn đã quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, đặc biệt là các nhà cung cấp dịch vụ và các đơn vị quản lý, vận hành hệ thống thông tin. Việc chủ động xây dựng một chiến lược an toàn thông tin toàn diện không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý mà còn bảo vệ tài sản, dữ liệu và uy tín thương hiệu. Một chiến lược hiệu quả bắt đầu từ việc quản lý rủi ro an ninh mạng, tức là nhận diện, đánh giá và xác định các biện pháp kiểm soát các mối đe dọa tiềm tàng. Doanh nghiệp cần xây dựng các chính sách an ninh mạng nội bộ rõ ràng, áp dụng cho toàn bộ nhân viên. Đồng thời, đầu tư vào các giải pháp bảo mật cho doanh nghiệp như tường lửa, hệ thống phát hiện và ngăn chặn xâm nhập (IDS/IPS), phần mềm chống mã độc, và mã hóa dữ liệu là cực kỳ cần thiết. Việc tuân thủ nghiêm túc không chỉ thể hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp mà còn là yếu tố cạnh tranh quan trọng trong nền kinh tế số.

4.1. Trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ trên không gian mạng

Trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ (ISP, nhà mạng viễn thông, nền tảng mạng xã hội,...) được quy định rất cụ thể trong Luật An ninh mạng. Họ có nghĩa vụ xác thực thông tin khi người dùng đăng ký tài khoản số; bảo mật thông tin, tài khoản của người dùng. Quan trọng hơn, họ phải ngăn chặn việc chia sẻ và xóa bỏ thông tin có nội dung vi phạm pháp luật trong thời gian quy định khi có yêu cầu từ lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng. Ngoài ra, các doanh nghiệp này phải phối hợp, tạo điều kiện cho cơ quan chức năng trong hoạt động điều tra, xử lý tội phạm công nghệ cao. Đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ xuyên biên giới, Nghị định 53/2022/NĐ-CP yêu cầu phải lưu trữ một số loại dữ liệu của người dùng Việt Nam tại Việt Nam. Việc thực hiện đầy đủ các trách nhiệm này là yếu tố cốt lõi để xây dựng một môi trường mạng lành mạnh và có kiểm soát.

4.2. Xây dựng chính sách và quản lý rủi ro an ninh mạng

Hiệu quả của công tác bảo mật phụ thuộc lớn vào việc xây dựng chính sách an ninh mạng và quy trình quản lý rủi ro an ninh mạng bài bản. Chính sách này cần bao gồm các quy định về sử dụng tài sản công nghệ thông tin, quản lý mật khẩu, phân quyền truy cập, và quy trình ứng phó khi xảy ra sự cố. Quản lý rủi ro là một quá trình liên tục, bao gồm các bước: xác định các tài sản thông tin quan trọng, nhận diện các mối đe dọa và lỗ hổng, phân tích tác động và khả năng xảy ra, từ đó lựa chọn các biện pháp kiểm soát phù hợp (chấp nhận, giảm thiểu, chuyển giao hoặc né tránh rủi ro). Việc thường xuyên tổ chức đào tạo, nâng cao nhận thức người dùng trong nội bộ doanh nghiệp về các chính sách này cũng là một phần không thể thiếu. Một hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa thay vì bị động khắc phục hậu quả.

V. Tương lai an ninh mạng Việt Nam và hợp tác quốc tế

Tương lai của an ninh mạng Việt Nam gắn liền với xu thế phát triển của công nghệ toàn cầu và bối cảnh địa chính trị phức tạp. Các mối đe dọa sẽ ngày càng tinh vi hơn với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và các công nghệ đột phá khác. Do đó, chính sách an ninh mạng của Việt Nam cần liên tục được cập nhật để thích ứng với tình hình mới. Định hướng trong tương lai là xây dựng một không gian mạng quốc gia an toàn, lành mạnh, có khả năng tự chủ về công nghệ và chủ động ứng phó với mọi cuộc tấn công mạng. Để làm được điều này, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý an ninh mạng, Việt Nam cần tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các sản phẩm, giải pháp bảo mật cho doanh nghiệp mang thương hiệu “Make in Vietnam”. Đặc biệt, trong một thế giới kết nối, không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết các vấn đề an ninh mạng. Vì vậy, tăng cường hợp tác quốc tế về an ninh mạng là một yêu cầu tất yếu, giúp chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và phối hợp hành động trong việc truy bắt tội phạm xuyên quốc gia.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác quốc tế trong an ninh mạng

Hợp tác quốc tế về an ninh mạng đóng vai trò sống còn trong bối cảnh các mối đe dọa có tính chất xuyên biên giới. Tội phạm mạng thường lợi dụng sự khác biệt về luật pháp giữa các quốc gia để che giấu hành tung. Do đó, việc hợp tác thông qua các kênh song phương và đa phương, các tổ chức như INTERPOL, ASEAN... là vô cùng cần thiết. Hoạt động hợp tác bao gồm chia sẻ thông tin về các mối đe dọa, mã độc mới; phối hợp điều tra, truy bắt tội phạm; và xây dựng các tiêu chuẩn, quy tắc ứng xử chung trên không gian mạng. Tham gia tích cực vào các diễn đàn quốc tế không chỉ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm từ các nước tiên tiến mà còn góp phần nâng cao vị thế và tiếng nói của quốc gia trong việc định hình các quy tắc quản trị không gian mạng toàn cầu, bảo vệ lợi ích quốc gia một cách hiệu quả.

