Luận án hiệu quả kinh tế và môi trường mô hình tôm thâm canh ven biển ĐBSCL của Nguyễn Thùy Trang

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh tại vùng ven… 172 trang · Trường Đại học Cần Thơ · 2020.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Việt Khải
• Trường học: Trường Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Phân Tích Hiệu Quả Kinh Tế và Môi Trường Mô Hình Tôm Thâm Canh Ven Biển Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.5. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.6.1. Giới hạn nội dung nghiên cứu
• 1.6.2. Giới hạn không gian nghiên cứu
• 1.6.3. Giới hạn thời gian nghiên cứu
• 1.7. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TỔNG QUAN CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHẤP NHẬN KỸ THUẬT MỚI VÀ CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH
• 2.2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ KINH TẾ
• 2.2.1. Tổng quan về phương pháp đo lường hiệu quả kinh tế
• 2.2.2. Tổng quan về các biến được sử dụng trong đo lường hiệu quả kinh tế
• 2.3. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ MÔI TRƯỜNG
• 2.3.1. Tổng quan về phương pháp đo lường hiệu quả môi trường
• 2.3.2. Tổng quan về các biến được sử dụng trong đo lường hiệu quả môi trường
• 2.4. TỔNG QUAN VỀ HỒI QUY CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 3.1.1. Mô hình tôm thâm canh
• 3.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chuyển đổi mô hình
• 3.1.3. Hiệu quả kinh tế và cơ sở lý thuyết đo lường hiệu quả kinh tế
• 3.1.4. Hiệu quả môi trường và cơ sở lý thuyết đo lường hiệu quả môi trường
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp chọn địa bàn nghiên cứu
• 3.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.2.4. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.2.4.1. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình
• 3.2.4.2. Phương pháp ước lượng hiệu quả kinh tế
• 3.2.4.3. Phương pháp ước lượng hiệu quả môi trường
• 3.2.4.4. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường
• 4. CHƯƠNG 4: TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.1. TỔNG QUAN VỀ NUÔI TÔM VÙNG ĐBSCL
• 4.2. TỔNG QUAN VỀ HUYỆN CÙ LAO DUNG, TỈNH SÓC TRĂNG
• 4.2.1. Tổng quan tình hình sản xuất nông nghiệp
• 4.2.2. Hiện trạng nuôi tôm
• 4.2.3. Tình hình sản xuất mía tại huyện Cù Lao Dung
• 4.3. TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU TỈNH KIÊN GIANG
• 4.3.1. Về sản xuất nông nghiệp
• 4.3.1.1. Về sản xuất lúa
• 4.3.2. Về tình hình sản xuất lúa – tôm và tôm chuyên canh
• 4.3.2.1. Tình hình sản xuất lúa - tôm
• 4.3.2.2. Tình hình nuôi tôm chuyên canh
• 4.4. HIỆN TRẠNG CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH SẢN XUẤT SANG TÔM
• 4.4.1. Chuyển đổi mô hình từ mía sang tôm tại huyện Cù Lao Dung, Sóc Trăng
• 4.4.2. Chuyển đổi mô hình từ lúa – tôm sang tôm chuyên canh tại Kiên Giang
• 4.5. ĐẶC ĐIỂM NÔNG HỘ VÀ HIỆN TRẠNG KỸ THUẬT MÔ HÌNH VÙNG CHUYỂN ĐỔI VEN BIỂN
• 4.5.1. Đặc điểm nông hộ và hiện trạng kỹ thuật mô hình tại Sóc Trăng
• 4.5.1.1. Đặc điểm nông hộ trồng mía và nuôi tôm thâm canh
• 4.5.1.2. Hiện trạng kỹ thuật mô hình nuôi tôm thâm canh tỉnh Sóc Trăng
• 4.5.1.3. Hiện trạng kỹ thuật mô hình trồng mía tại Sóc Trăng
• 4.5.1.4. So sánh hiệu quả tài chính của hai mô hình tôm và mía tại Sóc Trăng
• 4.5.2. Đặc điểm nông hộ và hiện trạng kỹ thuật mô hình tại Kiên Giang
• 4.5.2.1. Đặc điểm nông hộ tôm thâm canh và lúa - tôm tại Kiên Giang
• 4.5.2.2. Hiện trạng kỹ thuật mô hình tôm thâm canh tỉnh Kiên Giang
• 4.5.2.3. Đặc điểm kỹ thuật mô hình lúa – tôm tại Kiên Giang
• 4.5.2.4. So sánh hiệu quả tài chính hai mô hình tôm và lúa-tôm tại Kiên Giang
• 4.5.3. So sánh hiệu quả tài chính mô hình tôm thâm canh ở Sóc Trăng và Kiên Giang
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. PHÂN TÍCH NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH
• 5.1.1. Thực trạng chuyển đổi mô hình
• 5.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình
• 5.2. ƯỚC LƯỢNG HIỆU QUẢ KINH TẾ, MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG
• 5.2.1. Ước lượng hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế
• 5.2.1.1. Ước lượng hiệu quả kinh tế
• 5.2.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế
• 5.2.2. Ước lượng hiệu quả môi trường và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường
• 5.2.2.1. Ước lượng hiệu quả môi trường
• 5.2.2.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường
• 5.3. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG
• 5.3.1. Phân tích những thuận lợi và khó khăn
• 5.3.1.1. Những thuận lợi
• 5.3.1.2. Những khó khăn
• 5.3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế và môi trường
• 6. CHƯƠNG 6: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Mô hình này đã trở thành một giải pháp quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn. Việc chuyển đổi từ các mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình nuôi tôm không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông hộ mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Nghiên cứu sẽ chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chuyển đổi mô hình sản xuất và đánh giá hiệu quả kinh tế cũng như môi trường của mô hình này.

