Tổng quan nghiên cứu

Bệnh đái tháo đường típ 2 là một trong những bệnh mạn tính có tỷ lệ mắc ngày càng gia tăng trên toàn cầu, với khoảng 463 triệu người trưởng thành mắc bệnh vào năm 2019 và dự kiến tăng lên khoảng 700 triệu người vào năm 2045. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh trong nhóm tuổi từ 20-79 là 5,7%, với hơn 30 nghìn ca tử vong mỗi năm liên quan đến đái tháo đường. Việc điều trị đái tháo đường típ 2 chủ yếu dựa vào sử dụng thuốc lâu dài nhằm kiểm soát đường huyết và ngăn ngừa biến chứng. Tuy nhiên, theo ước tính, khoảng 50% bệnh nhân không tuân thủ đúng phác đồ điều trị, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả điều trị và làm tăng chi phí chăm sóc y tế.

Nghiên cứu này được thực hiện tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn, nơi quản lý gần 2000 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 ngoại trú, nhằm phân tích mức độ tuân thủ dùng thuốc và các yếu tố ảnh hưởng trên bệnh nhân. Thời gian nghiên cứu từ tháng 6/2021 đến tháng 3/2022, với mục tiêu cụ thể gồm: đánh giá tuân thủ dùng thuốc, phân tích tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách và năng lực hiểu, vận dụng thông tin về thuốc, đồng thời xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ dùng thuốc. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện quản lý điều trị, nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm thiểu biến chứng cho bệnh nhân đái tháo đường típ 2.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình liên quan đến tuân thủ dùng thuốc và hành vi tự chăm sóc bệnh nhân mạn tính. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

  • Lý thuyết Tuân thủ Điều trị (Medication Adherence Theory): Định nghĩa tuân thủ là mức độ bệnh nhân thực hiện đúng các chỉ định về dùng thuốc, chế độ ăn và thay đổi lối sống theo hướng dẫn y tế. Tuân thủ được xem là yếu tố then chốt trong quản lý bệnh mạn tính, đặc biệt là đái tháo đường típ 2.

  • Lý thuyết Tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách (Medication Self-Efficacy): Tự tin của bệnh nhân trong việc sử dụng thuốc đúng liều, đúng thời điểm và đúng cách ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ tuân thủ. Công cụ SEAMS được sử dụng để đánh giá khía cạnh này.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu bao gồm:

  • Tuân thủ dùng thuốc: Mức độ bệnh nhân thực hiện đúng phác đồ điều trị thuốc.

  • Năng lực hiểu và vận dụng thông tin về thuốc (Medication Literacy - ML): Khả năng thu thập, xử lý và hiểu thông tin thuốc để đưa ra quyết định sử dụng thuốc an toàn và hiệu quả.

  • Tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách: Mức độ tin tưởng của bệnh nhân vào khả năng sử dụng thuốc chính xác trong các tình huống khác nhau.

  • Ảnh hưởng của dịch COVID-19: Tác động của đại dịch đến cảm xúc và hành vi tuân thủ dùng thuốc của bệnh nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, tiến hành tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn từ tháng 6/2021 đến tháng 3/2022. Đối tượng nghiên cứu là 250 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú, được lựa chọn theo tiêu chuẩn thuận tiện, bao gồm bệnh nhân sử dụng ít nhất một thuốc hạ đường huyết trong tối thiểu 3 tháng.

Nguồn dữ liệu bao gồm:

  • Phỏng vấn trực tiếp bệnh nhân qua bộ câu hỏi có cấu trúc, sử dụng các công cụ đánh giá chuẩn hóa: MARS-5 (tuân thủ dùng thuốc), SEAMS (tự tin dùng thuốc đúng cách), MLM (năng lực hiểu và vận dụng thông tin thuốc), FCoV-19 (lo sợ COVID-19).

  • Trích xuất dữ liệu cận lâm sàng và đơn thuốc từ hồ sơ bệnh án điện tử và sổ y bạ.

Phân tích số liệu sử dụng phần mềm SPSS 25 với các phương pháp:

  • Phân tích độ tin cậy bộ công cụ qua hệ số Cronbach’s α.

  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) để xác định cấu trúc các bộ công cụ.

  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ dùng thuốc, với biến phụ thuộc là điểm tuân thủ MARS-5.