5.2. Xu hướng phát triển chính sách và pháp luật trong tương lai

Trong tương lai, chính sách an ninh mạng và hệ thống pháp luật của Việt Nam sẽ tiếp tục được hoàn thiện để bắt kịp với sự thay đổi của công nghệ. Một số xu hướng chính có thể kể đến là: xây dựng luật chuyên ngành về bảo vệ cơ sở hạ tầng thông tin trọng yếu; ban hành các quy định cụ thể hơn về việc sử dụng AI và IoT để đảm bảo an toàn thông tin; và cập nhật các chế tài xử phạt vi phạm an ninh mạng để đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, các chính sách sẽ tập trung hơn vào việc thúc đẩy ngành công nghiệp an ninh mạng trong nước, khuyến khích các doanh nghiệp Việt Nam phát triển sản phẩm, dịch vụ bảo mật cạnh tranh. Mục tiêu là giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài và xây dựng một hệ sinh thái an ninh mạng tự chủ, bền vững, đủ sức bảo vệ chủ quyền số quốc gia trong mọi tình huống.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học được giới thiệu là luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam", do nghiên cứu sinh Bùi Thị Long thực hiện tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, bảo vệ năm 2022. Luận án thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, mã số 938 01 06, dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn gồm Trịnh Đức Thảo và Lê Thanh Bình.

Về tính cấp thiết của đề tài, tác giả phân tích sự biến đổi của không gian mạng trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, hướng tới nền kinh tế số và xã hội số. Dẫn liệu lịch sử cho thấy tỷ trọng thông tin truyền thông hai chiều truyền tải qua mạng internet tăng trưởng nhanh chóng: năm 1993 chỉ chiếm 1%, đến năm 2000 đạt 51% và đến năm 2007 đã vượt mức 97%. Sự phát triển của các công nghệ như internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, dữ liệu nhanh làm thay đổi căn bản không gian mạng, song cũng làm phát sinh tội phạm công nghệ thông tin và viễn thông hoạt động có tính chất xuyên quốc gia.

Tại Việt Nam, các chủ trương của Đảng và quy định của Nhà nước về bảo vệ an ninh mạng được hình thành có hệ thống qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Chỉ thị số 28-CT/TW ngày 16/9/2013 của Ban Bí thư về tăng cường công tác bảo đảm an toàn thông tin mạng, Chỉ thị số 15/CT-TTg ngày 17/6/2014 của Thủ tướng Chính phủ, Văn kiện Đại hội XII và Đại hội XIII của Đảng, Điều 11 Hiến pháp năm 2013, Luật An toàn thông tin mạng năm 2015 và Luật An ninh mạng năm 2018.

Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra xuất phát từ thực trạng: dù bước đầu đã hình thành thể chế, việc thực hiện pháp luật về an ninh mạng tại Việt Nam còn tồn tại hạn chế. Nhận thức của một số chủ thể chưa đồng đều; việc tuân thủ, chấp hành các quy định pháp luật chưa nghiêm; kinh nghiệm của các chủ thể áp dụng pháp luật chưa nhiều; đầu tư hạ tầng mạng còn dàn trải; quan hệ phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước còn hạn chế; các công trình nghiên cứu chuyên sâu làm rõ cơ sở lý luận về thực hiện pháp luật trong lĩnh vực an ninh mạng chưa nhiều.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận của thực hiện pháp luật về an ninh mạng, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam thời gian qua, từ đó đề xuất quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng hiện nay. Luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, rút ra các giá trị có thể kế thừa và xác định các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
2. Hai là, phân tích cơ sở lý luận của thực hiện pháp luật về an ninh mạng: xây dựng khái niệm, xác định đặc điểm, vai trò, hình thức và điều kiện bảo đảm; khảo cứu kinh nghiệm của một số quốc gia nhằm rút ra giá trị tham khảo.
3. Ba là, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về an ninh mạng tại Việt Nam; chỉ rõ ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế.
4. Bốn là, luận chứng cơ sở khoa học của các quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam hiện nay.

Về giả thuyết nghiên cứu, tác giả khẳng định việc thực hiện pháp luật về an ninh mạng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Dù Việt Nam đã có khung pháp luật nhưng thực tiễn thi hành còn nhiều bất cập, vi phạm an ninh mạng diễn biến phức tạp và tinh vi. Do đó, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức và trách nhiệm, tăng cường nguồn lực bảo đảm và đẩy mạnh hợp tác quốc tế. Luận án đặt ra một câu hỏi nghiên cứu lớn: "Làm thế nào để bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam?" cùng ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận cho việc thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam là gì?
• Câu hỏi 2: Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam hiện nay có ưu điểm, hạn chế gì? Nguyên nhân nào dẫn đến những ưu điểm, hạn chế đó?
• Câu hỏi 3: Cần có những quan điểm và giải pháp nào để bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam hiện nay?