1.1. Tình hình hiện tại

Thực trạng nuôi tôm tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy sự gia tăng đáng kể về diện tích và sản lượng. Tuy nhiên, sự biến động về giá cả và điều kiện môi trường đã tạo ra nhiều thách thức cho nông hộ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù lợi nhuận từ mô hình tôm thâm canh cao hơn so với các mô hình khác, nhưng rủi ro về môi trường và kinh tế vẫn tồn tại. Cần có các giải pháp để nâng cao hiệu quả và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

II. Phân tích hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp phân tích giới hạn biên ngẫu nhiên để ước lượng hiệu quả kinh tế của mô hình tôm thâm canh. Kết quả cho thấy lợi nhuận trung bình đạt khoảng 430 triệu đồng/ha/vụ tại Sóc Trăng và 394 triệu đồng/ha/vụ tại Kiên Giang. Mô hình chuyển đổi từ mía sang tôm tại Sóc Trăng cho thấy lợi nhuận cao gấp 33,29 lần so với mô hình trồng mía. Tuy nhiên, khi xét về hiệu quả sử dụng vốn, mô hình lúa - tôm và mía lại cho thấy hiệu quả hơn. Điều này cho thấy cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng khi chuyển đổi mô hình sản xuất.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế

Các yếu tố như số ao, diện tích ao và mật độ nuôi tôm có ảnh hưởng rõ rệt đến hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng số ao có ảnh hưởng tỷ lệ nghịch đến hiệu quả, trong khi diện tích ao và mật độ lại có ảnh hưởng tỷ lệ thuận. Điều này cho thấy việc tối ưu hóa quy mô sản xuất là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông hộ.

III. Phân tích hiệu quả môi trường

Nghiên cứu cũng đã đánh giá hiệu quả môi trường của mô hình tôm thâm canh. Kết quả cho thấy mức hiệu quả môi trường trung bình đạt khoảng 91,77%. Điều này có nghĩa là nông hộ có thể giảm thiểu khoảng 10% tổng lượng đầu vào có ảnh hưởng đến môi trường mà không làm giảm đầu ra. Các yếu tố như kinh nghiệm, diện tích ao và mật độ nuôi tôm có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả môi trường, trong khi số ao và địa bàn lại có ảnh hưởng tiêu cực.

3.1. Tác động môi trường

Mô hình nuôi tôm thâm canh có thể gây ra một số tác động tiêu cực đến môi trường như ô nhiễm nước và suy giảm đa dạng sinh học. Tuy nhiên, nếu được quản lý tốt, mô hình này có thể mang lại lợi ích kinh tế cao mà vẫn đảm bảo tính bền vững cho môi trường. Cần có các chính sách hỗ trợ và hướng dẫn kỹ thuật cho nông hộ để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

IV. Đề xuất giải pháp

Để nâng cao hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp như cải thiện kỹ thuật nuôi tôm, tăng cường đào tạo cho nông hộ và phát triển các mô hình hợp tác xã. Việc áp dụng công nghệ mới trong nuôi tôm cũng sẽ giúp giảm thiểu chi phí và tăng năng suất. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng và cung cấp thông tin thị trường.

4.1. Hợp tác xã và hỗ trợ kỹ thuật

Việc thành lập các hợp tác xã nuôi tôm sẽ giúp nông hộ chia sẻ kinh nghiệm và giảm thiểu rủi ro. Hỗ trợ kỹ thuật từ các chuyên gia cũng rất cần thiết để nâng cao năng lực sản xuất và quản lý môi trường. Các chương trình đào tạo và hội thảo sẽ giúp nông hộ cập nhật kiến thức mới và cải thiện kỹ năng nuôi tôm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đặc biệt là hiện tượng thời tiết cực đoan và xâm nhập mặn ngày càng sâu vào nội đồng, kết hợp với thị trường nông sản biến động, giá bán bấp bênh và giá cả vật tư nông nghiệp gia tăng đã thúc đẩy người dân ven biển chuyển đổi cơ cấu sản xuất như một quy luật thích ứng tất yếu. Vùng ĐBSCL chiếm khoảng 12% diện tích cả nước nhưng đóng góp trên 50% sản lượng lúa, 90% sản lượng gạo xuất khẩu và hơn 70% sản lượng thủy sản quốc gia (GSO, 2013). Tuy nhiên, theo Quyết định 2139/QĐ-TTg, ĐBSCL là một trong những khu vực đồng bằng chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trong bối cảnh thực hiện Quyết định 899/QĐ-TTg về tái cơ cấu ngành nông nghiệp, nhiều nông hộ tại các vùng sinh thái ven biển đã chuyển đổi đất trồng mía và đất canh tác lúa – tôm kém hiệu quả sang mô hình nuôi tôm thâm canh, trọng tâm là tôm thẻ chân trắng (TCT). Dù loài tôm này chỉ mới được đưa vào nuôi từ năm 2008 nhưng diện tích đã tăng hơn 17 lần trong giai đoạn 2008–2018 (từ 4.477 ha lên trên 78.000 ha), với tốc độ tăng trưởng diện tích tại tỉnh Sóc Trăng đạt 116,83%/năm và Kiên Giang đạt 36,24%/năm. Mặc dù tôm thâm canh mang lại doanh thu lớn, quá trình chuyển đổi này hàm chứa rủi ro kinh tế cao do chi phí đầu tư lớn và gây áp lực nghiêm trọng lên môi trường sinh thái thông qua việc phát thải chất thải hữu cơ và dư lượng kháng sinh, hóa chất, nhiên liệu (World Bank, 2016). Do đó, việc nghiên cứu toàn diện các yếu tố quyết định chuyển đổi cũng như đánh giá thực trạng hiệu quả kinh tế và hiệu quả môi trường của mô hình tôm thâm canh vùng chuyển đổi là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Phân tích thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình sản xuất sang tôm thâm canh, hiệu quả kinh tế và môi trường cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến các chỉ tiêu hiệu quả này của mô hình nuôi tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển; từ đó đề xuất các giải pháp thích hợp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và giảm thiểu ô nhiễm môi trường cho nông hộ nuôi tôm vùng ven biển ĐBSCL.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp sang tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL.
  2. Phân tích hiệu quả kinh tế, môi trường và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển ĐBSCL.
  3. Đề xuất một số kiến nghị nâng cao hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển ĐBSCL.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Yếu tố nào ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình sản xuất sang tôm thâm canh tại 2 tỉnh Sóc Trăng và Kiên Giang?
2. Hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL chưa đạt tối ưu?
3. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp vùng ven biển chịu sự tác động của xâm nhập mặn và các yếu tố đặc điểm nông hộ.
• Giả thuyết 2: Hiệu quả tài chính của mô hình tôm thâm canh chuyển đổi cao hơn so với mô hình cũ.
• Giả thuyết 3: Hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh chuyển đổi tại tỉnh Sóc Trăng cao hơn so với tỉnh Kiên Giang.
• Giả thuyết 4: Sự kém hiệu quả về kinh tế và môi trường của mô hình tôm vùng chuyển đổi chịu tác động của các yếu tố về điều kiện kinh tế - xã hội như trình độ học vấn, số ao nuôi….