Quy trình nghiên cứu gồm 5 bước: chuẩn bị bộ câu hỏi, thu thập số liệu, thẩm định bộ công cụ, đánh giá mức độ các yếu tố nghiên cứu, và phân tích các yếu tố ảnh hưởng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Đặc điểm bệnh nhân: Trong 250 bệnh nhân, 69,6% có tuổi từ 65 trở lên, 60% là nữ, 97,6% có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở lên, 89,3% đã nghỉ hưu, 100% có bảo hiểm y tế và sống tại khu vực đô thị. Trung bình thời gian mắc bệnh là 9,5 năm, với 80,8% bệnh nhân mắc trên 5 năm. Tỷ lệ biến chứng do đái tháo đường là 4,8%, phổ biến nhất là biến chứng võng mạc (3,2%). Trung bình mỗi bệnh nhân sử dụng 4,7 loại thuốc, trong đó 76,4% dùng metformin và 37,2% dùng insulin.

  2. Tuân thủ dùng thuốc: Điểm trung bình tuân thủ theo MARS-5 là 23,1/25, cho thấy mức độ tuân thủ tương đối cao. Tuy nhiên, 37,6% bệnh nhân thừa nhận quên dùng thuốc, 26,4% thay đổi liều thuốc so với đơn kê, 23,6% bỏ lỡ một liều thuốc và 13,2% ngừng thuốc một thời gian. Có 27,2% bệnh nhân hết thuốc trước ngày tái khám, trong đó 98,5% mua thêm thuốc để tiếp tục sử dụng.

  3. Tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách: Điểm trung bình SEAMS là 33,2 ± 6,0 trên thang điểm 39, cho thấy bệnh nhân có mức độ tự tin cao. Phân tích nhân tố xác định 3 nhóm tự tin: trong hoàn cảnh thay đổi, trong những trường hợp khó khăn và liên quan đến kiến thức về thuốc.

  4. Năng lực hiểu và vận dụng thông tin về thuốc: Phân loại theo điểm MLM cho thấy khoảng 60% bệnh nhân có năng lực hiểu và vận dụng thông tin thuốc tốt (≥13 điểm). Năng lực này có liên quan tích cực đến mức độ tuân thủ dùng thuốc.

  5. Ảnh hưởng của dịch COVID-19: Điểm trung bình lo sợ COVID-19 theo FCoV-19 là 16,8 ± 6,3 trên thang điểm 35, cho thấy mức độ lo sợ trung bình. Khoảng 22,3% bệnh nhân trì hoãn tái khám và lĩnh thuốc do ảnh hưởng của dịch bệnh.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mức độ tuân thủ dùng thuốc của bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn tương đối cao nhưng vẫn còn tồn tại các hành vi không tuân thủ phổ biến như quên thuốc và thay đổi liều. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, trong đó tỷ lệ tuân thủ dao động rộng từ 38,5% đến 85%. Việc bệnh nhân có tự tin cao vào khả năng dùng thuốc đúng cách góp phần tích cực vào tuân thủ, đồng thời năng lực hiểu và vận dụng thông tin thuốc cũng là yếu tố then chốt giúp bệnh nhân thực hiện đúng phác đồ điều trị.

Ảnh hưởng của dịch COVID-19 làm tăng nỗi lo sợ và gây khó khăn trong việc tiếp cận thuốc, ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị. Kết quả phân tích hồi quy đa biến xác định các yếu tố như tự tin dùng thuốc, năng lực hiểu thông tin thuốc, và ảnh hưởng của COVID-19 có tác động đáng kể đến mức độ tuân thủ. Các biểu đồ phân phối điểm tuân thủ, tự tin và năng lực hiểu thuốc có thể minh họa rõ ràng sự phân bố và mối liên hệ giữa các biến này.

So với các nghiên cứu trước đây, nghiên cứu này bổ sung thêm góc nhìn về ảnh hưởng của năng lực hiểu và vận dụng thông tin thuốc cũng như tác động của đại dịch COVID-19 đến tuân thủ dùng thuốc, góp phần làm rõ các yếu tố tâm lý và xã hội ảnh hưởng đến hành vi điều trị của bệnh nhân đái tháo đường típ 2.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường giáo dục và tư vấn thuốc: Triển khai các chương trình đào tạo, tư vấn trực tiếp và qua phương tiện truyền thông nhằm nâng cao năng lực hiểu và vận dụng thông tin về thuốc cho bệnh nhân, đặc biệt tập trung vào nhóm bệnh nhân lớn tuổi và có trình độ học vấn thấp. Mục tiêu tăng tỷ lệ bệnh nhân có năng lực hiểu thuốc tốt lên trên 80% trong vòng 12 tháng.

  2. Phát triển các can thiệp nâng cao tự tin dùng thuốc: Áp dụng các biện pháp hỗ trợ như nhắc nhở dùng thuốc qua điện thoại, ứng dụng di động, và nhóm hỗ trợ bệnh nhân để tăng cường tự tin trong việc sử dụng thuốc đúng cách. Mục tiêu giảm tỷ lệ quên thuốc xuống dưới 20% trong 6 tháng.