Đối tượng nghiên cứu là cơ sở lý luận và thực tiễn của thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam dưới góc độ của ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật.

Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Về nội dung: Không nghiên cứu toàn bộ mọi khía cạnh mà tập trung vào 04 nhóm nội dung điều chỉnh chủ yếu: quy định pháp luật về bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng; quy định pháp luật về bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng; quy định pháp luật về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; quy định pháp luật về chế tài xử lý hành vi xâm phạm an ninh mạng.
• Về không gian: Giới hạn trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Về thời gian: Các dữ liệu, số liệu khảo sát thực trạng được thu thập và phân tích chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu của luận án được thực hiện toàn diện qua việc phân loại và phân tích các công trình học thuật trong nước và quốc tế.

Các công trình khoa học trong nước được chia thành các nhóm nội dung:

• Nhóm nghiên cứu về an ninh mạng, kỹ thuật và an ninh thông tin: Đề tài cấp nhà nước của Vũ Quốc Khánh về hệ thống theo dõi, giám sát an toàn mạng theo mô hình tập trung; Sách trắng Công nghệ thông tin và Truyền thông Việt Nam các năm 2018, 2019, 2020 của Bộ Thông tin và Truyền thông cung cấp số liệu thực trạng an toàn thông tin, mạng lưới ứng cứu sự cố và hệ thống chia sẻ giám sát an toàn thông tin phục vụ chính phủ điện tử; Sách Trắng về Quốc phòng Việt Nam của Bộ Quốc phòng ghi nhận việc thành lập Bộ Tư lệnh tác chiến không gian mạng năm 2017; các công trình của Tạ Ngọc Tấn về an ninh phi truyền thống; Giáo trình an ninh không gian mạng của Trần Đại Quang, Phạm Ngọc Lãng, Nguyễn Ngọc Cương, Nguyễn Trường Thắng; cuốn sách "Không gian mạng - Tương lai và hành động" của Trần Đại Quang; nghiên cứu của Nguyễn Thị Lan Hương về tác động của mạng xã hội đối với lối sống thanh thiếu niên; bài viết của Đoàn Minh Huấn và Nguyễn Linh Khiếu, Hảo Linh, Tô Lâm.
• Nhóm nghiên cứu về pháp luật an ninh mạng và tội phạm mạng: Đề tài cấp bộ của Nguyễn Hòa Bình về tội phạm công nghệ cao; công trình của Trần Văn Hòa về an toàn thông tin và phòng chống tội phạm công nghệ cao; nghiên cứu của Trịnh Tiến Việt về pháp luật hình sự trước thách thức an ninh phi truyền thống; sách của Nguyễn Việt Lâm về chính sách an ninh mạng trong quan hệ quốc tế; các luận văn thạc sĩ của Đỗ Thị Thúy Nga (2012), Nguyễn Văn Kiên, Ngô Hương Giang, Trần Kiên, Nguyễn Thị Thu Hiền, Hoàng Hiện.
• Nhóm nghiên cứu về lý luận thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật về an ninh mạng: Giáo trình và sách chuyên khảo của Nguyễn Văn Mạnh, Nguyễn Minh Đoan, Hoàng Thị Kim Quế; các công trình chuyên sâu về ứng dụng nghiệp vụ và thực thi pháp luật của Nguyễn Ngọc Cương, Nguyễn Tuấn Anh, Hoàng Thành Nam, Trần Mạnh Hùng; luận văn của Trần Thị Hằng (2016); luận án của Trần Doãn Tiến; báo cáo của Dorothea Czarnecki; bài viết của Nguyễn Minh Phong và Nguyễn Trần Minh Trí; Báo cáo công tác phòng, chống tội phạm của Bộ Công an các năm 2018, 2019; Kỷ yếu Hội thảo an toàn bảo mật năm 2017; bài viết của Nguyễn Văn Tỵ.

Các công trình khoa học quốc tế được khảo cứu bao gồm: nghiên cứu của Julien Nocetti về địa chính trị của xung đột trên mạng; Peter Townsendp về mặt trái của công nghệ; Marie-Helen Maras về giám định máy tính, tội phạm mạng và chứng cứ pháp lý; Triệu Anh Ba về chiến lược an ninh mạng của Nhật Bản giai đoạn 2001-2017; cuốn "Lý luận về nhà nước và pháp luật" của Bộ Đại học và trung học chuyên nghiệp Liên Xô (Chương XIII về áp dụng quy phạm pháp luật xã hội chủ nghĩa); sách của Kulcsar Kalman về cơ sở xã hội của pháp luật; D.A. Kerimov về yếu tố tâm lý trong thực thi pháp luật; Jason Healey về xung đột trong không gian mạng giai đoạn 1986-2012; Edward Wilding về quản lý rủi ro thông tin; Anthony Reyes, Richard Britton, Kevin O’Shea, Jim Steel về điều tra tội phạm mạng; Ben Buchanan về tình thế lưỡng nan an ninh mạng; bài viết của Phạm Long Phương về quản lý thông tin mạng.

