Chương 1: Lý thuyết tác giả và sự nghiệp điện ảnh của đạo diễn Lâu diệp Chương 2: Các tiểu tự sự và diễn ngôn vi lịch sử trong phim của Lâu Diệp Chương 3: Ngôn ngữ điện ảnh hậu hiện đại của tác giả Lâu Diệp 13 NOI DUNG Chuong 1: LY THUYET TAC GIA VA SU NGHIEP DIEN ANH CUA ĐẠO DIEN LAU DIỆP 1. Ly thuyết tac giả 1. Tac gia và tac gia điện anh Hiện diện trên cdi đời, mỗi sinh mệnh gắn với một cái tên, mỗi cái tên ấy có thé hàm ý va gắn liền với số phận, ban thé, ân ý và những nỗi niềm được gửi trao, cái tên càng có sức mạnh khi liền kề với tác phẩm nào đó, có nghĩa là cái tên của một con người nay trở thành cái tên của một tác giả. Tác giả được cho là: “người phát biéu một tư tưởng mới, quan niệm mới, cách hiểu mới về các hiện tượng đời sống xã hội, bày tỏ một lập trường xã hội và công dân nhất định” [24, tr.
Điều này có nghĩa là, sáng tạo trở thành yếu tố cốt lõi trong việc xác định tư cách tác giả. Với Những người nổi tiếng (De Viris illustribus), thánh Jérôme đưa ra bốn tiêu chí: Thứ nhất, tác giả được xác định như một mức giá trị không thay đổi; thứ hai, tác giả được coi như một loạt khái niệm hoặc lý thuyết có sự gắn bó chặt chẽ; thứ ba, tac giả được coi là phải thống nhất về phong cách và cuối cùng, tác giả được coi là một thời điểm lịch sử xác định và nơi gặp gỡ của một số sự kiện lịch sử. [11] Tiếp cận tác giả là một trong những hướng tiếp cận mà khá nhiều nhà nghiên cứu hướng đến khi nghiên cứu văn bản. Phải biết về tác giả, những tác động nội sinh và ngoại sinh đến sáng tác của tác giả mới tìm được những dau ấn xuyên suốt văn bản hoặc chuỗi văn bản.
Thêm một lần nữa, dé nhấn mạnh vai trò của những cái tên đặc biệt ghi dấu ấn trong suốt quá trình hình thành và phát triển của lịch sử tư tưởng, tri thức, văn học, cũng như lịch sử triết học, khoa học và nghệ thuật, Foucault cho rằng những đơn vi như là khái niệm, thể loại hay hình thức chỉ là đơn vị thứ cấp và là các lớp được thêm vào từ đơn vị nguyên thủy, chắc chăn và cơ sở, đó là đơn vị tác giả và tác phẩm. Mặc dù trong tiếng Việt, người làm ra sản phẩm văn chương hay điện ảnh đều được gọi chung trong một thuật ngữ “tác giả” nhưng trong tiếng Anh, đây là 14 hai thuật ngữ khác nhau vì nó chứa đựng những nội hàm khác nhau. Tác giả văn học trong tiếng Anh là “author” còn tác giả điện ảnh thì lại là “auteur”, một từ được mượn từ tiếng Pháp. Sở dĩ các nước sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ chính thức và các nhà chuyên môn giữ nguyên thuật ngữ này từ tiếng Pháp mà không dùng khái niệm “author” dé thay thế bởi ít nhiều họ nhận thay ban chat khác nhau của “author” và “auteur” mà tiếng Việt gọi chung là “tác giả”.
Tác giả văn học hay nhà văn dùng để chỉ “người làm ra tác phẩm nghệ thuật ngôn từ như các bài thơ, bài báo, cuốn sách, vở kịch v. Khác với tác giả văn học, tác giả điện ảnh là một khái niệm tương đối phúc tạp vì phim là sản phẩm của cả một tập thể. Trước đây, người ta không nói tới tác giả, khán giả và giới phê bình đón nhận bộ phim như là thành quả của cả đoàn làm phim. Sau này, như đòi hỏi tất yêu của một bộ môn nghệ thuật, việc xác định ai là tác giả của bộ phim được các học giả điện ảnh đặc biệt quan tâm và gây ra khá nhiều tranh cãi trong một thời gian tương đối dài.
Khi đã ngã ngũ với niềm tin rằng đạo diễn là người chịu trách nhiệm tối cao đối với thé loại, phong cách và ý nghĩa của bộ phim thì tiếp cận tác giả được tập trung vào đạo diễn. Đây là một trong những quan điểm có ảnh hưởng nhất trong lịch sử điện ảnh đương đại, khang định răng đạo diễn là nguồn gốc chính cho giá trị của một bộ phim và răng các đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì được gọi là tác giả, họ nhân mạnh về điều nay bang phát ngôn các tác giả luôn cố gang làm những bộ phim giống nhau. Mục dich của cách tiếp cận tác giả là đành tặng danh hiệu nghệ sỹ cho một số đạo diễn nhất định thay vì coi họ chỉ đơn thuần là nhà chuyên môn nếu những tác phẩm của họ cho thay một sự kiên định về dé tai và phong cách. Sự cách biệt dễ nhận thấy giữa tác giả và tác giả điện ảnh ở chỗ: nếu sáng tác văn chương mặc nhiên hiểu nhà văn là tác giả (author) của tác phẩm (ngay từ tác phẩm đầu tiên hoặc duy nhất) còn kết luận anh ta có phong cách hay không lại 15 nam trong phạm trù khác thì ngược lại hoạt động làm phim không khi nào tách rời với phong cách đạo diễn còn đánh giá anh ta có phải là tác giả (auteur) hay không lại cần một quá trình (tức là thông qua một số bộ phim).
