Phân Tích Tình Hình Nghèo Đa Chiều Trên Địa Bàn Thành Phố Rạch Giá, Tỉnh Kiên Giang

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích tình hình nghèo đa chiều tại thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang, đánh giá nguyên nhân và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Văn Thanh Tài
• Người hướng dẫn: TS. Lê Ngọc Uyển
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Phân tích tình hình nghèo đa chiều trên địa bàn thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. KẾT CẤU LUẬN VĂN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM
• 2.1.1. Nghèo
• 2.1.2. Nghèo đa chiều
• 2.1.3. Khái niệm nghèo khổ tổng hợp
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NGHÈO ĐA CHIỀU
• 2.2.1. Nghèo khổ đa chiều
• 2.2.2. Phương pháp tính HPI
• 2.2.3. Phương pháp tính chỉ số nghèo đa chiều (MPI)
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. TỔNG QUAN VỀ THÀNH PHỐ RẠCH GIÁ
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. THỰC TRẠNG NGHÈO Ở THÀNH PHỐ RẠCH GIÁ
• 3.2.1. Thực trạng nghèo theo thu nhập
• 3.3. XÁC ĐỊNH HỘ NGHÈO ĐA CHIỀU THEO PHƯƠNG PHÁP MPI
• 3.3.1. Chiều giáo dục
• 3.3.2. Chiều điều kiện sống
• 3.3.3. Chiều tiếp cận thông tin
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.2. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phân tích tình hình nghèo đa chiều

Phân tích tình hình nghèo đa chiều là trọng tâm của luận văn, tập trung vào việc đánh giá thực trạng nghèo tại Thành phố Rạch Giá, Tỉnh Kiên Giang. Nghiên cứu sử dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều (MPI) để xác định các hộ nghèo dựa trên nhiều chiều cạnh như giáo dục, y tế, điều kiện sống. Kết quả cho thấy tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cao hơn so với phương pháp đơn chiều, phản ánh sự thiếu hụt đa dạng trong các lĩnh vực cơ bản của đời sống.

1.1. Phương pháp đo lường nghèo đa chiều

Phương pháp MPI được áp dụng để đánh giá nghèo đa chiều, bao gồm các bước: lựa chọn đơn vị phân tích, xác định chiều và chỉ tiêu, áp dụng ngưỡng nghèo, và tính toán tỷ lệ nghèo. Phương pháp này giúp xác định các hộ nghèo không chỉ dựa trên thu nhập mà còn dựa trên các yếu tố như giáo dục, y tế, và điều kiện sống. Kết quả cho thấy 64,7% hộ nghèo với k=3 và 71,6% với k=5, cao hơn so với phương pháp đơn chiều.

1.2. Thực trạng nghèo đa chiều tại Rạch Giá

Thực trạng nghèo đa chiều tại Thành phố Rạch Giá được phân tích qua các chiều: giáo dục, y tế, và điều kiện sống. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều hộ gia đình thiếu tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục không đầy đủ, và điều kiện sống kém. Điều này cho thấy sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ đa chiều để cải thiện đời sống người dân.

II. Kinh tế địa phương và chính sách giảm nghèo

Nghiên cứu đánh giá tác động của kinh tế địa phương đến tình trạng nghèo tại Thành phố Rạch Giá. Các chính sách giảm nghèo hiện tại được phân tích, nhấn mạnh vào sự cần thiết của việc áp dụng các giải pháp bền vững. Nghiên cứu đề xuất các chính sách hỗ trợ tài chính, cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục, và nâng cao điều kiện sống để giảm nghèo hiệu quả.

2.1. Tác động của kinh tế địa phương

Kinh tế địa phương tại Thành phố Rạch Giá có ảnh hưởng lớn đến tình trạng nghèo. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự phát triển kinh tế không đồng đều dẫn đến sự chênh lệch trong tiếp cận các dịch vụ cơ bản. Các hộ nghèo thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng và cơ hội việc làm, làm gia tăng tình trạng nghèo đa chiều.

2.2. Chính sách giảm nghèo bền vững

Nghiên cứu đề xuất các chính sách giảm nghèo bền vững, bao gồm hỗ trợ tài chính, cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục, và nâng cao điều kiện sống. Các chính sách này nhằm giảm thiểu sự thiếu hụt đa chiều và tạo điều kiện cho người dân thoát nghèo một cách bền vững.