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, cơ quan công bố tiêu biểu	Trọng tâm nội dung
An ninh mạng và an ninh phi truyền thống	Vũ Quốc Khánh; Tạ Ngọc Tấn; Trần Đại Quang và cộng sự; Bộ Thông tin và Truyền thông; Bộ Quốc phòng.	Khái niệm không gian mạng; an ninh phi truyền thống; chiến tranh thông tin; hệ thống kỹ thuật giám sát tập trung.
Pháp luật hình sự và tội phạm công nghệ cao	Nguyễn Hòa Bình; Trần Văn Hòa; Trịnh Tiến Việt; Nguyễn Việt Lâm; Ngô Hương Giang.	Quy định xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao; dẫn độ chứng cứ điện tử; chính sách quốc tế về an ninh mạng.
Lý luận thực hiện pháp luật chung	Bộ Đại học và THCN Liên Xô; Kulcsar Kalman; D.A. Kerimov; Nguyễn Văn Mạnh; Nguyễn Minh Đoan; Hoàng Thị Kim Quế.	Khái niệm, cơ cấu, các hình thức thực hiện pháp luật (tuân thủ, thi hành, sử dụng, áp dụng); các yếu tố xã hội, tâm lý tác động.
Thực hiện pháp luật về an ninh mạng	Nguyễn Ngọc Cương; Trần Mạnh Hùng; Hoàng Thành Nam; Dorothea Czarnecki; Marie-Helen Maras; Ben Buchanan; Jason Healey.	Thực tiễn điều tra tội phạm mạng; bảo vệ người yếu thế; xung đột an ninh mạng quốc tế; thực trạng áp dụng pháp luật.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình đã công bố trong và ngoài nước chủ yếu tiếp cận vấn đề an ninh mạng dưới góc độ kỹ thuật công nghệ thông tin, điều tra hình sự, quan hệ quốc tế hoặc chính trị học. Trong khoa học pháp lý tại Việt Nam, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện về cơ sở lý luận cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật về an ninh mạng dưới góc độ của ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật ở cấp độ luận án tiến sĩ. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh và đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật an ninh mạng tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước về an ninh quốc gia, an ninh mạng và thực hiện pháp luật trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Khung khái niệm và phân tích của luận án bao gồm:

• Khái niệm an ninh mạng: Dẫn chiếu quy định tại Điều 2 Luật An ninh mạng năm 2018: "An ninh mạng là sự bảo đảm hoạt động trên không gian mạng không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân." Khách thể bảo vệ bao gồm độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, chế độ chính trị, trật tự xã hội, bí mật nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân.
• Khái niệm pháp luật về an ninh mạng: Được luận án xác định là tổng thể các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng.
• Khái niệm thực hiện pháp luật về an ninh mạng: Là toàn bộ các hoạt động có mục đích của các chủ thể nhằm hiện thực hóa các quy định của pháp luật về an ninh mạng thành hành vi thực tế, hợp pháp trong đời sống xã hội.
• Bốn hình thức thực hiện pháp luật: Tuân thủ pháp luật (kiềm chế không thực hiện các hành vi bị cấm), Thi hành pháp luật (chủ động thực hiện nghĩa vụ pháp lý), Sử dụng pháp luật (thực hiện các quyền pháp lý được quy định) và Áp dụng pháp luật (hoạt động mang tính quyền lực nhà nước do cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo hướng định tính kết hợp phân tích số liệu thống kê thứ cấp:

• Phương pháp phân tích: Được áp dụng xuyên suốt ở tất cả các chương nhằm làm rõ nội hàm lý luận, phân tích từng nhóm quy phạm pháp luật, đánh giá thực trạng các hình thức thực hiện và luận chứng cơ sở của các đề xuất giải pháp.
• Phương pháp tổng hợp: Áp dụng tại Chương 1, Chương 2 và Chương 3 để đúc kết tình hình nghiên cứu, khái quát các nhận định lý thuyết, đồng thời chỉ ra các ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân trong thực tiễn.
• Phương pháp thống kê: Được sử dụng tại Chương 1 và Chương 3 nhằm hệ thống hóa tài liệu, dữ liệu theo phương thức thu thập gián tiếp từ các báo cáo chính thức của cơ quan nhà nước (Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông), số liệu công bố từ các công trình khoa học và phương tiện truyền thông.
• Phương pháp so sánh: Được vận dụng ở Chương 2 để so sánh pháp luật và kinh nghiệm thực thi của các quốc gia (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Đức, Nga, Singapore); vận dụng ở Chương 3 để đối chiếu sự chuyển biến của hệ thống quy phạm pháp luật an ninh mạng Việt Nam qua các thời kỳ.
• Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: Sử dụng tại Chương 3 nhằm thu thập nhận định chuyên môn, làm rõ các bất cập trong thực tiễn thi hành pháp luật.

