CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ XỬ LÝ CHẤT THẢI Y TẾ VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ CHẤT THẢI Y TẾ 1. Khái quát về xử lý chất thải y tế 1. Khái quát về chất thải y tế Khái niệm và phân loại chất thải y tế Chất thải là những vật và chất mà người dùng không còn muốn sử dụng và thải ra, là vật chất được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác3. Chất thải tồn tại trong thực tế rất đa dạng và phong phú.
Việc phân loại chất thải tuỳ thuộc vào tiêu chí khác nhau mà có những loại chất thải tương ứng. - Nếu dựa vào dạng tồn tại của chất thải thì có thể chia chất thải thành chất thải tồn tại dưới dạng rắn (chất thải rắn), lỏng (nước thải), khí (khí thải); - Nếu dựa vào độ độc hại của chất thải thì có CTNH và chất thải thông thường. CTNH là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây ngộ độc hoặc có đặc tính nguy hại khác4. - Nếu dựa vào địa điểm sản sinh chất thải thì có chất thải sinh hoạt, CTYT, chất thải công nghiệp, chất thải nông nghiệp.v… Theo Tổ chức Y tế thế giới, CTYT là tất cả các loại chất thải phát sinh trong các CSYT, bao gồm các trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và các hoạt động y tế tại nhà.
Ở Mỹ, Quốc hội thông qua đạo luật theo dõi CTYT Đạo luật Theo dõi Chất thải Y tế năm 1988 định nghĩa CTYT là chất thải phát sinh trong quá trình nghiên cứu y học, xét nghiệm, chẩn đoán, tiêm chủng, hoặc điều trị cho người hoặc động vật. Một số ví dụ như thủy tinh, băng gạc, găng tay, các vật 3 Khoản 12 Điều 3 Luật BVMT. 9 dụng sắc nhọn đã bị loại bỏ như kim hoặc dao mổ, gạc và khăn giấy. Ở Việt Nam, theo Quy chế Quản lý chất thải y tế ban hành kèm theo Quyết định số 43/2007/QĐ-BYT ngày 30/11/2007 của Bộ trưởng Bộ Y tế quy định CTYT “là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các CSYT bao gồm CTYT nguy hại và chất thải thông thường” 5.
Hiện nay, theo quy định mới tại Thông tư liên tịch số 58/2015/TTLT- BYT-BTNMT ngày 31/12/2015 của Bộ Y tế, Bộ Tài nguyên và môi trường (TN&MT) quy định về quản lý CTYT (gọi tắt là TTLT 58/2015) thì CTYT là “chất thải phát sinh trong quá trình hoạt động của các CSYT, bao gồm CTYT nguy hại, CTYT thông thường và nước thải y tế”6. Thông tư cũng quy định “CSYT bao gồm: cơ sở khám bệnh, chữa bệnh (trừ phòng khám bác sĩ gia đình; phòng chẩn trị y học cổ truyền; cơ sở dịch vụ đếm mạch, đo nhiệt độ, đo huyết áp; chăm sóc sức khỏe tại nhà; cơ sở dịch vụ hỗ trợ vận chuyển người bệnh trong nước và ra nước ngoài; cơ sở dịch vụ kính thuốc; cơ sở dịch vụ làm răng giả; bệnh xá; y tế cơ quan, đơn vị, tổ chức); CSYT dự phòng; cơ sở đào tạo và cơ sở nghiên cứu có thực hiện các xét nghiệm về y học” 7. Chất thải y tế nguy hại là CTYT chứa yếu tố lây nhiễm hoặc có đặc tính nguy hại khác vượt ngưỡng CTNH, bao gồm chất thải lây nhiễm và CTNH không lây nhiễm8, CTYT nguy hại chiếm từ 10-25% tổng lượng CTYT9. Trong đó: - Chất thải lây nhiễm bao gồm: + Chất thải lây nhiễm sắc nhọn là chất thải lây nhiễm có thể gây ra các vết cắt hoặc xuyên thủng như kim tiêm, bơm liền kim tiêm, đầu sắc nhọn của 4 Khoản 13 Điều 3 Luật BVMT.
