Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VIỆC LÀM VÀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM 1. Quan niệm việc làm và giải quyết việc làm 1. Khái niệm việc làm, giải quyết việc làm 1. Khái niệm việc làm Bất cứ một sinh vật nào, muốn tồn tại buộc phải tiến hành những hoạt động nhằm tạo ra và đáp ứng những nhu cầu thiết yếu nhất đối với bản thân và cộng đồng.
Hoạt động kiếm sống là hoạt động quan trọng nhất của thế giới sinh vật nói chung và loài người nói riêng. Không chỉ đóng vai trò duy trì cuộc sống con người, hoạt động kiếm sống còn là cơ sở để cải tạo con người, cải biến con người từ những sinh vật hoang dã thành những thành viên của xã hội, làm hình thành xã hội và phát triển xã hội ngày càng văn minh, tiến bộ hơn. Hoạt động kiếm sống của con người được gọi chung là việc làm. Việc làm gắn liền với nhu cầu mưu sinh của mỗi cá nhân, là một trong những vấn đề có tính chất toàn cầu, là mối quan tâm của hầu hết các quốc gia, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của một đất nước.
Tăng việc làm, giảm tỷ lệ thất nghiệp là một trong những biện pháp tốt nhất để từng bước ổn định và nâng cao đời sống của nhân dân, đảm bảo sự phát triển bền vững. Để nghiên cứu về vấn đề việc làm, trước hết chúng ta cần tìm hiểu về khái niệm việc làm và các khái niệm có liên quan. Bởi lẽ, hệ thống khái niệm sẽ là cơ sở để xác định chuẩn xác về tỷ lệ người có việc làm, thiếu việc làm và thất nghiệp, từ đó, hoạch định chính sách, tìm giải pháp tác động, hướng dẫn và điều tiết thị trường lao động trong nước, khu vực và trên thế giới. Hiện nay, trên thế giới, có nhiều quan niệm khác nhau về việc làm, tùy theo các cách tiếp cận khác nhau: Hiểu theo nghĩa thông thường thì việc làm là công việc được giao cho làm và được trả công.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dưới góc độ quan hệ sản xuất không phụ thuộc vào mục đích việc làm thì "việc làm là một quan hệ sản xuất nảy sinh do có sự kết hợp giữa cá nhân người lao động với các phương tiện sản xuất" - Theo Gôrêlốp. Nếu chú trọng mục đích của việc làm thì việc làm luôn gắn với tiền lương do vậy việc làm được định nghĩa "như một tình trạng trong đó có sự trả công bằng tiền hoặc hiện vật do có sự tham gia tích cực có tính chất cá nhân và trực tiếp vào nỗ lực sản xuất" - Theo Giang Mute. Theo Guy Hân-tơn: "Việc làm theo nghĩa rộng là toàn bộ các hoạt động kinh tế xã hội; nghĩa là tất cả những gì liên hệ đến cách thức kiếm sống của con người kể cả các quan hệ xã hội và các tiêu chuẩn hành vi tạo thành khuôn khổ của quá trình kinh tế" [38]. Chính vì vai trò và tính chất phức tạp của vấn đề việc làm mà tại hội nghị thống kê lao động quốc tế lần thứ 8 năm 1945 ở Giơnevơ và trong khuyến nghị về thống kê lao động quốc tế năm 1975, vấn đề việc làm đã được đưa ra.
Nhưng người ta chỉ định nghĩa về người có việc làm, đó là những người thuộc một trong các trường hợp sau đây: - Người đang làm một việc được trả công trong một thời gian ngắn, có thể là một tuần lễ, một ngày. - Người đã có chỗ làm việc nhưng có thời gian không đi làm, tạm thời vắng mặt trong một thời gian nhất định do ốm đau, tai nạn, tạm nghỉ việc do tranh chấp lao động hoặc các lý do khác. Hiện nay, theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thì khái niệm việc làm chỉ đề cập đến trong mối quan hệ với lực lượng lao động. Khi đó, việc làm được phân thành hai loại: Có trả công (những người làm thuê, học việc…) và không được trả công nhưng vẫn có thu nhập (giới chủ làm kinh tế gia đình…).
Vì vậy, việc làm được coi là hoạt động có ích mà không bị pháp luật ngăn cấm có thu nhập bằng tiền (hoặc bằng hiện vật). Những người có việc làm là những người làm một việc gì đó có được trả công, lợi nhuận, được 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thanh toán bằng tiền hoặc hiện vật, hoặc tham gia vào các hoạt động mang tính chất tự tạo việc làm vì lợi ích hay vì thu nhập của gia đình, không được nhận tiền công (hiện vật). Có thể xem xét việc làm ở hai trạng thái "động" và "tĩnh". Ở trạng thái "động" việc làm là hoạt động của mọi tầng lớp dân cư nhằm tạo ra những thu nhập có lợi cho cá nhân, cho cộng đồng trên cơ sở những quy định của pháp luật.