Nếu phong cách văn chương “là chỗ độc đáo mang phẩm chất thẩm mỹ cao được kết tinh trong sự sáng tạo của nhà văn. Không phải nhà văn nao cũng tất yêu có phong cách” (Theo Tir điển văn hoc do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, năm 1984) thì phong cách điện ảnh chỉ đơn giản là “một hệ thống hình thức”, “chúng ta thấy các mô hình phong cách là phần chủ chốt của bat kỳ bộ phim nao. Trong Mỹ học tập 1, Hegel chỉ ra rằng: “Phong cách nói chung bao hàm tính chất độc đáo của một chủ thê nhất định. Chủ thé nay sẽ biểu lộ trong phương thức biểu đạt, trong cách nói năng”, ông khăng định: “Hạt nhân của phong cách nghệ thuật là tính chất độc đáo của một chủ thé nhất định”.
Dựa vào định nghĩa này, “phong cách” trong điện ảnh được dùng một cách sống động và cởi mở hơn với hình dung tat cả các bộ phim đều có phong cách vì tất cả các bộ phim đều tận dụng các kỹ thuật trung gian và những kỹ thuật đó chắc chắn sẽ được tổ chức theo cách nào đó chứ không bao gồm những tiêu chuẩn dé đánh giá, hàm ý rằng phong cách là một cái gì đó vốn đã tốt rồi. Vậy nên, có lẽ định nghĩa này sẽ gần với “phong cách” trong điện ảnh hơn: “những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật biểu hiện trong sáng tác của một nghệ sĩ, hay trong các sáng tác nói chung thuộc cùng một thê loại” (Từ điển Tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội, năm 1988). Nhà văn làm việc đơn độc trong khi người đạo diễn nhận được sự đồng sáng tạo từ các bộ phận, các nhân tố, từ nhà sản xuất, biên kịch, diễn viên, âm thanh, ánh sáng, quay phim, phục trang., mỗi người trong họ đều có khả năng biến đổi bộ phim sang một màu sắc mới, một ấn tượng mới, đó có thể là thứ đã tồn tại trong tâm tưởng đạo diễn, có thé chưa và anh ta có quyền chấp nhận hoặc từ chối sự sáng tạo đó. Tất cả không chỉ dừng lại khi máy đóng, đạo diễn lại có thêm cơ hội đồng sáng tạo một lần nữa cùng người làm công tác dựng phim và anh ta hoàn toàn có thé “thay hình đổi dang, thay tâm đổi tính” cho đứa con tinh than 16 của mình.
Nhan dé phim, phong cách phim, thé loại phim có thé đã đi một con đường khác hăn so với lộ trình ban đầu được xác định như lời Victor Pekins (một thành viên của tạp chí Movie — Anh): “Đôi khi, lối xử ly các tình huống kịch bản của người đạo diễn có thể mang dấu ấn cá nhân mạnh đến mức tạo ra một sự đảo ngược các thái độ đã có trong kịch ban”[6, tr. Một đạo diễn được tôn vinh là tác giả khi anh ta thể hiện khả năng thao túng kịch bản bằng cách đưa vào đó phong cách và điểm nhìn của mình, kịch bản chỉ là nguyên cớ cho hoạt động làm phim, nói về một bộ phim tác giả là nói về tất cả những thực hành làm phim được đưa vào trong quá trình dựng kịch bản đó thành phim như: bố trí cảnh phim, di chuyển máy quay, vị trí máy quay, sự di chuyển từ cảnh quay này đến cảnh quay khác, kiểm soát hành động và diễn xuất của diễn viên trong phim, sử dụng màu sắc, tông ánh sáng. Điện ảnh hiện đại là loại hình mang tính chất cá nhân trong quá trình áp dụng những thành tựu của công nghệ, cả đoàn làm phim và các diễn viên sẽ không là gì hơn ngoài công cụ sáng tạo của đạo diễn, đạo diễn được xem như là tác giả, người thâu tóm và liên kết các ý niệm về bộ phim. “Sự độc đáo của cá nhân, cá tính ngỗ ngược, sự ám ảnh lâu dài và tính sáng tạo được đề cao hơn là sự nghiêm túc về mặt xã hội và sự uyên chuyển về mặt phong cach.
11-12] Lý thuyết tác giả ra đời đã khang định vai trò sáng tạo trung tâm của đạo diễn. Qua tác phẩm điện ảnh, đạo diễn đã thể hiện quan điểm, cách nhìn, cách cảm nhận của họ về những vấn đề của cuộc sông đa diện. “Đạo diễn phải bắt đầu từ những gì đã biết hoặc cần thiết hoặc chắc chắn hoặc chí ít cũng có thé. Từ cơ sở đó, anh ta có thé tiếp tục sắp xếp mối quan hệ giữa hành động, hình ảnh và trang trí nhằm tạo ra ý nghĩa thông qua khuôn mẫu.
142] Do đó, dù rằng đạo diễn nào cũng bộc lộ phong cách qua những bộ phim của mình nhưng cách mà anh ta biến đổi những nguyên vật liệu có sẵn như diễn viên, đạo cụ, ánh sáng, máy quay, khuôn hình ra sao trong dàn cảnh (lay cảnh quay) đã tạo nên dấu ấn cá nhân. Một tác gia thé hiện điểm nhìn của mình thông qua việc thiết lập phong cách nhất quán trong lấy cảnh 17 quay, một phong cách mà thường trái ngược với các đòi hỏi của kịch bản, anh ta coi câu chuyện không quan trọng và áp đặt điểm nhìn mỹ học của mình lên nguyên vật liệu.