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả tài chính, hiệu quả kinh tế và hiệu quả môi trường của mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL; các nông hộ canh tác mô hình nền (mía tại Sóc Trăng, lúa – tôm tại Kiên Giang) và nông hộ chuyển đổi sang tôm thâm canh; cán bộ khuyến nông và chính quyền địa phương.
• Phạm vi không gian: Huyện Cù Lao Dung (tỉnh Sóc Trăng, đại diện vùng chịu ảnh hưởng triều biển Đông) và các huyện An Biên, U Minh Thượng, An Minh (tỉnh Kiên Giang, đại diện vùng chịu ảnh hưởng triều biển Tây).
• Phạm vi thời gian: Đề tài thực hiện từ tháng 11/2015 đến tháng 05/2019; dữ liệu sơ cấp được thu thập cho các vụ sản xuất năm 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong luận án được cấu trúc theo 4 mảng lý thuyết và thực nghiệm chính:

1. Tổng quan về chấp nhận kỹ thuật mới và chuyển đổi mô hình sản xuất: Tác giả điểm lại mô hình đặc tính công nghệ - bối cảnh người dùng của Negatu và Parikh (1999) và lý thuyết tối đa hóa hữu dụng của Rahm và Huffman (1984), Sidibé (2005). Các công trình của Adesina và Zinnah (1993), Davis (1989), Barreiro-Hurlé và cộng sự (2010), Knowler và Bradshaw (2007), Meijer và cộng sự (2015), Wang và cộng sự (2016), Uddin và cộng sự (2014), Zhou và cộng sự (2008), Carvajal-Escobar và cộng sự (2008), Tu và cộng sự (2018), Clayton (2003), Nguyễn Thanh Bình và cộng sự (2009) chỉ ra rằng quyết định chuyển đổi chịu ảnh hưởng từ nhân khẩu học, mạng lưới xã hội, điều kiện tài chính, quy mô nông trại và khoảng cách địa lý phản ánh mức độ xâm nhập mặn.
2. Tổng quan nghiên cứu về hiệu quả kinh tế: Luận án hệ thống hóa nền tảng đo lường hiệu quả từ Farrell (1957), Aigner, Lovell và Schmidt (1977), Meeusen và Van Den Broeck (1977), Schmidt và Lovell (1979, 1980), Kopp (1981), Bravo-Ureta và Pinheiro (1997), Kumbhakar và Lovell (2003), Coelli và cộng sự (2005). Các nghiên cứu thực nghiệm sử dụng hàm chi phí và lợi nhuận gồm Ferrier và Lovell (1990), Worthington (2000), Rosko (2001), Phạm Lê Thông và cộng sự (2011), Nguyễn Văn Tiển và Phạm Lê Thông (2014), Phạm Lê Thông và Nguyễn Thị Phượng (2015), Nguyễn Minh Hiếu (2014), Tu và Trang (2015), Tu và cộng sự (2019).
3. Tổng quan nghiên cứu về hiệu quả môi trường: Tiếp cận từ góc độ xem ô nhiễm là đầu ra không mong đợi khởi xướng bởi Pittman (1983) và Färe và cộng sự (1989) bằng phương pháp DEA, đến phương pháp tiếp cận giới hạn biên ngẫu nhiên (SFA) xem xét ô nhiễm thông qua việc tối thiểu hóa các yếu tố đầu vào có hại cho môi trường của Reinhard, Lovell và Thijssen (1999, 2000), Reinhard và Thijssen (2000). Các công trình ứng dụng tại Việt Nam gồm Võ Hồng Tú (2015), Tu và cộng sự (2015, 2019), Hong và cộng sự (2016) trên cây lúa và cây chè. Các đầu vào gây hại môi trường trong nuôi tôm được xác định gồm thức ăn, hóa chất/thuốc kháng sinh và nhiên liệu (Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1, 2013; Lê Mạnh Tân, 2006; Reinhard và cộng sự, 1999).
4. Tổng quan về hồi quy các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả: Sử dụng mô hình Tobit (Tobin, 1958) cho các biến phụ thuộc bị chặn, được củng cố bởi các nghiên cứu của Thái Thanh Hà (2009), Tu và Yabe (2015), Grigorian và Manole (2006), Khai và Yabe (2011), Cinemre và cộng sự (2006), Son và cộng sự (2010).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các nghiên cứu trước đây tại ĐBSCL chỉ phân tích hiệu quả tài chính đơn thuần hoặc đo lường hiệu quả kỹ thuật/kinh tế theo cách tiếp cận hai bước (two-step) bằng hàm Cobb-Douglas hoặc phương pháp phi tham số DEA. Cách tiếp cận hai bước này bỏ qua hiện tượng phương sai sai số thay đổi, dẫn đến ước lượng bị chệch (Caudill và Ford, 1993; Wang và Schmidt, 2002; Greene, 2005; Kumbhakar và cộng sự, 2015). Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc tích hợp phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên dạng hàm Translog theo hướng một bước (one-step SFA) để ước lượng đồng thời hiệu quả kinh tế theo hướng tối thiểu hóa chi phí và hiệu quả môi trường thông qua việc giảm thiểu các đầu vào gây hại môi trường cho mô hình tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Mô hình tôm thâm canh: Căn cứ theo Nguyễn Thanh Phương và cộng sự (2014), nuôi tôm thâm canh là phương thức nuôi có năng suất dưới 200 tấn/ha/năm, kiểm soát chủ động các yếu tố môi trường nuôi (thức ăn công nghiệp, chất lượng nước, mật độ thả giống cao, sử dụng hệ thống quạt nước cung cấp oxy).
• Lý thuyết chuyển đổi mô hình: Dựa trên mô hình tối đa hóa hữu dụng (Rahm và Huffman, 1984) và bối cảnh đặc tính công nghệ (Negatu và Parikh, 1999).
• Lý thuyết hiệu quả kinh tế: Hiệu quả kinh tế (CE) theo Farrell (1957) là tích số giữa hiệu quả kỹ thuật định hướng đầu vào ($TE_{in}$) và hiệu quả phân bổ ($AE$). Sử dụng hàm chi phí biến đổi Translog ngẫu nhiên: $$\ln VC_i \ge c(y_i, w_i, z_i; \beta, \alpha, \gamma) + v_i + u_i$$ Trong đó $VC_i$ là tổng chi phí biến đổi, $y_i$ là sản lượng đầu ra, $w_i$ là giá đầu vào biến đổi, $z_i$ là đầu vào cố định tương đối, $v_i \sim N(0, \sigma_v^2)$, và $u_i \ge 0$ thể hiện phần phi hiệu quả kinh tế được mô hình hóa dị phương sai một bước qua $\mu_i = \exp(h_{u,i}; b_u)$. Chỉ số hiệu quả kinh tế: $CE_i = \exp(-u_i)$.
• Lý thuyết hiệu quả môi trường: Theo Reinhard, Lovell và Thijssen (1999), hiệu quả môi trường ($EE_i$) được định nghĩa là tỷ số giữa mức sử dụng tối thiểu có thể đạt được của các đầu vào gây hại môi trường (thức ăn, thuốc/hóa chất, nhiên liệu) so với lượng sử dụng thực tế khi đầu ra và các đầu vào thông thường không đổi. Từ hàm sản xuất Translog SFA, $EE_i$ được tính bằng nghiệm dương của phương trình bậc hai: $$a_i (\ln EE_i)^2 + b_i (\ln EE_i) + u_i = 0 \implies EE_i = \exp\left(\frac{-b_i + \sqrt{b_i^2 - 4a_i u_i}}{2a_i}\right)$$