Việc làm luôn là hoạt động có mục đích của con người, là hình thức vận dụng sức lao động kết hợp với các yếu tố vật chất, kỹ thuật trong xã hội và được tiến hành trong một không gian và thời gian nhất định. Còn ở trạng thái "tĩnh" việc làm dùng để chỉ nhu cầu sử dụng sức lao động cùng các yếu tố vật chất - kỹ thuật khác nhằm mục đích tạo ra thu nhập hoặc mang lại những kết quả có ích cho cá nhân, cho cộng đồng. Như vậy, việc làm là tổng thể các hoạt động kinh tế được thực hiện dựa vào "sự cho phép" của pháp luật có liên quan đến đối tượng, đến sự thu nhập của dân cư trong xã hội. Đồng thời, trong thời kỳ hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, ILO còn khuyến cáo và đề cập tới việc làm nhân văn hay việc làm bền vững, theo đó khái niệm việc làm gắn với các tiêu chí đó là: Việc làm năng suất (nhằm đảm bảo cho người lao động có điều kiện sinh sống ở mức chấp nhận được); Bình đẳng trong công việc (người lao động phải được đối xử bình đẳng và công bằng về cơ hội việc làm); An toàn tại nơi làm việc (người lao động cần được giúp đỡ, bảo vệ, bảo đảm sức khỏe, các chế độ hưu trí và sinh sống); Bảo đảm nhân phẩm tại nơi làm việc (người lao động cần được tôn trọng tại nơi làm việc và được tham gia vào quá trình ra các quyết định liên quan đến điều kiện làm việc).
Theo chúng tôi, đây là một khái niệm rất cần thiết để Việt Nam tham khảo và hướng đến. Ở Việt Nam, khái niệm việc làm đã được quy định tại Điều 13 Bộ luật Lao động như sau: "Mọi hoạt động lao động tạo ra nguồn thu nhập không bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là việc làm". 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, dù được hiểu theo nhiều quan niệm khác nhau, nhưng có thể thấy khái niệm việc làm bao gồm hai nội dung có tính điều kiện: Nội dung thứ nhất đề cập việc làm là hoạt động lao động của con người tạo ra nguồn thu nhập (điều kiện cần). Các hoạt động này thể hiện việc làm luôn luôn gắn với thu nhập.
Những hoạt động không mang lại thu nhập thì không được coi là việc làm. Việc làm phải được coi là một phương kế kiếm sống, là một hoạt động mà qua đó người ta được trả công (bằng tiền hoặc hiện vật) và sống nhờ vào khoản tiền đó. Nội dung thứ hai đề cập hoạt động ấy không bị pháp luật cấm (điều kiện đủ). Nếu hoạt động lao động chỉ thỏa mãn điều kiện thứ nhất, thì dưới góc độ pháp lý vẫn chưa đủ để coi là việc làm.
Có những hoạt động tuy tạo ra thu nhập, thậm chí rất cao nhưng không được coi là việc làm vì vi phạm điều kiện thứ hai này như hoạt động buôn bán ma túy, chế tạo, buôn bán pháo. Đây là một quan niệm mới về việc làm so với thời kỳ bao cấp của Việt Nam trước đây. Việc quy định khái niệm về việc làm theo Điều 13 Bộ luật Lao động đã làm thay đổi một cách căn bản vấn đề nhận thức về việc làm: trước đây người ta cho rằng chỉ có làm việc trong khu vực nhà nước, khu vực kinh tế tập thể mới được gọi là có việc làm, không thừa nhận là có việc làm khi hoạt động ở các lĩnh vực khác; nhưng đến nay, với quan niệm này thì người lao động đã đứng vào vị trí trung tâm, năng động và chủ động tự tạo việc làm cho mình và cho người khác, ở tất cả các thành phần kinh tế, không thụ động, trông chờ ỷ lại vào sự bố trí việc làm của Nhà nước. Do vậy, căn cứ vào trong tình hình thực tiễn của Việt Nam hiện nay, quan niệm này là tương đối đầy đủ và chính xác.
Tuy nhiên, có quan điểm cho rằng đây là một quan niệm, "chưa phải là một định nghĩa hoặc khái niệm đầy đủ về việc làm" [70]. Nó phù hợp với thực tiễn Việt Nam đang ở giai đoạn thấp của sự phát triển, trong tương lai cần có một định nghĩa chuẩn, chất lượng hơn về việc làm. Vì vậy, trong thời kỳ hội nhập, theo chúng tôi, để đưa ra được khái niệm chính xác hơn về việc làm, cần tìm hiểu thêm về các khái niệm có 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liên quan mật thiết như thất nghiệp, thiếu việc làm, người có việc làm, người thất nghiệp… Ở nước ta, trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung bao cấp, người lao động được coi là có việc làm và được xã hội thừa nhận, trân trọng là người làm việc trong thành phần kinh tế quốc doanh, khu vực nhà nước và kinh tế tập thể. Trong cơ chế đó, Nhà nước bố trí việc làm đến người lao động từ đầu đến cuối.
Do đó, trong xã hội không thừa nhận có hiện tượng thất nghiệp, thiếu việc làm, lao động dư thừa, việc làm không đầy đủ. Chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, quan niệm về việc làm thay đổi một cách căn bản, từ đó các khái niệm có liên quan cũng được hiểu chính xác và đầy đủ hơn, góp phần thống nhất các chuẩn mực cơ bản để xác định, thống kê, đánh giá và thông tin về tình trạng việc làm và thất nghiệp. Trên cơ sở vận dụng quan niệm việc làm của ILO và nghiên cứu điều kiện cụ thể của Việt Nam, có thể đưa ra khái niệm người có việc làm như sau: "Người có việc làm là người làm việc trong những lĩnh vực, ngành nghề đang hoạt động có ích, không bị pháp luật ngăn cấm, đem lại thu nhập để nuôi sống bản thân và gia đình, đồng thời đóng góp một phần cho xã hội" [17].