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam từ năm 2004 đến năm 2020 (Luật An ninh quốc gia 2004, Luật Giao dịch điện tử 2005, Luật Công nghệ thông tin 2006, Luật An toàn thông tin mạng 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Luật An ninh mạng 2018; các Nghị định số 72/2013/NĐ-CP, Nghị định số 85/2016/NĐ-CP, Nghị định số 142/2016/NĐ-CP, Nghị định số 15/2020/NĐ-CP, Nghị định số 91/2020/NĐ-CP); các văn bản quốc tế như Công ước Budapest về tội phạm mạng năm 2001, các đạo luật của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc; dữ liệu từ Sách trắng Công nghệ thông tin và Truyền thông (2018-2020) và Báo cáo của Bộ Công an (2018-2019).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước thành hai mảng lớn: các công trình về an ninh mạng, pháp luật an ninh mạng và các công trình về lý luận thực hiện pháp luật, thực hiện pháp luật về an ninh mạng.

Luận án chỉ ra các phát hiện chính từ tổng quan tài liệu:

• Về nội dung, các nghiên cứu trong nước và quốc tế đã nhận diện sớm các nguy cơ, tác hại của hành vi xâm phạm an ninh mạng, khẳng định sự cần thiết phải quản lý không gian mạng bằng công cụ pháp luật. Các nghiên cứu quốc tế đã làm rõ sự hình thành chiến lược an ninh mạng ở các nước như Nhật Bản (khởi đầu từ chiến lược công nghệ thông tin năm 2001, chiến lược an ninh thông tin năm 2010, chiến lược an ninh mạng năm 2013 đến Đạo luật cơ bản về an ninh mạng năm 2014) hay Đạo luật An ninh mạng năm 2015 của Hoa Kỳ.
• Về mặt lý luận thực hiện pháp luật, các công trình kinh điển của Liên Xô và Việt Nam (tiêu biểu như nghiên cứu của Nguyễn Minh Đoan, Nguyễn Văn Mạnh) đã phân định rõ bốn hình thức thực hiện pháp luật và các yếu tố bảo đảm. Tuy nhiên, việc vận dụng trực tiếp các phạm trù này vào lĩnh vực an ninh mạng còn rất hạn chế, hầu hết các công trình trước đây chỉ dừng lại ở góc độ kỹ thuật máy tính thuần túy, nghiệp vụ an ninh hoặc chính sách quốc tế.
• Trên cơ sở nhận diện khoảng trống khoa học, Chương 1 xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho các chương kế tiếp.

Chương 2: Cơ sở lý luận của thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam

Chương 2 làm rõ các vấn đề lý luận cốt lõi, bao gồm:

• Xác lập định nghĩa pháp luật về an ninh mạng và phân định ranh giới giữa an toàn thông tin mạng (chú trọng bảo vệ tính nguyên vẹn, tính bảo mật, tính khả dụng của thông tin) và an ninh mạng (bảo đảm hoạt động không gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, quyền của cơ quan, tổ chức, cá nhân).
• Phân tích 04 nhóm nội dung điều chỉnh chủ yếu của pháp luật an ninh mạng:
  1. Quy định về bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng: Bao gồm tiêu chí xác định hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia; các hoạt động thẩm định an ninh mạng, đánh giá điều kiện an ninh mạng, kiểm tra an ninh mạng, giám sát an ninh mạng, ứng phó và khắc phục sự cố an ninh mạng, đấu tranh bảo vệ an ninh mạng và sử dụng mật mã bảo vệ thông tin; các quy định nghiêm cấm hành vi chống Nhà nước, tấn công mạng, khủng bố mạng, gián điệp mạng và phát tán mã độc.
  2. Quy định về bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trên không gian mạng.
  3. Quy định về trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và người sử dụng mạng.
  4. Quy định về chế tài xử lý vi phạm (hình sự, hành chính, dân sự).
• Làm rõ bản chất, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về an ninh mạng gắn với bốn hình thức: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật; chỉ ra năm nhóm điều kiện bảo đảm: điều kiện chính trị, điều kiện pháp lý, điều kiện kinh tế - kỹ thuật, điều kiện tổ chức bộ máy và điều kiện con người.
• Nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp và thực thi pháp luật của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Đức, Nga, Singapore, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về việc luật hóa các chuẩn mực an ninh mạng, phân định rõ thẩm quyền và xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng hệ thống văn bản pháp luật và việc tổ chức thực hiện trong giai đoạn 2015-2021:

• Về thực trạng pháp luật: Luận án đánh giá hệ thống văn bản pháp luật đã từng bước hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động trên không gian mạng. Tuy nhiên, vẫn còn những bất cập như: sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của Luật An ninh mạng năm 2018 và Luật An toàn thông tin mạng năm 2015; một số quy định còn mang tính nguyên tắc, chậm ban hành văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành.
• Về thực trạng thực hiện pháp luật:
  • Tuân thủ pháp luật: Nhiều tổ chức, cá nhân vi phạm các điều cấm của pháp luật; tình trạng phát tán thông tin sai lệch, xâm phạm đời tư, lừa đảo trực tuyến và vi phạm an ninh thông tin diễn biến phức tạp.
  • Thi hành pháp luật: Các cơ quan nhà nước đã chủ động triển khai các đề án, chiến lược bảo đảm an toàn, an ninh mạng. Đến hết năm 2019, hệ thống giám sát an toàn thông tin phục vụ chính phủ điện tử đã giám sát tại 20/30 bộ, ngành và 51/63 địa phương; mạng lưới ứng cứu sự cố quốc gia được hình thành với gần 200 thành viên (Sách trắng 2020).
  • Sử dụng pháp luật: Các chủ thể đã từng bước sử dụng các quyền pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trên môi trường mạng, tuy nhiên sự chủ động tự phòng vệ còn hạn chế.
  • Áp dụng pháp luật: Lực lượng chức năng (Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, các cơ quan thanh tra chuyên ngành) tăng cường xử phạt hành chính theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP và xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015. Tuy vậy, công tác áp dụng pháp luật còn gặp nhiều khó khăn do quy trình thu thập, giám định chứng cứ điện tử phức tạp và trang thiết bị chuyên dụng chưa đáp ứng yêu cầu.

Danh mục bảng và biểu đồ được tác giả sử dụng làm căn cứ phân tích thực trạng trong Chương 3:

Ký hiệu	Tên bảng / biểu đồ trong luận án	Trang	Nội dung phản ánh
Bảng 3.1	10 sản phẩm phần mềm phổ biến hàng đầu có nhiều lỗ hổng bảo mật nhất năm 2016 theo tham chiếu của hệ thống CVSS	111	Mức độ mất an toàn kỹ thuật từ các lỗ hổng phần mềm phổ biến, tạo nguy cơ bị xâm nhập.
Biểu đồ 3.1	Chỉ số xếp hạng tăng trưởng chính phủ điện tử của Việt Nam giai đoạn 2003-2020	110	Quá trình phát triển chính phủ điện tử và sự gia tăng yêu cầu bảo đảm an ninh mạng.
Biểu đồ 3.2	Các cuộc tấn công mạng trong giai đoạn 2015-2019	119	Diễn biến và xu hướng gia tăng số lượng các cuộc tấn công mạng tại Việt Nam.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam

Chương 4 luận chứng các quan điểm chỉ đạo và đề xuất các nhóm giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng:

• Hệ thống quan điểm chỉ đạo:
  • Quán triệt đường lối, chính sách của Đảng về bảo vệ an ninh quốc gia và an ninh mạng trong tình hình mới (Văn kiện Đại hội XII, Đại hội XIII, Chỉ thị số 28-CT/TW).
  • Bảo đảm thực hiện pháp luật về an ninh mạng gắn chặt với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và chiến lược chuyển đổi số quốc gia.
  • Bảo vệ vững chắc chủ quyền an ninh mạng quốc gia đi đôi với bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013.
  • Kết hợp nội lực với việc mở rộng hợp tác quốc tế trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và pháp luật quốc tế.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  • Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Khẩn trương ban hành đầy đủ các nghị định, thông tư quy định chi tiết Luật An ninh mạng năm 2018; xử lý triệt để các điểm chồng chéo giữa Luật An ninh mạng và Luật An toàn thông tin mạng; hoàn thiện các quy định về thu thập, bảo quản chứng cứ điện tử trong tố tụng.
  • Nâng cao nhận thức, ý thức tuân thủ pháp luật: Tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an ninh mạng; giáo dục kỹ năng sử dụng mạng an toàn cho người dân, đặc biệt là nhóm thanh thiếu niên và trẻ em; nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp công nghệ số.
  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực chủ thể áp dụng pháp luật: Tăng cường đầu tư nguồn lực cho lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an và Bộ Tư lệnh tác chiến không gian mạng thuộc Bộ Quốc phòng; chuẩn hóa quy trình thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm; bồi dưỡng chuyên sâu nghiệp vụ giám định kỹ thuật số.
  • Tăng cường các điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật và công nghệ: Đẩy mạnh phát triển hệ sinh thái sản phẩm an toàn thông tin mang thương hiệu Việt Nam ("Make in Viet Nam"); nghiên cứu, làm chủ phần mềm nguồn mở; đầu tư đồng bộ hạ tầng giám sát, cảnh báo sớm sự cố an ninh mạng.
  • Mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế: Ký kết và thực hiện các điều ước quốc tế, thỏa thuận song phương và đa phương về phòng chống tội phạm mạng; tăng cường trao đổi dữ liệu ứng cứu khẩn cấp sự cố máy tính với các tổ chức quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên khảo sát một cách tương đối toàn diện cơ sở lý thuyết và thực tiễn của thực hiện pháp luật về an ninh mạng dưới góc độ ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật tại Việt Nam. Đóng góp khoa học của luận án thể hiện ở việc:

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý thuyết về thực hiện pháp luật trong một lĩnh vực kỹ thuật - xã hội chuyên biệt là an ninh mạng.
• Xây dựng định nghĩa khoa học về pháp luật an ninh mạng và thực hiện pháp luật về an ninh mạng; chỉ rõ các đặc điểm, vai trò, hình thức biểu hiện và các điều kiện chính trị, pháp lý, kinh tế, công nghệ, con người bảo đảm cho quá trình này.
• Phân loại rõ ràng 04 nhóm quan hệ pháp luật điều chỉnh làm khung phân tích cho hoạt động thực thi.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các kết quả:

• Cung cấp bức tranh thực trạng thực hiện pháp luật về an ninh mạng tại Việt Nam qua bốn hình thức: tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật trong giai đoạn 2015-2021.
• Chỉ rõ những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những tồn tại trong nhận thức, hạ tầng kỹ thuật và năng lực thực thi của các cơ quan chuyên trách.
• Luận chứng cơ sở khoa học để đề xuất hệ thống quan điểm và năm nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế nghiên cứu được xác định theo phạm vi và điều kiện thực hiện đề tài:

• Về nội dung: Luận án không bao quát toàn bộ mọi khía cạnh của pháp luật an ninh mạng mà giới hạn trong 04 nhóm quan hệ điều chỉnh chủ yếu (bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm trật tự an toàn xã hội và quyền của tổ chức, cá nhân; trách nhiệm của các chủ thể; chế tài xử lý).
• Về thời gian: Dữ liệu thực tiễn và số liệu thống kê được khảo sát chủ yếu kết thúc ở giai đoạn 2015-2021. Tại thời điểm bảo vệ luận án (năm 2022), một số văn bản quy định chi tiết Luật An ninh mạng năm 2018 vẫn đang trong quá trình hoàn thiện hoặc mới ban hành, do đó việc đánh giá hiệu quả tác động của các văn bản này trên diện rộng còn có giới hạn nhất định.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn áp dụng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật An ninh mạng năm 2018 sau khi hệ thống nghị định và thông tư đi vào triển khai đồng bộ.
• Mở rộng phạm vi khảo sát dữ liệu thực nghiệm trong các giai đoạn tiếp theo, đặc biệt là đánh giá việc thực hiện pháp luật an ninh mạng trước sự xuất hiện của các công nghệ mới và yêu cầu bảo vệ chủ quyền số quốc gia.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan có thẩm quyền trong việc rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về an ninh mạng và an toàn thông tin mạng tại Việt Nam.
• Đối với các cơ quan thực thi và áp dụng pháp luật: Cung cấp tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, các cơ quan thanh tra chuyên ngành, Tòa án và Viện kiểm sát trong công tác phân loại hành vi vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử và xử lý tội phạm công nghệ cao.
• Đối với các cơ sở nghiên cứu và đào tạo: Là tài liệu phục vụ công tác giảng dạy, học tập chuyên ngành Luật học (đặc biệt là bộ môn Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật), cũng như các ngành an ninh thông tin, quản lý nhà nước tại các cơ sở đào tạo chuyên luật và không chuyên luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định đối tượng bảo vệ của an ninh mạng gồm những yếu tố nào?
Theo nội dung luận án và Luật An ninh mạng năm 2018, khách thể bảo vệ của an ninh mạng bao gồm: độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa; quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội; bí mật nhà nước; tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người; quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

2. Bốn hình thức thực hiện pháp luật về an ninh mạng được phân định ra sao?
Luận án phân tích bốn hình thức thực hiện pháp luật:

• Tuân thủ pháp luật: Các chủ thể kiềm chế không thực hiện các hành vi bị pháp luật an ninh mạng nghiêm cấm (không tán phát mã độc, không chống phá nhà nước, không tấn công mạng).
• Thi hành pháp luật: Các chủ thể thực hiện nghĩa vụ tích cực do pháp luật quy định (cơ quan, doanh nghiệp triển khai phương án bảo đảm an toàn hệ thống thông tin, ứng cứu sự cố).
• Sử dụng pháp luật: Các chủ thể thực hiện quyền được pháp luật bảo hộ (quyền khiếu nại, yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền tự do thông tin hợp pháp).
• Áp dụng pháp luật: Hoạt động mang tính quyền lực nhà nước của cơ quan có thẩm quyền (Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Tòa án...) nhằm ban hành quyết định hành chính hoặc chế tài xử lý vi phạm pháp luật an ninh mạng.

3. Phạm vi nội dung của luận án tập trung vào những nhóm điều chỉnh nào?
Luận án tập trung vào 04 nhóm nội dung điều chỉnh: (1) Quy định bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng; (2) Quy định bảo đảm trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên không gian mạng; (3) Quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; (4) Quy định về chế tài xử lý hành vi xâm phạm an ninh mạng.

4. Những số liệu thực trạng kỹ thuật nào được luận án thống kê qua danh mục bảng biểu?
Luận án sử dụng ba bảng/biểu đồ chính để lượng hóa thực trạng: Bảng 3.1 tổng hợp 10 sản phẩm phần mềm phổ biến hàng đầu có nhiều lỗ hổng bảo mật nhất năm 2016 theo chuẩn CVSS (trang 111); Biểu đồ 3.1 phản ánh chỉ số xếp hạng tăng trưởng chính phủ điện tử của Việt Nam giai đoạn 2003-2020 (trang 110); Biểu đồ 3.2 phản ánh số lượng các cuộc tấn công mạng giai đoạn 2015-2019 (trang 119).