III. Giải pháp và hàm ý chính sách

Luận văn đưa ra các giải pháp giảm nghèo cụ thể dựa trên kết quả nghiên cứu. Các giải pháp bao gồm cải thiện hệ thống giáo dục, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, và hỗ trợ tài chính cho các hộ nghèo. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các chính sách giảm nghèo đa chiều để đạt được sự phát triển bền vững.

3.1. Cải thiện hệ thống giáo dục

Giải pháp đầu tiên là cải thiện hệ thống giáo dục, đảm bảo trẻ em từ các hộ nghèo được tiếp cận giáo dục đầy đủ. Nghiên cứu đề xuất tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng giáo dục và hỗ trợ tài chính cho các gia đình có con em đi học.

3.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ y tế

Nâng cao chất lượng dịch vụ y tế là giải pháp quan trọng để giảm nghèo đa chiều. Nghiên cứu đề xuất mở rộng mạng lưới y tế cơ sở và tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế cho các hộ nghèo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tình trạng nghèo đói là một vấn đề toàn cầu, không chỉ được đánh giá qua thu nhập mà còn qua nhiều khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội. Tại Việt Nam, đặc biệt là thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang, mặc dù có nhiều chính sách hỗ trợ giảm nghèo, tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn ở mức cao. Theo báo cáo của UBND tỉnh Kiên Giang năm 2015, toàn tỉnh có khoảng 41.202 hộ nghèo, tập trung chủ yếu ở vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Thành phố Rạch Giá với dân số hơn 239.000 người, trong đó 93,1% sống ở khu vực thành thị, cũng đang đối mặt với thách thức giảm nghèo bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích thực trạng nghèo đa chiều trên địa bàn thành phố Rạch Giá trong giai đoạn 2013-2016, từ đó đề xuất các giải pháp giảm nghèo bền vững. Nghiên cứu tập trung vào đánh giá kết quả giảm nghèo, mô tả các chiều nghèo đa chiều và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều của hộ gia đình. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 200 hộ gia đình tại thành phố Rạch Giá, trong đó có 100 hộ nghèo và 100 hộ không nghèo, nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cái nhìn toàn diện về nghèo đa chiều, giúp các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách có cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình giảm nghèo hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về nghèo đa chiều, trong đó có:

• Khái niệm nghèo đa chiều: Nghèo không chỉ là thiếu thu nhập mà còn là sự thiếu hụt trong tiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, và các điều kiện sống khác. Quan điểm này được phát triển bởi Anand và Sen (1997) và UNDP (1997, 2003), nhấn mạnh nghèo là sự thiếu cơ hội và quyền lợi cơ bản của con người.

• Chỉ số nghèo đa chiều (MPI): Được Alkire và Foster đề xuất năm 2007, MPI đo lường nghèo dựa trên ba chiều chính gồm sức khỏe, giáo dục và mức sống, với 10 chỉ tiêu cụ thể như trình độ học vấn, tình trạng trẻ em đi học, tiếp cận y tế, nhà ở, nước sạch, điện, vệ sinh, nhiên liệu đun nấu và tài sản. MPI được tính bằng tích của tỷ lệ hộ nghèo (H) và mức độ thiếu hụt trung bình (A), cho phép đánh giá cả phạm vi và cường độ nghèo.

• Các chỉ tiêu nghèo đa chiều tại Việt Nam: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã xây dựng 10 chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều phù hợp với điều kiện Việt Nam, bao gồm giáo dục người lớn, giáo dục trẻ em, khám chữa bệnh, bảo hiểm y tế, nhà ở, nước sạch, hố xí, dịch vụ viễn thông và tài sản phục vụ tiếp cận thông tin.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và sơ cấp:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Kiên Giang, UBND thành phố Rạch Giá và các tài liệu nghiên cứu liên quan trong giai đoạn 2013-2016.

• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát 200 hộ gia đình tại thành phố Rạch Giá vào tháng 12/2016, trong đó có 100 hộ nghèo và 100 hộ không nghèo, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm SPSS 20.0 với các phương pháp:

• Thống kê mô tả: Mô tả đặc điểm chủ hộ và hộ gia đình như giới tính, dân tộc, tuổi, học vấn, nghề nghiệp, quy mô hộ, số người phụ thuộc và khả năng tiếp cận tín dụng.

• Phương pháp đo lường nghèo đa chiều MPI: Áp dụng các chỉ tiêu và trọng số theo tiêu chuẩn của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội để xác định hộ nghèo đa chiều, đánh giá mức độ thiếu hụt và tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn.

Quy trình nghiên cứu được thực hiện theo sơ đồ gồm thu thập dữ liệu, xử lý, phân tích và báo cáo kết quả nhằm đảm bảo tính khoa học và khách quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cao hơn nhiều so với nghèo đơn chiều: Trong 200 hộ khảo sát, có 139 hộ nghèo đa chiều, chiếm 64,7% với ngưỡng k=3 và 71,6% với k=5, trong khi tỷ lệ hộ nghèo theo phương pháp đơn chiều chỉ là 14,7% với k=3 và 21,6% với k=5. Điều này cho thấy phương pháp đo lường nghèo đa chiều phát hiện nhiều hộ nghèo hơn, phản ánh thực trạng thiếu hụt đa dạng trong đời sống.

2. Ảnh hưởng của đặc điểm chủ hộ đến nghèo: Hộ có chủ hộ là nam giới chiếm tỷ lệ nghèo cao hơn (62%) so với nữ giới (31,6%). Hộ có chủ hộ dân tộc thiểu số có tỷ lệ nghèo cao hơn (77,1%) so với dân tộc Kinh (44,2%). Hộ có chủ hộ trong độ tuổi 40-50 có tỷ lệ nghèo cao nhất (67,3%). Trình độ học vấn thấp (tiểu học và THCS) cũng liên quan mật thiết đến tỷ lệ nghèo cao, lần lượt là 76,5% và 58,2%.

3. Tác động của quy mô hộ và số người phụ thuộc: Hộ có quy mô từ 4 thành viên trở lên có tỷ lệ nghèo cao hơn, tương tự hộ có từ 2 người phụ thuộc trở lên cũng có tỷ lệ nghèo cao hơn nhóm ít người phụ thuộc. Điều này phản ánh áp lực chi tiêu và nhu cầu sinh hoạt tăng theo quy mô gia đình.

4. Khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế: Tỷ lệ hộ nghèo trong nhóm không vay vốn là 50,9%, cao hơn nhóm vay vốn (45,2%). Việc thiếu vốn đầu tư sản xuất, kinh doanh là một trong những nguyên nhân chính khiến hộ nghèo khó thoát nghèo bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy nghèo đa chiều là một hiện tượng phức tạp, không chỉ liên quan đến thu nhập mà còn bao gồm nhiều khía cạnh khác như giáo dục, y tế, điều kiện sống và tiếp cận dịch vụ xã hội. Việc áp dụng chỉ số MPI giúp phát hiện những hộ nghèo bị bỏ sót khi chỉ dựa vào tiêu chí thu nhập đơn thuần.

So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước, kết quả phù hợp với xu hướng chung khi các yếu tố như trình độ học vấn, quy mô hộ, dân tộc và khả năng tiếp cận tín dụng được xác định là những nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến nghèo đa chiều. Ví dụ, nghiên cứu tại Ấn Độ và Sri Lanka cũng chỉ ra vai trò của giáo dục và điều kiện sống trong nghèo đói.

Việc tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cao hơn nhiều so với nghèo đơn chiều cho thấy cần thiết phải thay đổi cách tiếp cận trong chính sách giảm nghèo, từ đó xây dựng các chương trình hỗ trợ toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào tăng thu nhập mà còn cải thiện các điều kiện sống và dịch vụ xã hội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ hộ nghèo theo phương pháp đơn chiều và đa chiều, bảng phân tích đặc điểm chủ hộ và hộ gia đình theo tỷ lệ nghèo, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục và đào tạo nghề cho chủ hộ: Triển khai các chương trình đào tạo nghề và nâng cao trình độ học vấn cho người lao động, đặc biệt là nhóm chủ hộ có trình độ thấp, nhằm nâng cao năng lực lao động và thu nhập. Thời gian thực hiện trong 3 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trung tâm dạy nghề địa phương.