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu thống kê ngành nông nghiệp tỉnh Sóc Trăng, Kiên Giang và các huyện nghiên cứu.
  • Dữ liệu định tính (PRA): Tiến hành phỏng vấn 4 cán bộ quản lý nông nghiệp cấp huyện và xã (KIP), tổ chức 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung nông dân (FGD) để phân tích bối cảnh, thuận lợi và khó khăn.
  • Dữ liệu sơ cấp định lượng: Điều tra trực tiếp 294 nông hộ bằng bảng hỏi cấu trúc trong năm 2017.

STT	Nhóm đối tượng điều tra	Cỡ mẫu (hộ)	Địa bàn	Mục đích phân tích
1	Nông hộ đang canh tác mía	67	Huyện Cù Lao Dung (Sóc Trăng)	So sánh tài chính với mô hình chuyển đổi
2	Nông hộ chuyển đổi từ mía sang tôm	90	Huyện Cù Lao Dung (Sóc Trăng)	Ước lượng CE, EE và so sánh tài chính
3	Nông hộ đang canh tác lúa – tôm	70	U Minh Thượng, An Biên (Kiên Giang)	So sánh tài chính với mô hình chuyển đổi
4	Nông hộ chuyển từ lúa – tôm sang tôm	67	U Minh Thượng, An Biên (Kiên Giang)	Ước lượng CE, EE và so sánh tài chính
Tổng	Tổng mẫu điều tra	294	Sóc Trăng và Kiên Giang	Phân tích toàn diện luận án

• Phương pháp phân tích số liệu:
  • Thống kê mô tả và phân tích tài chính (CRA): Tính toán doanh thu, tổng chi phí, lợi nhuận, tỷ suất doanh thu/chi phí, lợi nhuận/chi phí và lợi nhuận/doanh thu.
  • Mô hình hồi quy Logit: Xác định các yếu tố tác động đến xác suất chuyển đổi mô hình canh tác ($Y=1$ nếu chuyển đổi, $Y=0$ nếu giữ mô hình cũ).
  • Phương pháp SFA Translog một bước: Ước lượng hàm chi phí giới hạn ngẫu nhiên và hàm sản xuất giới hạn ngẫu nhiên bằng phương pháp hợp lý cực đại (MLE).
  • Mô hình hồi quy Tobit: Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chỉ số hiệu quả môi trường ($EE_i$).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn tại vùng ven biển ĐBSCL, cụ thể hóa các mục tiêu, 3 câu hỏi nghiên cứu, 4 giả thuyết kiểm định và xác lập phạm vi nội dung, không gian (Sóc Trăng, Kiên Giang) và thời gian thực hiện nghiên cứu.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các cơ sở lý thuyết và công trình thực nghiệm liên quan đến 4 mảng: lý thuyết chấp nhận công nghệ và chuyển đổi canh tác; lý thuyết và phương pháp đo lường hiệu quả kinh tế (SFA, DEA, tiếp cận một bước và hai bước); lý thuyết đo lường hiệu quả môi trường dựa trên đầu vào gây ô nhiễm của Reinhard và cộng sự; và các mô hình kinh tế lượng phân tích yếu tố ảnh hưởng (Logit, Tobit).

Chương 3: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung lý thuyết phân tích, cấu trúc dạng hàm Translog cho hàm chi phí biến đổi và hàm sản xuất biên ngẫu nhiên, dẫn xuất toán học của phương trình xác định hiệu quả môi trường, mô tả chi tiết phương pháp chọn mẫu phân tầng 294 hộ, hệ thống các biến định lượng và quy trình ước lượng kinh tế lượng một bước.