5 Khoản 1 Điều 3 Quy chế Quản lý CTYT. 6 Khoản 1 Điều 3 TTLT 58/2015. 7 Khoản 7 Điều 3 TTLT58/2015. 8 Khoản 2 Điều 3 TTLT 58/2015.
9 Kim Ngọc, Các quy định chung về Chất thải y tế, http://suckhoe. 10 dây truyền, kim chọc dò, kim châm cứu, lưỡi dao mổ, đinh, cưa dùng trong phẫu thuật và các vật sắc nhọn khác; + Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn như chất thải thấm, dính, chứa máu hoặc dịch sinh học của cơ thể; các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly; + Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao như mẫu bệnh phẩm, dụng cụ đựng, dính mẫu bệnh phẩm, chất thải dính mẫu bệnh phẩm phát sinh từ các phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp III trở lên theo quy định tại Nghị định số 92/2010/NĐ-CP ngày 30/8/2010 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm về bảo đảm an toàn sinh học tại phòng xét nghiệm; + Chất thải giải phẫu như mô, bộ phận cơ thể người thải bỏ và xác động vật thí nghiệm10. - Chất thải nguy hại không lây nhiễm như: + Hóa chất thải bỏ bao gồm hoặc có các thành phần nguy hại; + Dược phẩm thải bỏ thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất; + Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân và các kim loại nặng; + Chất hàn răng amalgam thải bỏ; + Chất thải nguy hại khác theo quy định tại Thông tư số 36/2015/TT- BTNMT ngày 30/6/2015 của Bộ trưởng Bộ TN&MT về quản lý CTNH (sau đây gọi tắt là Thông tư số 36/2015/TT-BTNMT)11. Chất thải y tế thông thường là CTYT không gây ra những vấn đề nguy hiểm đặc biệt cho sức khỏe con người và môi trường, chiếm từ 75-90% tổng lượng CTYT12, bao gồm: + Chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con 10 Khoản 1 Điều 4 TTLT 58/2015.
11 Khoản 2 Điều 4 TTLT 58/2015. 11 người và chất thải ngoại cảnh trong CSYT; + Chất thải rắn thông thường phát sinh từ CSYT không thuộc Danh mục CTYT nguy hại hoặc thuộc Danh mục CTYT nguy hại quy định tại điểm a Khoản 4 điều này nhưng có yếu tố nguy hại dưới ngưỡng CTNH; Sản phẩm thải lỏng không nguy hại13. Nước thải y tế là nước đã bị thay đổi đặc điểm, tính chất, là dung dịch thải từ cơ sở khám, chữa bệnh, chứa các vi sinh vật gây bệnh, hóa chất độc, đồng vị phóng xạ như nước thải sinh hoạt của cán bộ viên chức, của bệnh nhân, người nhà bệnh nhân, nước lau sàn nhà, bể phốt của các khu điều trị (ô nhiễm hữu cơ), nước trong mùa mưa còn có thể nhiễm những hóa chất phát sinh trong quá trình chuẩn đoán và điều trị bệnh như các chế phẩm thuốc, các chất khử trùng, các đồng vị phóng xạ, các khu xét nghiệm, phòng mổ. Tóm lại, CTYT là bất kỳ chất thải nào có chứa chất nhiễm trùng (hoặc vật liệu có khả năng truyền nhiễm).
Bao gồm chất thải phát sinh từ các CSYT như văn phòng bác sĩ, bệnh viện, phòng khám nha khoa, phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu y khoa và phòng khám thú y, CTYT có thể chứa chất lỏng cơ thể như máu hoặc các chất gây ô nhiễm khác. CTYT có các đặc điểm đặc trưng như sau: - Chất thải y tế là những vật chất bị thải bỏ, mang toàn bộ đặc điểm chung của chất thải, tồn tại dưới dạng vật chất ở dạng rắn (chất thải rắn y tế), dạng lỏng (nước thải y tế), dạng khí (khí thải y tế); - Nguồn gốc phát sinh CTYT là những vật chất được thải ra từ hoạt động y tế, từ khu vực khám, chữa bệnh, điều dưỡng và phục hồi chức năng, giám định y khoa, pháp y, y dược cổ truyền. Bên cạnh đó, CTYT cũng có thể phát sinh trong các hoạt động y tế dự phòng, an toàn vệ sinh thực phẩm, dân 12 Kim Ngọc, Các quy định chung về Chất thải y tế, http://suckhoe. 13 Khoản 3 Điều 4 TTLT 58/2015.