2. Mở rộng tiếp cận tín dụng cho hộ nghèo: Cải thiện chính sách tín dụng ưu đãi, giảm thủ tục và tăng cường thông tin về các nguồn vốn vay cho hộ nghèo, giúp họ có vốn đầu tư sản xuất, kinh doanh. Thời gian triển khai trong 2 năm, do Ngân hàng Chính sách xã hội và UBND thành phố Rạch Giá thực hiện.

3. Cải thiện điều kiện sống và tiếp cận dịch vụ xã hội: Đầu tư xây dựng nhà ở kiên cố, hệ thống cấp nước sạch, nhà vệ sinh hợp vệ sinh và điện lưới cho các khu vực nghèo, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và bảo hiểm y tế. Thời gian thực hiện 5 năm, do Sở Xây dựng, Sở Y tế và UBND thành phố phối hợp thực hiện.

4. Tuyên truyền nâng cao nhận thức về nghèo đa chiều: Tổ chức các chiến dịch truyền thông, vận động người dân hiểu rõ về nghèo đa chiều và lợi ích của việc tiếp cận các dịch vụ xã hội, nhằm tăng sự đồng thuận và hợp tác trong công tác giảm nghèo. Thời gian thực hiện liên tục, do các tổ chức xã hội và UBND phường, xã đảm nhiệm.

Các giải pháp trên cần được phối hợp đồng bộ, có sự giám sát và đánh giá định kỳ để đảm bảo hiệu quả và điều chỉnh kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về chính sách xã hội và giảm nghèo: Giúp xây dựng và điều chỉnh các chính sách giảm nghèo phù hợp với thực trạng đa chiều của hộ nghèo tại địa phương.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực phát triển xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình hỗ trợ toàn diện, hiệu quả hơn.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành kinh tế, quản lý kinh tế, phát triển xã hội: Là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp đo lường nghèo đa chiều và ứng dụng thực tiễn tại Việt Nam.

4. Các đơn vị đào tạo nghề và giáo dục cộng đồng: Giúp hiểu rõ vai trò của giáo dục và đào tạo trong giảm nghèo, từ đó xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế.

Việc tham khảo luận văn này sẽ giúp các đối tượng trên có cái nhìn toàn diện và cập nhật về nghèo đa chiều, từ đó nâng cao hiệu quả công tác giảm nghèo và phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghèo đa chiều khác gì so với nghèo đơn chiều?
   Nghèo đa chiều không chỉ dựa trên thu nhập mà còn xét đến nhiều khía cạnh như giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch và tiếp cận dịch vụ xã hội. Ví dụ, một hộ có thu nhập đủ nhưng không có nước sạch hoặc trẻ em không đi học vẫn được xem là nghèo đa chiều.

2. Phương pháp MPI được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   MPI sử dụng 10 chỉ tiêu thuộc 3 chiều chính (sức khỏe, giáo dục, mức sống) với trọng số bằng nhau để đánh giá mức độ thiếu hụt của từng hộ. Hộ nào thiếu hụt ít nhất 3 chỉ tiêu được xác định là nghèo đa chiều.

3. Tại sao tỷ lệ hộ nghèo đa chiều lại cao hơn nghèo đơn chiều?
   Bởi vì nghèo đơn chiều chỉ xét thu nhập, trong khi nghèo đa chiều phát hiện thêm các thiếu hụt khác trong đời sống như không được khám chữa bệnh, không có nhà vệ sinh hợp vệ sinh, trẻ em không đi học, nên số hộ nghèo được xác định nhiều hơn.

4. Các yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến nghèo đa chiều tại Rạch Giá?
   Trình độ học vấn thấp, quy mô hộ lớn, số người phụ thuộc nhiều, chủ hộ là dân tộc thiểu số và khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế là những yếu tố chính làm tăng nguy cơ nghèo đa chiều.