Chương 4: Tổng quan về địa bàn nghiên cứu

Chương 4 phân tích đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và kỹ thuật sản xuất tại huyện Cù Lao Dung (Sóc Trăng) và các huyện An Biên, U Minh Thượng (Kiên Giang), đồng thời đối chiếu các chỉ tiêu tài chính giữa mô hình sản xuất truyền thống và mô hình tôm thâm canh chuyển đổi.

Chỉ tiêu tài chính	Trồng mía (Sóc Trăng)	Tôm thâm canh (Sóc Trăng)	Lúa – tôm (Kiên Giang)	Tôm thâm canh (Kiên Giang)
Lợi nhuận trung bình	24,85 triệu đ/ha/năm	827,48 triệu đ/ha/năm (430 triệu đ/ha/vụ)	~30–50 triệu đ/ha/năm	394 triệu đ/ha/vụ
Tỷ số so sánh lợi nhuận	Mô hình gốc	Cao gấp 33,29 lần mía	Mô hình gốc	Cao gấp ~12 lần lúa – tôm
Hiệu quả sử dụng vốn (Tỷ suất LN/CP, DT/CP)	Cao hơn tôm	Thấp hơn mía	Cao hơn tôm	Thấp hơn lúa – tôm

Kết quả so sánh cho thấy mô hình tôm thâm canh tạo ra giá trị lợi nhuận tuyệt đối vượt trội, tuy nhiên mô hình truyền thống (mía và lúa – tôm) lại có mức độ an toàn vốn và các tỷ suất sinh lời trên chi phí cao hơn do mức vốn đầu tư ban đầu thấp.

Chương 5: Kết quả và thảo luận

Chương 5 trình bày các kết quả thực nghiệm từ các mô hình kinh tế lượng:

1. Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chuyển đổi mô hình (Hồi quy Logit):

   • Tại Sóc Trăng (chuyển từ mía sang tôm): Các biến Lao động nữ, Tiếp cận vốn vay, Tham gia tổ chức đoàn thể, Tổng diện tích đất và Khoảng cách đến sông tác động tỷ lệ nghịch (mang dấu âm, có ý nghĩa thống kê) đến quyết định chuyển đổi; trong khi Trình độ học vấn của chủ hộ là biến duy nhất tác động tỷ lệ thuận.
   • Tại Kiên Giang (chuyển từ lúa – tôm sang tôm thâm canh): Biến Khoảng cách từ ruộng đến sông tác động tỷ lệ nghịch; Trình độ học vấn và Kinh nghiệm nuôi tôm tác động tỷ lệ thuận có ý nghĩa đến quyết định chuyển đổi.

2. Ước lượng hiệu quả kinh tế (CE - Hàm chi phí Translog một bước):

   • Hiệu quả kinh tế trung bình tại Kiên Giang đạt 89,98%, tại Sóc Trăng đạt 86,95% (sự khác biệt giữa hai tỉnh không có ý nghĩa thống kê).
   • Khả năng cắt giảm chi phí: Nông hộ nuôi tôm tại Kiên Giang và Sóc Trăng có tiềm năng giảm lần lượt 10,02% và 13,05% tổng chi phí đầu vào mà vẫn duy trì mức sản lượng đầu ra không đổi.
   • Các yếu tố ảnh hưởng đến CE: Biến Diện tích ao và Mật độ thả nuôi có tương quan thuận; biến Số lượng ao nuôi có tương quan nghịch với mức hiệu quả kinh tế.

3. Ước lượng hiệu quả môi trường (EE) và các yếu tố ảnh hưởng (Hồi quy Tobit):

   • Mức hiệu quả môi trường trung bình của mô hình tôm chuyển đổi toàn vùng đạt 91,77% (tỉnh Sóc Trăng đạt 89,73%; tỉnh Kiên Giang đạt 97,02%).
   • Khả năng cắt giảm đầu vào xấu: Nông hộ tại Sóc Trăng và Kiên Giang có thể cắt giảm lần lượt 10,27% và 2,08% lượng đầu vào gây hại môi trường (thức ăn công nghiệp, thuốc/hóa chất, nhiên liệu chạy máy quạt nước) mà không làm suy giảm sản lượng.
   • Các yếu tố ảnh hưởng đến EE (Tobit): Có 5 biến có ý nghĩa thống kê gồm Kinh nghiệm nuôi tôm (+), Diện tích ao (+), Mật độ nuôi (+) tác động tỷ lệ thuận; biến Vị trí địa bàn (-) và Số lượng ao nuôi (-) tác động tỷ lệ nghịch đến hiệu quả môi trường.

4. Đề xuất giải pháp: Phân tích các điểm nghẽn kỹ thuật để đưa ra hệ thống giải pháp cải thiện quy trình sử dụng thức ăn, quản lý hóa chất, cải tạo ao lắng và quy hoạch mật độ nuôi thích hợp.

Chương 6: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp toàn bộ các kết luận nghiên cứu chính và đưa ra các kiến nghị chính sách đối với cơ quan quản lý nông nghiệp, chính quyền địa phương và các khuyến nghị kỹ thuật cụ thể cho nông hộ nuôi tôm vùng ven biển.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

