Chương 1: Cơ sở lý luận về thẩm quyền của Tòa án và pháp luật về thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết vụ việc lao động. Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết vụ việc lao động và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết vụ việc lao động. 8 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.
Những kết quả nghiên cứu pháp luật về thẩm quyền của Toà án trong giải quyết vụ việc lao động 1. Các nghiên cứu lý luận về vụ việc lao động và thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết vụ việc lao động 1. Các nghiên cứu về tranh chấp lao động và vụ việc lao động Vụ việc lao động thực chất là những TCLĐ được đưa ra Tòa án giải quyết. Bởi vậy, nghiên cứu về vụ việc lao động trước hết phải nghiên cứu từ các TCLĐ.
- Về khái niệm, đặc điểm của tranh chấp lao động TCLĐ là vấn đề khó tránh khỏi, dễ phát sinh trong quá trình các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ trong QHLĐ. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Trong cuốn sách “Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và công đoàn” do Tôn Trung Phạm làm chủ biên cùng các tác giả Thường Khải, Điền Khải Vinh, Cường Lỗi do Nxb Liêu Ninh xuất bản năm 1995, được Nguyễn Tiến Chiêm dịch ra tiếng Việt được Nxb Lao động xuất bản năm 1997 có đưa ra khái niệm “TCLĐ là hai bên đương sự vì vấn đề lao động dẫn đến tranh chấp, tranh cãi lẫn nhau. Đứng trên ý nghĩa mà nói, sự tranh chấp, tranh cãi lẫn nhau về vấn đề lao động giữa NSDLĐ với NSDLĐ, giữa NLĐ với NLĐ, giữa NLĐ với NSDLĐ đều có thể là tranh chấp lao động”3.
Khái niệm TCLĐ mà các tác giả đưa ra ở đây được tiếp cận theo nghĩa rất rộng, không chỉ là tranh chấp giữa NLĐ với NSDLĐ mà còn bao gồm tranh chấp giữa những NLĐ với nhau, tranh chấp giữa những NSDLĐ với nhau. Cuốn sách “Conciliation and Arbitration Procedures in Labour Disputes: A Comparative study” xuất bản năm 1995 của tác giả Eldio Daya – chuyên gia của Ban Luât Lao động và Quan hệ Lao động của ILO. Cuốn sách có đề cập đến một số vấn đề chung về TCLĐ và giải quyết TCLĐ. 3 Tôn Trung Phạm (1997), Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và công đoàn, Nxb Lao động, tr.
9 Cuốn sách “Quản lý QHLĐ trong một môi trường thay đổi – phiên bản 2” của tác giả Michael Ballot cho rằng TCLĐ là những xung đột giữa NLĐ với các chủ thể khác trong quá trình lao động. Sách viết “phần lớn các tranh chấp xảy ra giữa lao động và quản lý liên quan đến các quyết định quản lý tại nơi làm việc mà NLĐ không đồng tình với cá nhân NLĐ, nhóm NLĐ”4. Cuốn sách “Các hệ thống phòng ngừa và giải quyết tranh chấp lao động” Trung tâm Đào tạo Quốc tế của Tổ chức Lao động Quốc tế ILO (2013) đã được dịch thuật và in ấn bởi Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế tại Việt Nam. Cuốn sách đã xác định các loại và đưa ra khái niệm về TCLĐ, đưa ra bốn cách tiếp cận trong giải quyết tranh chấp gồm né tránh, quyền lực, dựa trên quyền và đồng thuận; những yếu tố cụ thể của hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả; đưa ra công cụ chấn đoán giúp đánh giá hiệu quả của hệ thống quản lý tranh chấp của một quốc gia và những biện pháp phòng ngừa giải quyết TCLĐ.
Sách chuyên khảo “Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể - Kinh nghiệm của một số nước đối với Việt Nam” của TS. Trần Hoàng Hải xuất bản năm 2011 do Nxb Chính trị Quốc gia, có 8 chương, được viết trên cơ sở nền tảng của BLLĐ năm 1994 đã được sửa đổi ba lần vào các năm 2002, 2006, 2007 và BLTTDS năm 2004 đề cập đến một số vấn đề về TCLĐ như khái niệm TCLĐ, TCLĐ tập thể, phân loại TCLĐ tập thể theo quy định pháp luật Việt Nam và pháp luật của một số nước trên thế giới. Nghiên cứu “Quan hệ lao động và giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam” năm 2006 của tiến sĩ Chang - Hee Lee, chuyên gia về QHLĐ của văn phòng tiểu khu vực Đông Á thuộc ILO cũng đã chỉ ra các TCLĐ, tình hình giải quyết TCLĐ cũng như nguyên nhân và những tồn tại của tiến trình giải quyết TCLĐ. Luận án “Pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại Tòa án Việt Nam”, Học viện Khoa học xã hội năm 2011 của tác giả Phạm Công Bảy trong cho rằng “TCLĐ là tranh chấp giữa NLĐ với NSDLĐ về các quyền và nghĩa 4 Michael Ballot (1995).