5. Làm thế nào để giảm nghèo đa chiều hiệu quả tại địa phương?
   Cần có các chính sách đồng bộ như nâng cao giáo dục, mở rộng tín dụng, cải thiện điều kiện sống và dịch vụ xã hội, cùng với công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức để người dân hiểu và hợp tác trong công tác giảm nghèo.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ hộ nghèo đa chiều tại thành phố Rạch Giá chiếm khoảng 65-72%, cao hơn nhiều so với tỷ lệ nghèo đơn chiều.
• Các yếu tố như trình độ học vấn, dân tộc, quy mô hộ và khả năng tiếp cận tín dụng có ảnh hưởng rõ rệt đến tình trạng nghèo đa chiều.
• Phương pháp MPI là công cụ hiệu quả để đánh giá thực trạng nghèo đa chiều, giúp phát hiện những thiếu hụt không được phản ánh qua thu nhập đơn thuần.
• Đề xuất các giải pháp giảm nghèo bền vững tập trung vào giáo dục, tín dụng, cải thiện điều kiện sống và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Các bước tiếp theo cần triển khai thực hiện các chính sách đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và chiều sâu phân tích nghèo đa chiều tại các địa phương khác.

Luận văn hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và các tổ chức liên quan trong công tác giảm nghèo bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Giới thiệu nghiên cứu. Trình bày lý do chọn đề tài, câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và kết cấu luận văn. Cơ sở lý thuyết và nghiên cứu liên quan.

Chương này trình bày các khái niệm về nghèo và nghèo đa chiều, các phương pháp tính nghèo đa chiều và các lý thuyết nghiên cứu thực tiễn liên quan. Phương pháp nghiên cứu. Chương này trình bày phương pháp chọn mẫu và phương pháp phân tích dữ liệu. Thực trạng nghèo đa chiều ở thành phố Rạch Giá.

Chương này trình bày sơ lược về tình hình kinh tế - xã hội và thực trạng nghèo đa chiều trên địa bàn thành phố Rạch Giá. Kết luận và hàm ý chính sách. Chương này trình bày những kết quả mà đề tài đạt được, các hàm ý chính sách giúp hộ dân thoát nghèo bền vững, đồng thời chỉ ra các hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo. 5 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2.

MỘT SỐ KHÁI NIỆM 2. Nghèo Tại Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dương do Ủy Ban kinh tế - xã hội Châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP) tổ chức tại Bangkok (Thái Lan) tháng 9/1993 đã đưa ra khái niệm nghèo như sau: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phương”. Theo Ngân hàng thế giới (World bank, 2001, trích bởi FAO, 2005) thì nghèo được định nghĩa là sự thiếu hụt, hay sự bất lực trong việc tiếp cận đến một mức sống xã hội chấp nhận. Hay nghèo là tình trạng một người hoặc một hộ gia đình không được hưởng và thỏa mãn nhu cầu cơ bản cho cuộc sống (ăn, mặc, ở, được chăm sóc sức khỏe, giáo dục cơ bản và được hưởng các dịch vụ cần thiết khác) mà được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước (World bank, 2007).

Ở Việt Nam có rất nhiều quan điểm đưa ra xung quanh vấn đề khái niệm, chỉ tiêu và chuẩn mực nghèo. Tuy nhiên, các quan điểm tập trung nhất vào khái niệm, chỉ tiêu và chuẩn mực nghèo do Bộ LĐTB&XH ban hành. Theo đó, thì nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư chỉ có điều kiện thoả mãn một phần các nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện. Theo Đinh Phi Hổ và cộng sự (2010) phân loại nghèo thành hai loại như sau: Nghèo tuyệt đối: Một người hoặc một hộ gia đình được xem là nghèo tuyệt đối khi mức thu nhập của họ hoặc hộ gia đình thấp hơn tiêu chuẩn tối thiểu (mức 6 thu nhập tối thiểu) được quy định bởi một quốc gia hoặc một tổ chức quốc tế trong một thời gian nhất định.