• Về mặt lý luận và phương pháp luận: Luận án tiên phong áp dụng cách tiếp cận ước lượng biên ngẫu nhiên theo hướng một bước (one-step SFA) kết hợp dạng hàm Translog linh hoạt trong việc đánh giá đồng thời hiệu quả kinh tế theo hướng tối thiểu hóa chi phí và hiệu quả môi trường đối với ngành hàng tôm nước lợ tại ĐBSCL. Cách tiếp cận này khắc phục triệt để các sai lệch ước lượng và hiện tượng nội sinh/dị phương sai sai số của các mô hình hai bước truyền thống, đồng thời mở rộng khung lý thuyết đo lường hiệu quả môi trường của Reinhard và cộng sự vào bối cảnh nông nghiệp chuyển đổi vùng ven biển.
• Về mặt thực tiễn:
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm có tính hệ thống về bức tranh chuyển đổi canh tác từ mía và lúa – tôm sang tôm thâm canh dưới sức ép của xâm nhập mặn và thị trường.
  • Lượng hóa chính xác mức độ phi hiệu quả kinh tế (10,02% – 13,05%) và phi hiệu quả môi trường (2,08% – 10,27%) của nông hộ nuôi tôm, chỉ rõ tiềm năng to lớn trong việc tiết kiệm chi phí và giảm tải chất thải độc hại ra môi trường tự nhiên.
  • Xác định rõ các yếu tố kỹ thuật then chốt chi phối hiệu quả gồm diện tích ao, mật độ thả nuôi, số lượng ao nuôi và kinh nghiệm của chủ hộ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với nông hộ: Điều chỉnh quy mô diện tích mặt nước ao nuôi phù hợp, tránh chia nhỏ quá nhiều ao gây khó khăn cho quản lý; kiểm soát chặt chẽ hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), tối ưu hóa thời gian chạy quạt nước tiết kiệm nhiên liệu; đầu tư diện tích cho ao lắng lọc nước thải trước khi xả thải ra kênh rạch chung.
• Đối với chính quyền và ngành nông nghiệp địa phương: Tăng cường công tác quy hoạch vùng chuyển đổi tập trung, tránh chuyển đổi tự phát phân tán; đẩy mạnh tập huấn kỹ thuật nuôi tôm an toàn sinh học và quản lý môi trường nước; hoàn thiện hạ tầng thủy lợi cấp - thoát nước riêng biệt; nâng cao năng lực tiếp cận tín dụng chính thức có kiểm soát mục đích sử dụng vốn cho các hộ chuyển đổi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Luận án tập trung phân tích số liệu điều tra cắt ngang trong một năm sản xuất (2017), chưa phản ánh được biến động đa năm của các yếu tố khí hậu và giá cả thị trường; phạm vi định lượng hiệu quả kinh tế và môi trường mới chỉ tập trung trên đối tượng tôm thẻ chân trắng thâm canh tại hai tỉnh đại diện là Sóc Trăng và Kiên Giang.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) qua nhiều vụ nuôi liên tiếp để theo dõi sự thay đổi công nghệ và hiệu quả theo thời gian; mở rộng phạm vi khảo sát sang các đối tượng thủy sản khác và các tiểu vùng sinh thái ven biển khác của ĐBSCL.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cao đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên kinh tế nông nghiệp, kinh tế tài nguyên: Cung cấp cơ sở lý thuyết chuẩn mực và quy trình xử lý kinh tế lượng một bước (one-step SFA Translog) để ước lượng hàm chi phí giới hạn và giải phương trình hiệu quả môi trường Reinhard.
• Các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý ngành Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài nguyên và Môi trường tại ĐBSCL: Cung cấp căn cứ thực tiễn định lượng để xây dựng chính sách quy hoạch chuyển đổi đất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu và quản lý ô nhiễm môi trường nuôi trồng thủy sản.
• Nông hộ và các hợp tác xã thủy sản: Cung cấp các chỉ dẫn thực tế về cơ cấu chi phí, mức mật độ tối ưu và các biện pháp giảm lãng phí thức ăn, thuốc và nhiên liệu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Lợi nhuận của mô hình nuôi tôm thâm canh chuyển đổi chênh lệch như thế nào so với mô hình canh tác cũ tại Sóc Trăng và Kiên Giang?
Tại Sóc Trăng, lợi nhuận của mô hình nuôi tôm đạt 827,48 triệu đồng/ha/năm (430 triệu đồng/ha/vụ), cao gấp 33,29 lần so với mô hình trồng mía (24,85 triệu đồng/ha/năm). Tại Kiên Giang, mô hình tôm thâm canh đạt lợi nhuận trung bình 394 triệu đồng/ha/vụ, cao hơn khoảng 12 lần so với mô hình lúa – tôm.

2. Mức hiệu quả kinh tế và hiệu quả môi trường của các nông hộ nuôi tôm tại hai tỉnh đạt bao nhiêu phần trăm?
Hiệu quả kinh tế trung bình đạt 89,98% tại Kiên Giang và 86,95% tại Sóc Trăng. Hiệu quả môi trường trung bình đạt 97,02% tại Kiên Giang và 89,73% tại Sóc Trăng (mức trung bình chung toàn vùng là 91,77%).

3. Các yếu tố đầu vào nào được xác định là gây ảnh hưởng xấu đến môi trường trong mô hình nuôi tôm của luận án?
Luận án xác định 3 yếu tố đầu vào gây ảnh hưởng xấu đến môi trường gồm: thức ăn công nghiệp dư thừa, thuốc kháng sinh/hóa chất xử lý ao và nhiên liệu hóa thạch (xăng dầu) dùng vận hành máy quạt nước.

4. Những yếu tố kỹ thuật nào tác động có ý nghĩa thống kê đến cả hiệu quả kinh tế và hiệu quả môi trường của mô hình tôm thâm canh?
Ba yếu tố kỹ thuật tác động có ý nghĩa thống kê đến cả hai chỉ tiêu là: Diện tích ao nuôi (tác động thuận), Mật độ thả nuôi (tác động thuận) và Số lượng ao nuôi trong nông hộ (tác động nghịch).