5. Luận án đề xuất những lực lượng chuyên trách nào đóng vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh mạng tại Việt Nam?
Luận án chỉ rõ vai trò nòng cốt của lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an và Bộ Tư lệnh tác chiến không gian mạng thuộc Bộ Quốc phòng (thành lập năm 2017), cùng mạng lưới ứng cứu sự cố an toàn thông tin quốc gia gồm các đội ứng cứu của các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nhà nước.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thực hiện pháp luật về an ninh mạng ở Việt Nam" của tác giả Bùi Thị Long là công trình nghiên cứu hệ thống dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Công trình đã làm rõ khung lý thuyết về các hình thức, điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật trong môi trường không gian mạng, đồng thời đánh giá thực trạng thể chế và thực tiễn thi hành tại Việt Nam giai đoạn 2015-2021. Các quan điểm và giải pháp do luận án đề xuất có tính đồng bộ, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho hoạt động hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về an ninh mạng trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tác giả khái quát một số nội dung chủ yếu về ANM như khái niệm, vai trò của ANM, thách thức ANM trong đời sống quốc tế. Chương 2 tác giả phân tích về thực trạng ANM trong quan hệ quốc tế hiện nay; chính sách và một số văn bản quy phạm pháp luật về ANM và thực tiễn hợp tác về lĩnh vực ANM của một số quốc gia. Trên cơ sở đó, tác giả gợi mở một số đề xuất chính sách về ANM đối với Việt Nam nói chung và từ góc độ chính sách đối ngoại nói riêng ở Chương 3 cuốn sách. Đây là tài liệu đầu tiên có tiếp cận nghiên cứu tương đối có hệ thống về hoạt động ANM, là tài liệu hữu ích cho nghiên cứu sinh để làm phong phú hơn nội dung Chương 2 và Chương 3 của Luận án.

* Luận văn - Đỗ Thị Thúy Nga (2012), Các quy định của pháp luật Việt Nam về dịch vụ internet trong thời kỳ hội nhập quốc tế [61]. Dịch vụ internet xuất hiện chính thức vào tháng 12/1997, lúc đầu dịch vụ này chỉ dành cho một bộ phận những cá nhân có thu nhập cao hay các doanh nghiệp. Đến nay, nhờ những chính sách phát triển internet phù hợp với mỗi giai đoạn của Nhà nước, mạng internet đã bao phủ toàn lãnh thổ Việt Nam. Quản lý nhà nước bằng pháp luật là một nguyên tắc rất quan trọng và được ghi nhận trong Hiến pháp.

Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật để điều hành, quản lý nhà nước về lĩnh vực internet. Luận văn phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, ưu điểm và hạn chế của hệ thống văn bản pháp lý quản lý dịch vụ internet của Việt Nam. Từ đó, bước đầu đưa ra một vài giải pháp, khuyến nghị để nâng cao hiệu quả áp dụng những quy định của pháp 16 luật cũng như xây dựng hệ thống pháp luật cho lĩnh vực quản lý dịch vụ internet tại Việt Nam. Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị cho Chương 3 của Luận án.

- Vấn đề an ninh mạng trong quan hệ quốc tế thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0 của Nguyễn Văn Kiên [46]. Luận văn đưa ra cái nhìn tổng quan về KGM, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ Tư và mối liên hệ giữa KGM và cuộc cách mạng này, đồng thời phân tích thực trạng về những tấn công trên KGM và khái niệm về ANM. Luận văn cũng nghiên cứu việc hợp tác quốc tế cũng như kinh nghiệm của một số quốc gia trong công tác quản lý, bảo đảm ANM. Trên cơ sở chủ trương của Đảng, hệ thống pháp luật với các thiết chế và chế tài xử lý vi phạm trong vấn đề an toàn, ANM của Việt Nam, luận văn đã đưa ra một số đề xuất, khuyến nghị phù hợp với thực tế ANM tại Việt Nam.

- Pháp luật về quyền tự do ngôn luận trên internet ở Việt Nam hiện nay của Ngô Hương Giang [34]. Luận văn làm sáng tỏ và hoàn thiện thêm những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật quyền tự do ngôn luận trên mạng internet như khái niệm, đặc điểm của quyền tự do ngôn luận, phân tích khuôn khổ pháp luật hiện hành liên quan đến quyền tự do ngôn luận trên mạng internet ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, tác giả đánh giá về tính tương thích với các tiêu chuẩn của luật nhân quyền quốc tế. Đánh giá thực trạng hoạt động pháp luật quyền tự do ngôn luận trên mạng internet của người dân ở Việt Nam hiện nay.

Đề xuất phương hướng, giải pháp đẩy mạnh và hoàn thiện pháp luật quyền tự do ngôn luận trên mạng internet ở Việt Nam thời gian tới.