12 số kế hoạch hóa gia đình, sức khỏe sinh sản; Kiểm nghiệm dược phẩm, mỹ phẩm, sản xuất thuốc, vắc xin, sinh phẩm y tế, trang thiết bị y tế; Các cơ sở nghiên cứu, đào tạo, phòng xét nghiệm, nhà hộ sinh, trạm y tế, v. Đây là đặc điểm phân biệt giữa CTYT với các chất thải từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt khác. - Thành phần CTYT gồm: + Thành phần vật lý: Bông vải sợi: Gồm bông băng, gạc, quần áo, khăn lau, vải trải, v.v… Giấy: Hộp đựng dụng cụ, giấy gói, giấy thải từ nhà vệ sinh. Nhựa: Hộp đựng, bơm tiêm, dây chuyền máu, túi đựng.
Thủy tinh: Chai lọ, ống tiêm, bơm tiêm thủy tinh, ống nghiệm. Kim loại: Dao kéo mổ, kim tiêm. Thành phần tách ra từ cơ thể: Máu mủ từ băng gạc, bộ phận cơ thể bị cắt bỏ. + Thành phần hóa học: Vô cơ: Hóa chất, thuốc thử, v.v…Hữu cơ: Đồ vải sợi, phần cơ thể, thuốc, v.v… Thành phần sinh học: Máu, bệnh phẩm, bộ phận cơ thể bị cắt bỏ, v.v… Có nhiều cách phân loại CTYT tùy theo từng quan điểm khác nhau: - Theo nguồn gốc phát sinh CTYT được chia thành 03 loại: CTYT từ phòng thí nghiệm, chất thải dược phẩm và chất thải bệnh phẩm.
Nhóm CTYT từ phòng thí nghiệm gồm găng tay, ống nghiệm, các vật cấy, cất giữ các chất gây bệnh, túi máu và các chất thải khác từ phòng thí nghiệm để nghiên cứu bệnh tật, huyết học, truyền máu, vi sinh học, nghiên cứu mô học, v,v. Chất thải dược phẩm gồm thuốc quá hạn sử dụng hoàn trả lại, thuốc phòng bệnh, thuốc bị đổ hoặc hư hỏng hay phải bỏ đi vì không cần giữ các chất trị xạ. Chất thải bệnh phẩm gồm mô người có thể bị nhiễm bệnh hay không nhiễm bệnh, nội tạng, các chi, các bộ phận cơ thể người, nhau thai và các thi thể người, xác động vật và mô động vật phòng thí nghiệm, v. - Căn cứ vào dạng tồn tại, có thể phân loại CTYT thành chất thải rắn (CTNH lây nhiễm, CTNH không lây nhiễm và CTYT thông thường), nước 13 thải y tế và khí thải y tế.
- Căn cứ vào các đặc điểm lý học, hóa học, sinh học, chất thải trong các CSYT được phân thành các nhóm sau đây: + Chất thải lây nhiễm, bao gồm chất thải lây nhiễm sắc nhọn, chất thải lây nhiễm không sắc nhọn, chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao và chất thải giải phẫu. + Chất thải nguy hại không lây nhiễm; + Chất thải phóng xạ (Theo Thông tư 22/2014/TT-BKHCN ngày 25/8/2014 cuả Bộ Khoa học và Công nghệ quy định về quản lý chất thải phóng xạ và nguồn phóng xạ đã qua sử dụng- gọi tắt là Thông tư 22/2014, thì chất thải phóng xạ là chất thải chứa các nhân phóng xạ hoặc vật thể bị nhiễm bẩn các nhân phóng xạ với mức hoạt động lớn hơn mức thanh lý, trong đó chất thải phóng xạ sinh học bao gồm chất thải có khả năng phân hủy sinh học và chất thải sinh học y tế.