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thùy Trang đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu đặt ra về thực trạng chuyển đổi canh tác nông nghiệp sang tôm thâm canh vùng ven biển ĐBSCL. Bằng việc ứng dụng phương pháp phân tích giới hạn biên ngẫu nhiên dạng hàm Translog theo hướng tiếp cận một bước, luận án đã lượng hóa chính xác hiệu quả kinh tế theo hướng tối thiểu hóa chi phí và hiệu quả môi trường từ việc giảm thiểu các đầu vào gây hại. Kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình tôm thâm canh mang lại lợi nhuận vượt trội so với cây mía và mô hình lúa – tôm nhưng vẫn còn dư địa cắt giảm chi phí sản xuất (10,02% – 13,05%) và giảm thiểu đầu vào gây ô nhiễm (2,08% – 10,27%). Hệ thống các giải pháp về kỹ thuật ao nuôi, mật độ và chính sách quản lý được đề xuất là căn cứ khoa học quan trọng phục vụ tái cơ cấu nông nghiệp bền vững tại vùng ven biển ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tình hình biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng nghiêm trọng như diễn biến thời tiết thất thường và xâm nhập mặn (Wassmann et al., 2004; Carew-Reid, 2008; Nhan et al., 2011) cùng với sự bất ổn định về thị trường, giá bán thấp trong khi giá vật tư tăng cao làm cho việc thay đổi mô hình sản xuất để thích ứng diễn ra như là một hiện tượng tất yếu (Clayton, 2003; Nguyễn Thanh Bình và cộng sự, 2009). Chuyển đổi mô hình sản xuất phù hợp là một trong những giải pháp để thích ứng với tình hình biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này tiềm ẩn nhiều rủi ro (yếu tố tự nhiên, sinh kế và môi trường chính sách) và cần nhiều nghiên cứu để góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất đồng thời hạn chế rủi ro cho những nông hộ khu vực này. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là khu vực trọng điểm của quốc gia về sản xuất nông nghiệp và thủy sản, chỉ chiếm khoảng 12% diện tích nhưng lại đóng góp hơn 50% tổng sản lượng lúa và 90% sản lượng gạo xuất khẩu của cả nước và hơn 70% trữ lượng thủy sản (GSO, 2013).

Tuy nhiên, theo nhiều đánh giá cho thấy đời sống của người dân sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản vẫn còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là vùng ven biển (Nguyễn Thanh Bình, 2011; Can, 2011). Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ĐBSCL được cho là một trong ba đồng bằng trên thế giới chịu ảnh hưởng nặng nề nhất (Quyết định 2139/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ về Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu) nên cần có những chiến lược cũng như những mô hình phù hợp trong thời gian tới. Trong thời gian gần đây nhiều nông dân ở khu vực ven biển ĐBSCL đã thực hiện chuyển đổi mô hình sản xuất với mục tiêu là nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất nông nghiệp, cụ thể là chuyển đổi sang mô hình nuôi tôm thâm canh, đặc biệt là tôm thẻ chân trắng. Theo kết quả báo cáo “Quy hoạch nuôi tôm nước lợ vùng ĐBSCL đến năm 2020, tầm nhìn 2030” của Viện Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản năm 2015 và Báo cáo hội nghị triển khai kế hoạch ngành hàng tôm năm 2019 của Bộ NN&PTNT diễn ra tại Sóc Trăng, tổng diện tích nuôi tôm nước lợ toàn vùng ĐBSCL năm 2018 đạt 679.152 ha với tốc độ tăng trưởng bình quân 2,1%/năm trong giai đoạn từ 2005-2018.

Mặc dù tôm TCT chỉ 1 mới đưa vào sản xuất từ năm 2008 nhưng với các ưu điểm như thời gian nuôi ngắn (3 tháng so với 6 tháng nuôi tôm Sú), năng suất cao (từ 5 –11 tấn/ha/vụ so với tôm Sú chỉ đạt 4 –6 tấn/ha/vụ), thích nghi nhanh với thay đổi môi trường, khí hậu và độ rộng muối, diện tích nuôi tôm TCT đã tăng hơn 17 lần trong giai đoạn 2008-2018, cụ thể là từ 4.477 ha năm 2008 tăng lên 78. Trong giai đoạn 2008 – 2018, các tỉnh có tốc độ tăng trưởng diện tích nuôi tôm TCT mạnh nhất là Sóc Trăng với tốc độ gia tăng trung bình lên đến 116,83%/năm; trong khi các tỉnh còn lại tăng trưởng khá như Long An (76,03%/năm), Trà Vinh (96,16%/năm), Bến Tre (78,97%/năm), Tiền Giang (44,81%/năm), Kiên Giang (36,24%/năm) và Bạc Liêu (13,47%/năm). Từ khi thực hiện Quyết định 899/QĐ-TTg, diện tích gieo trồng lúa giảm mạnh khoảng 194 ngàn ha từ 4.302 ngàn ha năm 2015 xuống còn 4.107 ngàn ha năm 2018; tương ứng tỷ trọng giá trị sản xuất lúa gạo trong tổng giá trị sản xuất nông nghiệp của vùng giảm từ 27,7% năm 2015 xuống còn 26,4% năm 2018. Diện tích nuôi trồng thủy sản tăng khoảng 64,6 ngàn ha, từ 742,7 ngàn ha lên 807,3 ngàn ha; tỷ trọng giá trị sản xuất ngành thủy sản tăng từ 35,4% lên 42% (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2019).

Tương tự, diện tích mía của các tỉnh ĐBSCL cũng giảm mạnh trong giai đoạn 2015- 2018, cụ thể từ 55 ngàn ha trong năm 2015 thì chỉ còn khoảng 36 ngàn ha trong năm 2018. Diện tích mía và lúa khu vực ven biển ĐBSCL giảm mạnh các năm gần đây do chuyển đổi sang mô hình nuôi tôm thâm canh, trong đó cụ thể ở huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng nhiều nông hộ chuyển đổi từ mía sang tôm với tốc độ giảm diện tích trung bình khoảng 3,6%/năm và nông dân ở các huyện An Biên, An Minh, U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang thực hiện chuyển đổi từ lúa-tôm sang tôm thâm canh. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi mô hình yêu cầu đầu tư cao và sự chuẩn bị tốt về kỹ thuật sản xuất cũng như thị trường, do vậy rủi ro xảy ra trong quá trình chuyển đổi là rất cao (Lê Anh Tuấn và cộng sự, 2014; World Bank, 2016). Những rủi ro trong quá trình chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp sang tôm thâm canh được thể hiện ở hai khía cạnh chính là kinh tế và môi trường: thứ nhất là người dân chưa có nhiều kinh nghiệm về kỹ thuật sản xuất của mô hình tôm mới chuyển đổi nên việc sử dụng hiệu quả các yếu tố đầu vào, đặc biệt là những yếu tố gây ô nhiễm môi trường sẽ bị hạn chế; thứ hai do thiếu kinh nghiệm về công nghệ sản xuất và thông tin thị trường cùng với giả định sử dụng không hiệu quả tài nguyên dẫn đến đầu ra có thể thấp hơn so với tiềm 2 năng và giá bán đầu ra không ổn định (World Bank, 2016).