Nghèo tương đối: Là tình trạng mà một người hoặc một hộ gia đình thuộc về nhóm người có thu nhập thấp nhất trong xã hội theo những địa điểm cụ thể và thời gian nhất định. Nghèo đa chiều Khái niệm rộng hơn về nghèo thì nghèo có thể được giải thích bởi các chỉ báo đa chiều (Anand and Sen, 1997). Nghèo không chỉ được đo lường bằng thu nhập, chi tiêu mà còn bởi khả năng tiếp cận một cách đồng thời đến lương thực, nhà ở, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và các mức sống xã hội khác, ngay cả các chỉ báo phi vật chất. Nói cách khác, nghèo được phản ánh bằng sự thiếu hụt phúc lợi xã hội ở các khía cạnh khác nhau và có thể được một bộ các chỉ báo đại diện.

Nghèo theo cách tiếp cận đa chiều được hiểu là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền và bị loại trừ, dễ bị bạo hành, phải sống trong điều kiện rủi ro, không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh (UN, 2008, trích trong Đặng Nguyên Anh, 2015). Khái niệm nghèo khổ tổng hợp: đó là sự thiếu cơ hội và sự lựa chọn bảo đảm các điều kiện để phát triển toàn diện con người: điều kiện vật chất, giáo dục, tiếp cận y tế, chăm sóc sức khỏe (Anand and Sen, 1997).

Khái niệm nghèo khổ đa chiều được phát triển trên khía cạnh “quyền lợi” cơ bản của con người: quyền tự do, quyền bình đẳng, sự khoan dung (Sakiko Fukuda- Parr, 2003). Nội dung chỉ tiêu bao gồm: % dân số tử vong dưới tuổi 40; % người lớn mù chữ; % người không tiếp cận dịch vụ y tế và chăm sóc sức khỏe (tỷ lệ suy dinh dưỡng, tỷ lệ không được cung cấp nước sạch, tỷ lệ không được tham gia y tế 7 cơ bản). Các khái niệm trên cho thấy thống nhất của các nhà nghiên cứu với quan điểm nghèo là một hiện tượng đa chiều. Nghèo đa chiều là tình trạng con người không được đáp ứng ở mức tối thiểu các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống.

PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NGHÈO ĐA CHIỀU 2. Nghèo khổ đa chiều Năm 1997, UNDP đưa ra khái niệm nghèo khổ tổng hợp: đó là sự thiếu cơ hội và sự lựa chọn bảo đảm các điều kiện để phát triển toàn diện con người: điều kiện vật chất, giáo dục, tiếp cận y tế, chăm sóc sức khỏe. Năm 2003: Phát triển khái niệm nghèo khổ đa chiều trên khía cạnh “quyền lợi” cơ bản của con người: quyền tự do, quyền bình đẳng, sự khoan dung. Nội dung chỉ tiêu: + % dân số tử vong dưới 40 tuổi.

+ % người lớn mù chữ. + % người không tiếp cận dịch vụ y tế và chăm sóc sức khỏe (tỷ lệ suy dinh dưỡng, tỷ lệ không được cung cấp nước sạch, tỷ lệ không được tham gia y tế cơ bản). Phương pháp tính HPI Cập nhật các thông tin: (i) tỷ lệ dân số không kỳ vọng sống quá 40 tuổi (P1); (ii) Tỷ lệ người lớn không biết chữ (P2); (iii) tỷ lệ suy dinh dưỡng (P3.1), tỷ lệ không tiếp cận dịch vụ y tế (P3.2), tỷ lệ các hộ không tiếp cận phương tiện vệ sinh bảo đảm (P3.3) và P3 được tính theo bình quân số học của 3 yếu tố trên P3 = (P3.3)/3 - Tính HPI, theo công thức: HPI = (P1 + P2 +P3)/3 Sử dụng HPI: - Xác định mức độ nghèo khổ con người (từ 0 - 100%) 8 Là cơ sở để xác định các mục tiêu giảm nghèo một cách tổng hợp hơn. Là cơ sở nghiên cứu hữu hiệu, để bổ sung thêm các tiêu chí vào MPI.