  3. Cải thiện tiếp cận thuốc trong bối cảnh dịch bệnh: Thiết lập hệ thống cấp phát thuốc ngoại trú linh hoạt, bao gồm giao thuốc tận nhà và tư vấn từ xa nhằm giảm thiểu sự trì hoãn tái khám và lĩnh thuốc do ảnh hưởng của COVID-19. Mục tiêu giảm tỷ lệ trì hoãn tái khám dưới 10% trong 1 năm.

  4. Tăng cường đào tạo nhân viên y tế: Nâng cao kỹ năng giao tiếp, tư vấn và hỗ trợ bệnh nhân của đội ngũ y tế nhằm xây dựng mối quan hệ tốt với bệnh nhân, từ đó thúc đẩy tuân thủ điều trị. Thực hiện các khóa đào tạo định kỳ hàng năm cho toàn bộ nhân viên phòng khám.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Bác sĩ và nhân viên y tế tại các cơ sở điều trị đái tháo đường: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về tuân thủ dùng thuốc và các yếu tố ảnh hưởng, giúp cải thiện tư vấn và quản lý bệnh nhân.

  2. Nhà quản lý y tế và chính sách: Thông tin về các rào cản và đề xuất giải pháp hỗ trợ bệnh nhân trong bối cảnh dịch bệnh giúp hoạch định chính sách chăm sóc sức khỏe hiệu quả hơn.

  3. Nhà nghiên cứu trong lĩnh vực dược lý lâm sàng và y học cộng đồng: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên cứu có thể áp dụng hoặc phát triển thêm trong các nghiên cứu tương tự.

  4. Bệnh nhân đái tháo đường và người chăm sóc: Giúp hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của tuân thủ dùng thuốc, tự tin trong sử dụng thuốc và cách nâng cao năng lực hiểu biết về thuốc để quản lý bệnh hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao tuân thủ dùng thuốc lại quan trọng đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 2?
    Tuân thủ dùng thuốc giúp kiểm soát đường huyết ổn định, ngăn ngừa biến chứng và giảm chi phí điều trị. Nghiên cứu cho thấy khoảng 50% bệnh nhân không tuân thủ đúng, dẫn đến hiệu quả điều trị kém và tăng nguy cơ biến chứng.

  2. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tuân thủ dùng thuốc ở bệnh nhân?
    Bao gồm yếu tố kinh tế - xã hội, hệ thống y tế, đặc điểm bệnh lý, phác đồ điều trị và yếu tố cá nhân như tự tin dùng thuốc và năng lực hiểu thông tin thuốc. Đại dịch COVID-19 cũng làm tăng khó khăn trong tiếp cận thuốc.

  3. Làm thế nào để đánh giá mức độ tuân thủ dùng thuốc?
    Nghiên cứu sử dụng bộ công cụ MARS-5, một phương pháp tự báo cáo với độ tin cậy cao (Cronbach’s α = 0,894), giúp đánh giá các hành vi như quên thuốc, thay đổi liều và ngừng thuốc.

  4. Tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách có vai trò gì?
    Tự tin giúp bệnh nhân duy trì thói quen dùng thuốc đúng liều và thời gian, giảm nguy cơ quên hoặc thay đổi liều không đúng. Điểm SEAMS trung bình trong nghiên cứu là 33,2/39, cho thấy mức độ tự tin khá cao.

  5. Ảnh hưởng của dịch COVID-19 đến tuân thủ dùng thuốc như thế nào?
    COVID-19 gây lo sợ, ảnh hưởng tâm lý và làm gián đoạn việc tái khám, lĩnh thuốc. Khoảng 22,3% bệnh nhân trì hoãn tái khám do dịch, ảnh hưởng tiêu cực đến việc duy trì điều trị liên tục.

Kết luận

  • Nghiên cứu xác định mức độ tuân thủ dùng thuốc của bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn ở mức tương đối cao nhưng vẫn còn các hành vi không tuân thủ phổ biến như quên thuốc và thay đổi liều.

  • Tự tin vào khả năng dùng thuốc đúng cách và năng lực hiểu, vận dụng thông tin về thuốc là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tích cực đến tuân thủ dùng thuốc.

  • Đại dịch COVID-19 tác động đến cảm xúc và hành vi tuân thủ, làm tăng tỷ lệ trì hoãn tái khám và lĩnh thuốc.

  • Các giải pháp can thiệp cần tập trung nâng cao năng lực hiểu thuốc, tự tin dùng thuốc và cải thiện tiếp cận thuốc trong bối cảnh dịch bệnh.

  • Đề xuất triển khai các chương trình giáo dục, tư vấn, hỗ trợ bệnh nhân và đào tạo nhân viên y tế nhằm nâng cao hiệu quả quản lý điều trị đái tháo đường típ 2 trong thời gian tới.

Các cơ sở y tế và nhà quản lý cần áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân đái tháo đường.