Theo đánh giá của World Bank (2016) thì nuôi tôm là một trong những mô hình có ảnh hưởng khá lớn đến môi trường nước và phát thải nhiều khí hiệu ứng nhà kính do sử dụng quá mức các đầu vào. Do vậy, việc đo lường hiệu quả kinh tế và môi trường bằng một cách tiếp cận khoa học cho mô hình tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển là cần thiết. Về khía cạnh hiệu quả kinh tế, cho đến nay đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã được thực hiện bằng cách sử dụng hàm lợi nhuận hoặc hàm chi phí để đo lường hiệu quả. Trong đó, một số nghiên cứu điển hình sử dụng hàm lợi nhuận gồm Phạm Lê Thông và cộng sự (2011); Nguyễn Văn Tiển và Phạm Lê Thông (2014); Phạm Lê Thông và Nguyễn Thị Phượng (2015); Nguyễn Minh Hiếu (2014).

Các nghiên cứu sử dụng dạng hàm chi phí gồm Ferrier and Lovell (1990); Worthington (2000); Rosko (2001); Coelli, et al. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở việc phân tích hiệu quả kinh tế bằng hàm lợi nhuận biên và chi phí biên theo cách tiếp cận hai bước, chưa đi sâu phân tích nguyên nhân chuyển đổi mô hình cũng như việc chưa sử dụng hiệu quả các yếu tố đầu vào theo hướng tối thiểu hóa chi phí bằng ước lượng một bước. Bên cạnh đó, các nghiên cứu sử dụng hàm Cobb-Douglas và phương pháp DEA nên không tách biệt được nguyên nhân dẫn đến sự kém hiệu quả và tác động nhiễu. Ngoài ra có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nông hộ chưa sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu vào nên việc xem xét giảm thiểu chi phí sản xuất là rất cần thiết (Dung & Dung, 1999; Kompas, 2004; Khai & Yabe, 2011; Hoang Linh, 2012; Kompas et al.

Từ những kết quả nghiên cứu trước, đề tài đi sâu phân tích hiệu quả kinh tế theo hướng tối thiểu hóa chi phí bằng ước lượng biên ngẫu nhiên theo hướng một bước (one – step) nhằm khắc phục các nhược điểm khi ước lượng hai bước (two – step). Về khía cạnh hiệu quả môi trường, Pittman (1983) được xem là người đầu tiên quan tâm về vấn đề môi trường khi ước lượng hiệu quả của hoạt động sản xuất. Tác giả xem xét khía cạnh môi trường là một đầu ra không mong đợi của hoạt động sản xuất và đã phát triển thêm từ thuật ngữ “Chỉ số sản xuất đa khía cạnh translog (translog multilateral productivity index)” của Caves et al. Färe et al.

(1989) đã đề xuất một thuật ngữ tạm dịch là “chỉ số hiệu quả sản xuất hy-péc-pôn cải tiến, xem xét đồng thời sự khác biệt về khả năng tăng đầu ra mong đợi tối đa, khả năng giảm đầu ra không mong đợi tối đa và cùng lúc giảm các yếu tố đầu vào. Tuy nhiên, nghiên cứu này đề 3 xuất phương pháp đo lường bằng DEA nên không thể tách các tác động nhiễu ra khỏi việc đo lường hiệu quả sản xuất. Thêm vào đó, đo lường đầu ra không mong đợi là một công việc khó khăn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp. Từ những hạn chế trên, Reinhard et al.

(1999) đã xem xét vấn đề môi trường ở khía cạnh đầu vào của hoạt động sản xuất gồm (e., phân đạm, phân lân và nhiên liệu) để từ đó đo lường hiệu quả môi trường (EE). Do các đầu vào xấu hay đầu vào có ảnh hưởng đến môi trường như phân, thuốc trừ sâu, nhiên liệu,… có mối quan hệ mật thiết với đầu ra không mong đợi (ô nhiễm), nên tối thiểu hóa đầu ra không mong đợi có thể được thực hiện thông qua tối thiểu hóa các đầu vào có ảnh hưởng đến môi trường. Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào sử dụng cách tiếp cận này để thực hiện đo lường hiệu quả môi trường cho trường hợp nuôi tôm ở khu vực ĐBSCL. Từ những lý do trên, nghiên cứu đã tiến hành đo lường hiệu quả kinh tế theo hướng tối thiểu hóa chi phí và hiệu quả môi trường cho mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh vùng chuyển đổi ven biển bằng cách tiếp cận một bước.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.1 Mục tiêu chung Phân tích thực trạng chuyển đổi và các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình sản xuất sang tôm thâm canh, hiệu quả kinh tế và môi trường cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến các chỉ tiêu hiệu quả này của mô hình nuôi tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển.

Từ đó, nghiên cứu đề xuất những giải pháp thích hợp để nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm thiểu ô nhiễm môi trường cho người dân nuôi tôm vùng ven biển.2 Mục tiêu cụ thể Để đạt được mục tiêu chung nêu trên, đề tài tập trung thực hiện các mục tiêu cụ thể sau: - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp sang tôm thâm canh vùng chuyển đổi ven biển ĐBSCL; - Phân tích hiệu quả kinh tế, môi trường và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển ĐBSCL; - Đề xuất một số kiến nghị nâng cao hiệu quả kinh tế và môi trường của mô hình tôm thâm canh được chuyển đổi vùng ven biển ĐBSCL.