Theo Jahan (2002), chỉ số phát triển con người (Human Development Index - HDI) được giới thiệu lần đầu tiên vào năm 1990, là một đo lường khả năng tiếp cận trung bình đến phúc lợi. HDI bao gồm 3 chiều đo lường với các biến được lựa chọn là tuổi thọ (đại diện cho đời sống lâu dài), tỷ lệ người lớn biết chữ kết hợp với tỷ lệ học tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông (đại diện cho giáo dục) và GDP bình quân đầu người tính theo giá trị ngang bằng sức mua (PPP) (đại diện cho mức sống đầy đủ). Chỉ số HDI có tính chất “gộp” trong khi chỉ số HPI lại biểu thị sự thiếu hụt (Anand & Sen, 1997). HPI là một chỉ số tổng hợp về nghèo đa chiều đo lường sự thiếu hụt trong tiếp cận đến các tính chất phát triển cơ bản của con người ở ba khía cạnh tuổi thọ, giáo dục và thu nhập như HDI nhưng cộng thêm khía cạnh tham gia hay vào hay bị loại trừ khỏi đời sống xã hội (Anand & Sen, 1997, trích bởi Jahan, 2002).

Phương pháp tính chỉ số nghèo đa chiều (MPI) Trong Báo cáo Phát triển toàn cầu năm 2010, phương pháp này lần đầu tiên được Alkire và Foster đề xuất năm 2007. Tỷ lệ hộ nghèo theo phương pháp này Alkire và Foster (2007) được đại diện bởi chỉ số nghèo M 0 hay còn gọi là chỉ số nghèo đếm đầu hiệu chỉnh. Theo Alkire và Santos (2010), M0 được tính toán bằng các công cụ tính toán đơn giản, dễ hiểu. Chỉ số nghèo đa chiều MPI chính là giá trị M 0 tương ứng với từng trường hợp cụ thể về số chiều, số chỉ tiêu và trọng của của từng chỉ tiêu.

Giá trị M0 đo lường tỷ lệ hộ nghèo ở d chỉ tiêu cho n hộ gia đình. Quá trình tính toán M0 được tóm tắt qua các bước sau: Bước 1: Lựa chọn đơn vị phân tích: quốc gia, hộ hay cá nhân (em nên chọn đơn vị phân tích là hộ gia đình). Bước 2: Chọn chiều phân tích: chọn 3 chiều y tế, giáo dục, mức sống. 9 Bước 3: xác định ngưỡng nghèo.

Mỗi chỉ tiêu xác định một ngưỡng, Mỗi đơn vị được xác định là thiếu hụt hay không thiếu hụt, xây dựng ma trận thiếu hụt của các chỉ tiêu. Ma trận thiếu hụt này bao gồm các dòng là các quan sát của hộ, các cột là các chỉ tiêu mà hộ đang thiếu hụt. Giá trị của các ô trong ma trận chính là trọng số của các chỉ tiêu, ứng với trường hợp hộ đang thiếu hụt chỉ tiêu tương ứng. Từ ma trận thiếu hụt này tính được vectơ đến mức thiếu hụt.

Đó chính là tổng mức thiếu hụt mà mỗi hộ gia đình gặp phải. Xác định các hộ gia đình bị thiếu hụt ở mỗi chỉ tiêu bằng cách so sánh với chuẩn nghèo ở mỗi chỉ tiêu. Chuẩn nghèo này là các chuẩn nghèo về thu nhập hoặc các chuẩn về mức sống do các cơ quan nhà nước như Tổng cục thống kê, Bộ Lao động Thương binh và xã hội, Bộ Y tế hoặc các tổ chức quốc tế ban hành. Giá trị của các chuẩn nghèo này gọi là mức giới hạn thiếu hụt.

Đây là mức giới hạn thiếu hụt đầu tiên trong quy trình tính toán tỷ lệ nghèo đa chiều. Hộ được xem là thiếu hụt ở chỉ tiêu nào, nếu giá trị thực tế thu thập được của chỉ tiêu đó nhỏ hơn chuẩn nghèo ứng với nó. Bước 4: chọn chỉ tiêu phân tích (nên chọn các chỉ tiêu không có mối tương quan cao với nhau). Chỉ số MPI của Việt Nam bao gồm 10 chỉ tiêu (chiều y tế: 2 chỉ tiêu; chiều giáo dục: 2 chỉ tiêu; chiều mức sống: 6 chỉ tiêu).

Bước 5: Áp dụng ngưỡng nghèo đa chiều. Nếu k=3, có nghĩa là có ít nhất 3 chỉ tiêu bị thiếu hụt. Bước 6: Tính tỷ lệ hộ nghèo.