Labor – Management Relation in a Changing Environment,second edition, tr 305 10 vụ trong QHLĐ”5. TCLĐ trong luận án được tiếp cận theo nghĩa hẹp chỉ bao gồm các tranh chấp giữa các chủ thể của QHLĐ mà không đề cập đến các tranh chấp phát sinh từ quan hệ có liên quan. Luận án “Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Học viện Khoa học xã hội năm 2017 của tác giả Trần Thị Mai Loan thì cho rằng “TCLĐ là những tranh chấp phát sinh do sự mâu thuẫn xung đột về quyền và lợi ích của các chủ thể trong QHLĐ và các chủ thể khác có liên quan”6. Một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên sau khi BLLĐ năm 1994 được ban hành về TCLĐ là bài viết “Một số vấn đề về TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể” của tác giả Trần Thị Thúy Lâm đăng trên tạp chí Luật học số 5/1996.
Trong bài viết này tác giả Trần Thị Thúy Lâm đã đề cập đến khái niệm TCLĐ cá nhân và sự chuyển hóa từ TCLĐ cá nhân sang TCLĐ tập thể. Tác giả Nguyễn Thị Kim Phụng với bài “Cách tháo gỡ một số vướng mắc khi giải quyết các TCLĐ tại Tòa án” đăng trên Tạp chí Luật học số 1/1999, trên cơ sở phân tích những bất cập của pháp luật khi không quy định rõ thế nào là TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể, tác giả đã đưa ra quan điểm của mình liên quan đến các dấu hiệu để phân biệt TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể. Tác giả Nguyễn Hữu Chí trong bài viết “Những điểm mới của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLLĐ về tranh chấp và giải quyết TCLĐ” đăng trên tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 12/2002 cũng có phân tích về khái niệm TCLĐ, chỉ ra những điểm mới so với BLLĐ năm 1994. Năm 2003, tác giả Lưu Bình Nhưỡng cũng đã trình bày các khía cạnh khác nhau về khái niệm TCLĐ và phân tích các dấu hiệu cơ bản để phân biệt giữa TCLĐCN và TCLĐTT.
Tác giả Đoàn Thị Phương Diệp có bài viết “Cơ chế giải quyết TCLĐ cá nhân theo quy định của pháp luật Việt Nam - nhìn từ góc độ Luật So sánh” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 06/2019. Bài viết đề cập đến quan niệm về TCLĐ cá nhân và giải quyết TCLĐ cá nhân ở Pháp và Nhật Bản đặt trong sự so sánh với Việt Nam, chỉ ra 5 Phạm Công Bảy (2011), Pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp lao động cá nhân tại Tòa án Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Học viện Khoa học và Xã hội, tr. 6 Trần Thị Mai Loan (2017), Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể- Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận án Tiến sĩ, Học viện Khoa học và Xã hội, tr. 11 điểm chung và khác biệt trong ba cơ chế giải quyết TCLĐ cá nhân tại TAND ở Việt Nam, Pháp và Nhật Bản.
Tác giả cho rằng TCLĐ cá nhân chỉ được giải quyết tại Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự như là cơ chế giải quyết duy nhất. Trong khi đó theo luật Nhật Bản, để giải quyết các TCLĐ cá nhân tại Tòa án, các bên tranh chấp có thể lựa chọn một trong hai thủ tục tố tụng: giải quyết theo thủ tục một vụ kiện dân sự (Civil litigation) và giải quyết theo thủ tục vụ kiện lao động (Labour Tribunal proceedings). Tác giả Nguyễn Tiến Dũng trong bài viết: “Giải quyết TCLĐ theo BLLĐ năm 2019” đăng trên tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề về triển khai thi hành BLLĐ năm 2020 cũng đã phân tích điểm mới trong khái niệm TCLĐ theo BLLĐ năm 2019 so với BLLĐ năm 2012. Về cơ bản, các công trình nêu trên đều cho rằng TCLĐ là tranh chấp giữa NLĐ hoặc tập thể lao động với NSDLĐ về quyền, nghĩa vụ, lợi ích trong QHLĐ và trong một số trường hợp là tranh chấp giữa các chủ thể có liên quan đến QHLĐ.
TCLĐ bao gồm TCLĐ cá nhân và TCLĐ tập thể. Dấu hiệu để nhận diện và phân biệt TCLĐ là dựa vào các đặc điểm về chủ thể, nội dung, tính chất của tranh chấp. - Về khái niệm vụ việc lao động Mặc dù khái niệm vụ việc lao động thường xuyên được sử dụng trong thực tế nhưng đến nay vẫn chưa có bất cứ một văn bản pháp luật hoặc công trình nghiên cứu nào đưa ra định nghĩa cụ thể về vụ việc lao động. Từ quy định của BLTTDS và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, vụ việc dân sự theo nghĩa rộng có nội hàm khái niệm bao hàm vụ việc lao động cùng chung trình tự, thủ tục giải quyết tại Tòa án.
Đã có một số công trình nghiên cứu về khái niệm vụ việc dân sự. Luận án tiến sĩ “Phân cấp thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống tòa án ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Lê Thị Hà xác định vụ việc dân sự gồm vụ án dân sự và việc dân sự. Vụ án dân sự là vụ có tranh chấp về quyền lợi, nghĩa vụ giữa cá nhân, tố chức với nhau. Khi một tranh chấp dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, được đương sự yêu cầu Tòa án giải quyết sẽ trở thành vụ án dân sự.
Việc dân sự là việc không có tranh chấp về quyền và lợi 12 ích nhưng có yêu cầu của cá nhân, tổ chức đề nghị Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý mà phát sinh quyền và nghĩa vụ của các cá nhân, tổ chức này.